Vesturbæjarblaðið - dec. 2020, Side 12

12 Vesturbæjarblaðið DESEMBER 2020
N
eðst við Vesturgötuna á horni Aðalstrætis og
Vesturgötu og upp að Garðastræti og einnig inn í
Suðurgötu bjó um aldamótin 1900 fólk sem sumt
hvert gekk nokkuð utan alfaraleiðar. Var eftir­
tektarvert fyrir ýmissa hluta sakir. Framkomu,
klæðaburð og öðru sem daglegu líferni horfir. Oft átti þetta
fólk við einhverskonar veikindi að stríða sem almenningur
bar takmarkað skynbragð á. Þetta fólk vakti athygli.
Stundum fundu rithöfundar og listamenn í því fyrirmyndir
til verka sinna.

Þegar Halldór Laxnes skrifaði
Brekkukotsannál mun hann hafa
horft til fólks sem bjó þar sem
nú er neðsti hluti Suðurgötu og
tengdist einnig neðsta hluta
Vesturgötunnar. Magnús í Melkoti
er talin fyrirmynd að Birni í
Brekkukoti en kona hans var
ömmusystir Halldórs. Melkots er
ekki getið í heimildum frá 1703 en
finna má fyrstu heimildir um það
á síðari hluta 18. aldar. Melkot var
rifið árið 1915 og mun hafa verið
búið þar í um 200 ár.
Kaptein Hogesen
Að minnsta kosti ein önnur
persóna í Brekkukotsannál mun
eiga upptök sín neðst í gamla
Vesturbænum á svæðinu á milli
Hlíðarhúsa og Aðalstrætis. Í
Dúkskoti var til húsa eldri maður
hjá Jóni hafnsögumanni sem
þar bjó. Að sögn hávaxinn en
nokkuð lotinn í herðum með sítt
grátt hár og gisið kragaskegg.
Útlit hans vakti athygli því hann
var jafnan klæddur hálfsíðum
klæðisfrakka en ekki vaðmálsflík
eins og algengast var með gylltum
hnöppum. Var nokkuð keikur í
göngulagi og ljóst að hann fann
talsvert til sín. Þessi roskni maður
kallaði sig jafnan Hogesen en
hét Kristján Hákonarson. Hann
kvaðst hafa fengið Hogesensnafnið
og f rakkann h já útendum
skipstjóra vegna starfs síns sem
hafnsögumaður við að koma
skipi hans heilu í höfn. Kristján
mun jafnan hafa verið drjúgur
yfir þessu afreki þótt óvíst megi
telja að hann hafði unnið til þess
á nokkurn hátt. Fremur var talið
að erlendir menn hefði gefið
honum frakkann og uppnefnd
hann á dönsku til að draga dár
að honum. Fullvíst er talið að
Kristján sé fyrirmynd Halldórs
Laxness að Kaftein Hogesen í
Brekkukotsannál. Í skáldlegum
m e ð f ö r u m L a x n e s s h a f ð i
Hogesen hlotið nokkra upphefð.
Hann hafði verið leiðsögumaður
danskra sjómælingamanna á
Breiðafirði stað þangað sem
hann hafði trúlega aldrei komið.
Í Brekkukotsannál er einnig sagt
frá því að Hogesen hafi farið á
hverjum nýársdegi upp í Næpu
á fund landshöfðingja til að fara
með bænaskrá fyrir Íslands hönd
og þiggja staup af brennivíni.
Landshöfðingi á þá að hafa sagt
við hann að hann væri nú eini
íslenski sjóherinn.
Eiríkur frá Brúnum
Fleiri kynlegir kvistir bjuggu
á þessum slóðum. Einn þeirra
var Eiríkur Ólafsson oftast
kallaður Eiríkur frá Brúnum.
Hann bjó að Brúnum undir
Eyjafjöllum í 23 ár en fór þá til
Kaupmannahafnar. Eiríkur fór
síðan til Utah í Bandaríkjunum
árið 1881 og dvaldi þar í átta ár.
