Skessuhorn - 18.12.2002, Page 42

42
MIÐVIKUDAGUR 18. DESEMBER 2002
anCaSUtlU.. 1
lÁitifihtWiid
Á timabili var haft á orði að í Hvít-
ársíðu væru skáld á hverjum bæ og að
minnsta kosti um skeið var hneigð
manna þar í sveit til orðsins listar
meiri en víðast annarsstaðar. Þegar
rætt er um þessa hluti við eldri Hvít-
síðinga ber yfirleitt fljótt á góma nafn
Eyjólfs í Hvammi sem margir halda
fram að hafi kennt Hvítsíðingum að
yrkja. Eyjólfur Jóhannesson var fædd-
ur 14. ágúst 1824 og var móðir hans
Þorbjörg Þorsteinsdóttir þá heima-
sæta á Kolsstöðum en faðir var Jó-
hannes Lund Jónsson þá vinnuinaður
á Gilsbakka. Jóhannes þessi mun hafa
verið eyfirskur að ætt og varð síðar
bóndi í Gullbringum í Mosfellssveit
og talinn dugandi maður. Mun hafa
stöðvast stutt í héraðinu og finnst
ekki í Borgfirskum æviskrám. Er mér
ekki kunnugt um önnur afrek hans í
héraðinu en að leggja grunninn að
Eyjólfi í Hvammi sem er þó óneitan-
lega töluvert.
Nú er til sögu nefndur maður að
nafni Samson Jónsson, húnvetnskrar
ættar. Var hann talinn verkmaður
góður, hagmæltur nokkuð, í betra
lagi greindur en nokkuð fjöllyndur til
kvenna og átti er hér var komið sögu
þrjú börn með jafnmörgum mæðrum.
Hver sem aðdragandinn hefur orðið
ganga þau Samson og Þorbjörg í
hjónaband 28. okt. 1824, aðeins rúm-
um tveimur mánuðum eftir fæðingu
Eyjólfs. Þau Samson og Þorbjörg
flytja frá Kolsstöðum vorið 1825 að
Grafarkoti (Gróf) í Reykholtsdal og
hefja þar búskap. Síðan að Brekku-
koti, eru á Búrfelli 1832 til 1841 og
loks á Rauðsgili 1841 til 1848 saman
og Samson til æviloka en hann
drukknaði í Hvítá 2. júní 1851.
Eyjólfur elst nú upp á hjá móður
sinni og stjúpa og einnig eru þar vist-
um að meira eða minna leyti börn
Samsonar en þau Þorbjörg áttu ekki
börn saman. Hinsvegar eignaðist
Samson barn með vinnukonu þeirra
hjóna meðan þau bjuggu á Búrfelli og
tóku þau hana í fóstur. Árin 1843 til
1845 er Eyjólfur vinnumaður á Húsa-
felli en fer þá aftur að Rauðsgili og er
vinnumaður Samsonar til 1848 er
hann giftist frænku sinni Helgu
Guðmundsdóttur frá Sámsstöðum og
reisa þau bú á hálfu Rauðsgili á móti
Samson og er Þorbjörg þá strax talin
til heimilis hjá syni sínum. Fljótlega
hefur þó ungu hjónunum fundist
þröngt um sig á hálfu Rauðsgili og
fékk Eyjólfur þá leyfi Kjartans Gísla-
sonar á Búrfelli til að stofna nýbýli á
hól þar sunnan við fellin í
Búrfellslandi og byggði þar fjárhús og
hirti þar fé sitt einn vetur. Af því til-
efni orti Samson:
Hann sem stólar stássið á,
stirður tólin viður,
á Monthóli sitt mun sá
setja bólið niður.
Ekki veit ég hvort þessi hóll hefur
borið nafn áður, en nafnið Monthóll
hefur hann borið síðan og ber enn.
Ekki varð þó meira af búskap Eyjólfs
á Monthóli því vorið 1851 flytur
hann að Bæ í Bæjarsveit. Meðan
Eyjólfur er enn á Rauðsgili var í ná-
grenni hans vinnukona og lá það orð
á að hún væri í kærleikum við hús-
bónda sinn. Nú ber svo við að hús-
móðir hennar andast og þótti ekki
öllum sorgartíminn langur uns bóndi
giftist vinnukonunni og voru nú allir
feluleikir að baki. Stúlka þessi átti
sótrauða hryssu, afburðahross að vilja
og léttleika en maður hennar áhuga-
maður og orðlagður reiðgikkur enda
fór svo að hryssan varð skammlíf og
kenndi konan bónda sínum um en
kom þó í raunum sínum til E)Jólfs og
bað hann að yrkja erfiljóð eftir hryss-
una. Eyjólfur brást vel við og eftir að
hann hefur dásamað kosti hryssunnar
snýr hann við blaðinu:
Nú er sögu nýtt upphaf
niftin mœlti þráða,
mig ég einum manni gaf
og merina til umráða.
Það var honum mest til meins,
má þó teljafleira,
að báðar okkur beitir fleins
brúkaði hófi meira.
Maðurinn fjörsins árum á
oft sér þurfti flýta
hans að bera þjósir þá
þótti fæstum hlíta.
Hvar um dalinn geystur gár
grimm við reiðarköfin,
var sem hvalur bruni blár
beina leið um höfin.
Frekaði hroðaferðirnar
fleina kœri þundur,
þar til gnoðin gjarða var
gengin nœr í sundur.
Engum þykir umtalsmál,
öllum skilist getur,
að hraustbyggð ég af holdi og sál
hryssu dugði betur.
