Reykjavík - 18.04.2015, Side 11

1118. Apríl 2015 REYKJAVÍK VIKUBLA
Ð
og grúði af kakkalökkum og vorum við
á sífelldum veiðum okkur til dægra-
styttingar,“ segir í bókinni. „Stofnuðum
við til veðhlaupa milli kakkalakka oft á
dag og höfðum hina beztu skemmtun
af því. En við vorum í rauninni alltof
ákafir við veiðarnar því að eftir svo sem
þrjár vikur vorum við búnir að gereyða
kakkalakkastofninum sem hafðist við
hjá okkur. Almennt er það ekki talinn
neinn kostur að hafa slík dýr í híbýlum
sínum, en við söknuðum kakkalakk-
anna vissulega því að veiðarnar voru
hin mesta tilbreyting. Mýs voru einnig
í klefunum, en þær fóru sömu leiðina
og kakkalakkarnir, við útrýmdum þeim
líka.“
Í forsal helvítis
„...ef eitthvert helvíti er til á þessari jörð,
þá er það í gereyðingarfangabúðum
nazistanna.“
Átakanlegast er að lesa lýsingar Leifs
á aðstæðum sín og samfanga. Hann
lýsir um leið þeirri stéttaskiptingu sem
var að finna innan fangabúðanna. Stétt-
arskipting sem var viðhaldið af nas-
istum og bágri stöðu fanganna. Nas-
istar eins og aðrar alræðishreyfingar
kunnu þá list að deila og drottna.
Hatur nasista á frjálsri hugsun birtist
vel í bókinni. „Fangabúðir þessar, eins
og svo margar aðrar, höfðu fangarnir
orðið að byggja að mestu sjálfir eftir
að venjulegum vinnutíma var lokið.
Skálarnir og veggirnir í kring, sem
voru hlaðnir úr höggnum steini, og
steinlagðar göturnar höfðu oft kostað
síðustu blóðdropa ýmissa lærðustu og
beztu manna Þýzkalands.“
Sachsenhausen-búðirnar
Fangabúðirnar sem Leifur var mestan
tíman eru einar elstu fangabúðir nasista.
Byggðar til að hýsa pólitíska fanga og þá
sem mögulega gátu veitt hugmyndum
nasista viðspyrnu. Við lok stríðsins var
þeim ekki lokað heldur nýttu sovésk
hernaðaryfirvöld þau sem fangabúðir
til ársins 1950. Það er erfitt til þess að
hugsa að eftir að sovéskir hermenn
frelsuðu Leif og samfanga hans nýttu
þeir búðirnar í samskonar tilgangi. Á
hliði búðanna má sjá Arbeit Macht Frei,
vinnan gerir ykkur frjáls. Frelsið var
fólgið í dauðanum og þótt setningin
sé í dag vel þekkt vekur hún enn óhug.
Steypt í járn sem sýnishorn yfir sjúka
vonsku þýskalands nasismans.
Ég er við störf í Berlín þessar vikurnar
og heimsótti búðirnar á dögunum í
tilefni af endurútgáfu bókarinnar. Á
bókasafni Sachenhausen er að finna
litla möppu um Leif. Gögn nasista um
hann er þó ekki að finna þar sökum
þess að herlið Sovétríkjanna flutti mikið
magn af gögnum búðanna til Moskvu.
Þar á meðal eru skrár fanga númer
68138, Leifs Muller. Í möppu Mullers
er að finna eintak af bókinni Býr Ís-
lendingur hér og handrit af samnefndu
leikriti, sem sýnt var árið 1993. Þá er að
finna blaðaklippur úr Morgunblaðinu
af sýningu leikritsins og útgáfu bókar-
innar. Mappa Leifs er því fyllt áratugum
eftir vist hans í búðunum. Unnið er að
því að safna frekari gögnum um hann
og aðra fanga.
Alla úr landi
Endurútgáfa bókarinnar getur orðið
upphafið að heiðarlegu uppgjöri. Þess
er sannarlega þörf í landi þar sem varla
líður vika án þess að fólk í mikilvægum
trúnaðarstöðum fyrir annan stjórnar-
flokkanna, hamri á ótta við útlendinga.
Útgáfa bókarinnar verður vonandi ekki
bara uppgjör við stríðið heldur kveikjan
að umræðu um hvert við stefnum. Þess
er sannarlega þörf í landi þar sem um-
ræða um öklaband á hælisleitendur
ratar í þingsal. Þar sem fyrrverandi
fulltrúi Framsóknarflokks í hverfis-
ráði vill sjá alla múslima úr landi. Þar
sem þingmaður Sjálfstæðisflokksins vill
rannsaka múslima fyrir það eitt að vera
múslimar. Í landi þar sem þrjú höfuð
valdsins; forsætisráðherra, biskup og
forseti, sameinast um áhyggjur sínar
af umræðuhefð almúgans. Þar sem lög-
regla skráir stjórnamálaskoðanir fólks í
heimildaleysi og stjórnmálamenn biðja
listafólk um að skilja skoðanir sínar
eftir heima en ræða þær ekki á ríkis-
miðlinum. Í landi þar sem lögreglan
drepur mann og fær fyrir vikið leiðara
í útbreiddasta blaði landsins, dagin eftir,
þar sem aðgerðirnar fá gæðavottun. Í
landi þar sem spunameistarar samein-
ast um að kaupa og gelda fjölmiðil sem
hélt uppi hugmyndafræðilegri gagnrýni
og veitti aðhald. Í slíku landi er kannski
ekki svo galið að endurútgefa slíka bók.
„Þeir sem halda að eitthvað í íslensku
samfélagi eða stjórnmálum sé fasískt
vita ekki hvað það orð þýðir,“ skrifaði
Jóhannes Þór Skúlason, sagnfræðingur
og aðstoðarmaður forsætisráðherra,
nýlega á Facebook. Fasískar hneigðir
Framsóknarflokksins voru til umræðu,
eins og svo oft áður.
Þeir sem halda að fasískar hneigðir
séu bara eitthvað útlenskt sem aldrei
verður lagað að hinum frægu ‘sér-
íslensku aðstæðum’ þekkja ekki eigin
sögu.
UMFJÖLLUN
Atli Þór Fanndal
atli@thorfanndal.com
í möppu Mullers er því að finna ein-
tak af bókinni Býr íslendingur hér og
handrit af samnefndu leikriti, sem
sýnt var árið 1993. Þá er að finna
blaðaklippur úr Morgunblaðinu af
sýningu leikritsins og útgáfu bókar-
innar. Gögn um fangavist leifs eru í
Moskvu.
ryðbrunnin gaddavírsgirðing Sachsenhausen-búðana stendur enn ásamt
þessu skylti sem tilkynnir föngum að þeir sem hætti sér of nálægt múrunum
verði tafarlaust skotnir.
leifur sneiðir frá því að fjalla um tímann sem hann starfaði í líkbrennslu búð-
anna í þessari bók. líklega var of stutt liðið frá atvikum þegar bókin kom út.