Gerðist mormóni en gekk síðan
af trúnni. Kom heim og dvaldist í
Reykjavík til aldamótaársins 1900
er hann lést. Eiríkur er fyrirmynd
Halldórs Laxness að Steinari
í Hlíðum undir Steinahlíðum í
bókinni Paradísarheimt. Þórbergur
Þórðarson fjallaði einnig um ævi
Eiríks í kaflanum Bókfell aldanna.
Eiríkur hafði einu sinni verið íbúi
í Bergshúsi. Bergshús var aðeins
ofar í reykvísku byggðinni. Það
stóð þar sem Bergstaðastræti og
Skólavörðustígur mætast. Alexíus
Árnason lögregluþjónn reisti
húsið í kringum 1865 en það var
lengst kennt við Berg Þorleifsson
söðlasmið sem átti það í næstum
hálfa öld. Þar var Þórbergur
leigjandi um tíma og mun hafa
kynnst Eiríki.
Ástarsorgin mikla
Fyr i r daga va tnsve i tu í
Reykjavík var hópur sem nefndist
vatnsberar. Þeir höfðu þann
starfa að sækja vatn í svokallaða
vatnspósta sem settir höfðu
verið upp við brunna. Einn þeirra
var nefndur Ingólfsbrunnur við
Aðalstræti. Ingólfsbrunnur var
á milli húsanna Aðalstrætis 7
og 9 og var eitt aðalvatnsból
Reykjavíkur um langt skeið. Í
liði vatnsberanna var margt
sérkennilegt fólk karlar og konur.
Sumt af þessu fólki var bæði
vanheilt og þroskaskert og hafði
ýmsa kæki, sem gerði það öðruvísi
en aðra. Flestir vatnsberarnir
voru nefndir styttum nöfnum og
án föðurnafns, en höfðu í þess
stað auknefni eða kenningarnöfn.
Sæfinnur Hannesson eða Sæfinnur
með sextán skó var einn þeirra
þekktastur. Sæfinnur fæddist
að Björk í Flóa hinn 1. júní 1826
og var fyrsta barn hjónanna
Guðlaugar Sæfinnsdóttur og
Hannesar Guðmundssonar. Hann
ólst upp í föðurhúsum til 18 ára
aldurs. Sæfinnur var sagður hafa
verið venjulegur unglingur, vel
gefinn og myndarlegur. Hvað
svo gerðist veit ef til vill enginn.
Sagan segir að stóra ástin í lífi
hans hafi svikið hann í tryggðum.
Sæfinnur gat ekki horfst í augu við
staðreyndir og beið þess allt sitt líf
að hún kæmi til baka. Hann fór til
Reykjavíkur. Stundaði vatnsburð
og safnaði að sér nokkru drasli.
Viðurnefnið fékk hann af því að
hann klæddist oft flíkun utan
yfir aðrar flíkur og skó utan yfir
skó. Sæfinnur bjó í útihúsi við
Glasgow-verslunina þangað sem
hann dró að ýmsa muni. Hann
vildi vera viðbúinn ef ástin hans
kæmi til baka og búa henni heimili.
Þegar Þórður Guðmundsson frá
Engey keypti húsið vildi hann
koma Sæfinni burt enda þótti lítill
þrifnaður af vatnsberanum og
slæman þef leggja frá vistarveru
hans. Sæfinnur þráaðist við og
fór svo að lokum að Þórður kærði
hann fyrir Halldóri Daníelssyni
bæjarfógeta. Halldór fékk nokkra
menn til að rífa niður ruslahauginn
í klefa Sæfinns og flytja bústang
hans niður í sjó. Hann brotnaði
endanlega þegar fleti hans og
eigum var hent í nærliggjandi
fjöru 10. júlí 1890. Eftir það sást
til hans í fjörunni við að reyna
að tína saman leifar af dóti
sínu enn með hugann við að
unnustan myndi koma til hans.
