Hugur og hönd - 01.06.2011, Qupperneq 12

Camilla Udd
Hönnunarvernd
Hver hannaði þetta?
Islendingar hafa ætíð með hugviti sínu
fundið lausnir á mörgum vandamálum,
allt frá geymslu matvæla, vinnslu ullar og
gerð gervilima svo eitthvað sé nefnt. A
sama tíma og efnahagslægð ríkir yfir land-
inu og þrengir að atvinnumarkaðnum eru
skapandi atvinnugreinar gríðarlega áber-
andi. Ástandið hefur haft þær jákvæðu
afleiðingar að margir Islendingar virkja nú
hugann og skapa sína eigin vinnu. Þetta
skilar sér m.a. í nýrri og umfram allt fjöl-
breyttri íslenskri hönnun. En hvernig er
hægt að vernda afurðir hugmyndanna?
Hver á hönnunina?
Hvað er hönnun?
Einkaleyfastofan nálgast spurninguna frá
sjónarhorni hugverkaréttar og er hönnun
skilgreind sem útlit vöru eða hluta vöru
sem ræðst af einstökum þáttum eða
skreytingu hennar. Hönnun vísar sem sagt
til þess sem hægt er að nema sjónrænt.
Hún getur verið í tvívídd eða þrívídd og
hún þarf ekki að vera áþreifanlegur hlutur
til þess að geta notið verndar. Hönnun
tekur hins vegar ekki til tæknilegrar virkni
heldur tilheyra nýjar, tæknilegar uppfinn-
ingar undir einkaleyfi. Hönnunarvernd
tekur ekki til viðskiptahugmynda, heiti
vöru eða þjónustu (vörumerki), tónverka
eða bókmennta (höfundarréttur).
Til þess að geta fengið hönnun skráða
verður hún uppfylla tvær mikilvægar kröf-
ur; hún þarf að vera ný og sérstæð.
Hönnunin telst ný ef eins hönnun hefur
ekki verið gerð aðgengileg almenningi
fyrir þann dag sem hönnunarumsókn er
Skráð hönnun nr. 32/2010, hönnuður: Elsa
Steinunn Halldórsdóttir.
lögð inn hjá Einkaleyfastofunni og
umsóknargjöld eru greidd. Við mat á því
hvort hönnun sé ný er miðað við það
hvort eins hönnun hafi verið gerð aðgengi-
leg almenningi en ekki hvort svipuð
hönnun fýrirfinnist.
Hönnunin telst sérstæð ef upplýstur
notandi telur heildarmynd hennar frá-
brugðna þekktri hönnun þannig að ein-
hver sköpun hefur þurft að eiga sér stað.
Við mat á því hvort hönnun telst sérstæð
skal taka mið af því svigrúmi sem hönn-
uður hefur haft við gerð hönnunarinnar.
Til dæmis er formið á hjólbörðum kringl-
ótt og því má ætla að allir nýir hjólbarðar
verði líklega einnig kringlóttir. Varan
sem slík getur verið nánast hvað sem er,
húsgögn, skartgripir, matur, umbúðir,
skrautmunir, munstur og skreytingar.
Það eru ekki gerðar sérstakar fagurfræði-
legar kröfur til hönnunar til þess að hún
njóti verndar.
Égá!
Samkvæmt lögum um hönnunarrétt
getur hönnuður eða sá sem sækir rétt
sinn til hans með skráningu öðlast einka-
rétt til hönnunar. Einkarétturinn tilheyr-
ir hönnuði, hvort sem um er að ræða
einn eða fleiri, og hönnuður getur einnig
framselt hönnunina öðrum aðila. Sá aðili
getur þá sótt um vernd hönnunar með
samþykki hönnuðar.
Hönnuður er ávallt einstaklingur þótt
eigandi hönnunar geti verið fyrirtæki (hafi
hönnunin verið framseld). Hönnuður
þarf ekki að vera faglærður. Skilyrðið er að
Skráð hönnun nr. 22/2010, hönnuðir: Guðrún
Lilja Gunnlaugsdóttir & Kristrún Thors.
hann er sá sem hannaði og kom hönn-
uninni í framkvæmd.
Skráð hönnunarvernd veitir eiganda
einkarétt til hönnunar. Það þýðir að ekki
má heimildarlaust framleiða, bjóða til
sölu, markaðssetja, flytja inn eða út eða
nota vöru sem einkennist af hönnuninni.
I verndinni felst sem sagt rétturinn til að
banna öðrum að hagnýta hönnunina.
Finnska fyrirtækið Marimekko skráði á
sínum tíma hið þekkta blómamynstur
Unikko einnig sem vörumerki. Unikko
mynstrið er hannað af Maiju Isola og var
fyrst sett á markað 1964. Fyrir tveimur
árum varð fyrirtækið vart við að fatnaður
með sláandi líku mynstri var framleiddur
af fyrirtækinu Dolce & Gabbana og var
fatnaðurinn seldur í Evrópu. Marimekko
krafðist þess að lögbann yrði sett á vörur
Dolce & Gabbana en það síðarnefnda
sendi frá sér kröfu þess efnis að skráning
Marimekko yrði felld úr gildi á grundvelli
þess að finnska fyrirtækið ætti ekki einka-
rétt að mynstrinu. Málinu lauk með
samningi fyrirtæjanna og var sölu þessa
fatnaðar Dolce & Gabbana hætt.
Höfundarréttur
Olíkt hugverkarétti á sviði iðnaðar sem
er skráður réttur er varðar hönnun,
einkaleyfi og/eða vörumerki er höfund-
arréttur óskráður réttur sem stofnast um
leið og verk er búið til og gefið út. Mál er
varða höfundarrétt tilheyra menntamála-
ráðuneytinu en sérfræðingar á þessu sviði
eru sömuleiðis hjá Stefi og Myndstefi.
Þau verk sem tilheyra höfundarrétti eru
Skráð hönnun 12/2009, hönnuður: Örn Smári
Gíslason.
12 HUGUROG HÖND2011