Málfríður - 15.05.2002, Qupperneq 4

Fáeinar hugleiðingar um nám og sjálfsnám
í tungumálum ...
Eyjólfur Már Sigurðsson.
4
„Er ekki allt nám sjálfsnám?" Þannig
spurði einn kollegi minn forviða þegar ég
sagði honum að ég hefði það starf að
skipuleggja sjálfsnám í tungumálum við
Háskóla Islands. Mér varð fátt um svör,
bæði vegna þess að ég fékk sjampó í aug-
að (þetta var í sturtuklefanum eftir blakæf-
ingu), en þó aðallega vegna þess að þetta
er ekki alrangt; allt nám er sjálfsnám í
þeim skilningi að enginn lærir í annars
stað. Þar með er þó ekki öll sagan sögð og
því þykir mér rétt að skilgreina nánar sér-
stöðu þess náms sem kallað er sjálfsnám og
þá þætti sem greina það frá hefðbundnu
námi, þ.e. námi sem fer fram í kennslu-
stofu og stjórnað er af kennara. Hér verð-
ur einkum fjallað um sjálfsnám í tungu-
málum og þegar talað er um sjálfsnám þá
er í öllum tilfellum átt við sjálfsnám í
þeirri grein.
Eins og orðið gefur til kynna er sjálfs-
nám nám sem veitir nemandanum fullt
sjálfræði. Henri Holec hefur skilgreint
sjálfræði í tungumálanámi sem „hæfileik-
ann til þess að bera sjálfur ábyrgð á eigin
námi'1.1
I hefðbundnu námi er það vissulega nem-
andinn sjálfur sem nemur en hann hefur
þó oft lítið að segja um flesta þá þætti er
lúta að skipulagi og inntaki námsins. Hann
velur í fæstum tilfellum námsefni og
námsgögn og hefur ekki nema mjög tak-
markaða stjórn á námshraða og námsmati.
Sjálfsnám er því það nám sem gefur nem-
andanum kost á því að stjórna ofangreind-
um þáttum.
Þetta kann að hljóma byltingarkennt
og því mikilvægt að skilgreina nánar hvað
felst í þessu. Hér að neðan verður vikið
nánar að afmörkuðum þáttum sem tengj-
ast sjálfsnámi: hlutverki nemandans, kenn-
1 HOLEC, Henri: Autonomie et apprentissage des
langues étrangéres, Conseil de l’Europe, 1979,
Éditions Hatier.
arans og menntastofnana, notkun upplýs-
ingatækni og að lokum þeirri áherslu sem
lögð er á að koma til móts við þarfir nem-
andans.
Hlutverk nemandans
í sjálfsnámi skipuleggur nemandinn sjálfur
námsferlið og velur sér viðfangsefni við
hæfi. Námið stundar hann svo á eigin for-
sendum með því að stjórna námshraðan-
um og velja þær aðferðir sem hann beitir
við námið. Þetta sjálfræði kallar að sjálf-
sögðu á aukna ábyrgð nemandans og kref-
st ákveðinnar sjálfsþekkingar. Mikilvægur
hluti sjálfsnáms er því að „læra að læra“,
þ.e. verða meðvitaður um eigin námsað-
ferðir og vera reiðubúinn að endurskoða
þær ef þannig ber undir. Nemendur og
kennarar geta unnið markvisst að þessu í
sameiningu t.d. með viðtölum, sjálfsmati
og með því að halda dagbók. Nemandinn
lærir þannig að nota þau gögn og þá þjón-
ustu sem honum býðst, þ.m.t. aðstoð
kennarans.
Hlutverk kennarans
I hugum margra er sjálfsnám nám án
kennara en þannig er það þó í fæstum til-
fellum. Nám án kennara er vissulega til
eins og alhr vita en oft á tíðum er það ekki
mjög markvisst. Hver kannast ekki við að
hafa einsett sér að læra erlent tungumál á
eigin spýtur en gefist fljótlega upp? Það
sem kemur oft í veg fýrir árangur í slíku
námi er skortur nemandans á faglegri
þekkingu. Hann hefur ekki alltaf forsend-
ur til þess að setja sér markmið, velja sér
námsefni við hæfi, leita sér aðstoðar og
meta eigin árangur. Tungumálakennarinn
hefur faglega sérþekkingu og getur veitt
nemandanum þá aðstoð sem hann þarf á
að halda til að ná raunverulegum árangri.
Hann hefur auk sérþekkingar í viðkom-