I Bæ bjó Eyjólfur svo í 9 ár, síðustu
tvö árin sem hreppstjóri Andkílinga.
Þá bjó á Varmalæk Gestur Jónsson
sem var á sínum tíma þekktur fyrir
bæði hrossafjölda og gott reiðhesta-
kyn en girðingar voru þá óþekkt fyr-
irbrigði og hross yfirhöfuð lítið fyrir
að virða landamerki ótilneydd. A-
gangur af stóði Gests mun því hafa
orðið tilefni til eftirfarandi vísna Eyj-
ólfs:
Gestur heitir fleygir fleins
íflestu áreitir aðra,
hestum beitir mér til meins
mesta eiturnaðra
Stoltur þver og stíflyndur
stálpast fer í hverjum klœk
Gestur meramiklingur
mektugur er á Varmalœk.
Einhverra hluta vegna sinnaðist
Eyjólfi við nágranna sína meðan hann
bjó í Bæ án þess að ég viti nánar um
tildrög þess og orti:
Drambs í spiki dinglar Jón,
dyggða mikið knappur,
Mammons kvikur maura þjón
mesti svikahrappur.
Kristín heitir kona flá
kjafta beitir nöðrum
flœr og reitir mest sem má
mannorðsfeiti af öðrum.
Sá er fyrir varð kærði vísurnar til
sýslumanns Borgfirðinga sem þá var
Jón Thoroddssen skáld á Leirá. Jón
hlustaði á kærandann flytja vísuna og
segir síðan „Ertu viss um að þetta sé
rétt með farið, heldurðu að hann hafi
ekki sagt „sker og reytir“. Eg get ekk-
ert gert nema ég sé viss um að vísan
sé rétt með farin“. Með það mátti
kærandinn snúa heim og kom ekki
aftur. Var þeim málaferlum þar með
lokið og vísan jafnan höfð þannig eft-
irleiðis. Eyjólfur var eins og áður seg-
ir um tíma hreppstjóri Andkílinga og
hlýtur því að hafa átt nokkur sam-
skipti við sýslumann sinn en ekki veit
ég við hvaða tækifæri Jón leggur
þennan fyrripart fyrir Eyjólf:
Efmig botninn bresta kann
botnaðu eina stöku.
Eyjólfur svaraði af sínu yfirlætis-
leysi:
Eg mun lítt við leikinn þann
líkjast hinum spöku.
Vorið 1860 flytur Eyjólfur að
Sveinatungu í Norðurárdal þar sem
hann býr til 1869 að hann flytur á
hálfan Síðumúla og býr þar til 1872
er hann flytur að Hvammi þar sem
hann býr alla sína búskapartíð eftir
það til 1908. Það mun hafa verið í
Sveinatungu sem Eyjólfur orti Spila-
vísur sem margir töldu vera dulbúna
bæjarímu. Mátti þar finna bæði lof og
last og urðu sumar þessara vísna al-
þekktar og eru enn í dag þó færri viti
um höfund:
Fleina lundur metinn (montinn) mest
má um grundu sveima.
Konan stundar búið best
blíð og undi heima.
Mjög sjálfhælin menjarún
munninn stælir þannin,
eins og þrœl í öllu hún
undirbælir manninn.
Konan sat með síðar brár,
saurinn fatið þekur.
Bóndinn latur þver og þrár
þykir matarfrekur.
Kaffið henni kemur best
kalt svo ennið hlýni.
Laufaspenni langar mest
að lifa á brennivíni
Sínkur kauði og seimagná
saman auðinn draga,
minnst afbrauði miðlaðfá
margir snauðir klaga.
Þvingar svinnan fleinafreyr
frekur sinniskvíðinn
afþví vinnumanninn meir
metur tvinnahlíðin.
Sínum manni ei sinnir hún
sambúð þannig skaðar,
aftur hann við hringarún
heldur annarsstaðar
Vœn og iðin vinna þarft,
viskan styður lyndi.
Lukku- viður -Ijósið bjart
lifa ífrið og yndi
Eina vísu lærði ég sem unglingur
sem sver sig nokkuð í þessa ætt þó
hún finnist ekki í þeim handritum
sem ég hef af Spilavísunum og er hún
því birt án ábyrgðar. Spilin eru hins-
vegar 52 en ég hef aðeins 38 vísur svo
væntanlega hefur eitthvað glatast úr
handriti hafi vísurnar upphaflega ver-
ið jafnmargar spilunum.
Vinnumaður klappar kœr
konumaga vænum.
Bóndinn á sér aðrar tvær
óléttar á bœnum
Á Háafelli í Hvítársíðu bjó um
langt árabil Þiðrik Þorsteinsson. Var
hann um margt sérstæður persónu-
leiki og fór ekki alltaf troðnar slóðir á
lífsbrautinni, hestamaður mikill, af-
burða göngumaður og gestrisinn en
vínhneigður nokkuð og þá æði fyrir-
ferðarmikill. Eitt vor nálægt sumar-
málum fann Þiðrik í heygarði brenni-
vínsflösku sem hann hafði týnt haust-
ið áður, orti þá Eyjólfur nágranni
hans:
Þiðrik gleðja vorið vann
vindar þó að hvíni.
Uti í garði flöskufann
fulla af brennivíni.
Oðru sinni er Þiðrik átti í einhverj-
um útistöðum við yfirvöld, geistleg
eða veraldleg orti Eyjólfur:
Margir taka menn að spá
manni hrakför búna.
Þrjár eru sakir þungar á
Þiðriks baki núna.