Sæfinnur lést árið 1896.
Loff Malakoff
Þórður Árnason var einn af þeim
kynlegu kvistum sem héldu til á
mörkum Mið- og Vesturbæjarins.
Hann var jafnan auðkenndur
með heitinu Almala. Margar
sögur gengu manna á meðal um
afreksverk hans á blómaskeiði
ævinnar. Hann var nokkuð
ölkær og tíður gestur í þeirri
veitingastofu gömlu húsanna
við Aðalstræti sem almenningur
kallaði Svínastíu. Hugmyndir
um vínbann á Íslandi mun eiga
rætur til drykkjusiða landans á
þessari alræmdu krá. Árið 1904
ákvað bæjarstjórnin í Reykjavík
að Læknaskólinn fengi að nota lík
fátæklinga í bænum til krufninga í
kennslu. Vandræði urðu þó fljótt
að fá lík til krufningar. Fólk vildi
ekki leyfa læknavísindunum að
krukka í ástvini sína látna. Læknar
gerðu þá samning við Þórð um
að þeir fengju að kryfja hann að
honum látnum í staðinn fyrir
brennivínsflösku. Dag nokkurn
fréttist af Þórði dauðum í verslun
í bænum. Læknar þustu niður
eftir til að sækja hann. En þá
reis hann upp. Hafði bara verið
brennivínsdauður. Þá orti Björn M.
Ólsen síðar rektor Menntaskólans
kvæðið Loff Malakoff. Þórður dó
1897 og var krufinn í líkhúsinu.
Fyrsta erindi kvæðis Björns er á
þessa leið.

Þótt deyi aðrir dánumenn,
loff- Malakoff,
hann Þórður gamli þraukar enn.
Loff Malakoff - mala,
lifir enn hann Malakoff
þótt læknar vilji flensa' í
Malakoff, koff, koff
Þá lifir Malakoff,
þá lifir Malakoff.

Kvæðið varð e ins konar
dægurlagavísa. Auknefni Þórðar
breyttist í munni manna. Hann
síðan nefndur: Þórður Malakoff.
Kvæðið er með sama lagi og
danska skopvísan: „Malabrock
er död i Krigen". Mun Malabrock
þessi hafa verið pólskur eða
rússneskur herforingi. Sagan segir
að læknanemar hafi verið hátt á
aðra viku að fást við skrokkinn af
Þórði. Vínföng munu hafa verið
borin upp í Líkhús og læknanemar
héldu ræður yfir líkamspörtunum
á allt að sjö tungumálum. Ingólfur
Gíslason læknir segir í minningum
sínum. „Við Jónas Kristjánsson
kistulögðum svo leifar Þórðar
Malakoff og vonum að hann rísi
upp heill á himnum þótt hann væri
nokkuð laus í böndunum er við
sáum hann síðast.“
Af fólki er fór utan leiðar
í Vesturbæ og víðar
Læknanemar við líkskurð um 1890. Myndin er trúlega erlend en oft
var fjör þegar þeir söfnuðust saman til að krukka í lík og veigar voru
hafðar um hönd.
1717
RAUÐA KROSSINS
HJÁLPARSÍMI
Opinn allan sólarhringinn
Upplýsingar um úrræði
Alveg ókeypis (líka úr gsm)
Kemur ekki fram á símreikning
Fullur trúnaður
Ef þér líður illa – ef þú átt í vanda
Melkot sem talin er fyrirmynd að Brekkukoti Halldórs Laxness.
Séð til norðurs frá Tjörninni á dögum vatnsberanna. Dómkirkjan,
Lærði skólinn nú MR og stjórnarráðshúsið eru á sínum stað. Dóm-
kirkjan í Reykjavík var vígð árið 1796 og var fyrsta byggingin sem
reist var sérstaklega með tilliti til þess að Reykjavík skyldi verða
höfuðstaður landsins.