Vinnan - 01.04.1992, Page 12

Straumsvík
Skin og skúrir
hjá álverinu í aldarfjórðung
Þjóhagslega
mikilvægt
þrátt fyrir tap
Allt frá því aö samningar voru gerö-
ir um byggingu og rekstur álversins
í Straumsvík áriö 1966 hafa sterkir
vindar blásiö um þaö. Deilt hefur
verið um raforkuverð, skattgreiösl-
ur, mengunarvarnir, hækkun í hafi
og kjör starfsmanna.
Erfitt er að meta þjóðhagslegan ávinn-
ing af álverinu, vegna breytilegra for-
sendna, en það fer þó ekki milli mála að
eftir stórhækkun á raforkuverði til ál-
versins árið 1984 hefur þjóðarbúið haft
verulegar tekjur af þessari starfsemi.
Landsvirkjun hefur lokið við að greiða
upp lán sem tekin voru til byggingar
Búrfellsvirkjunar en þær virkjunarfam-
kvæmdir voru forsenda þess að álverið
var reist.
Löngum hefur verið deilt um raforku-
verðið til ISAL. Umsamið orkuverð f
upphafi var 12,9 aurar á kílówattstund
sem mun samsvara þremur millum (Eitt
mill: 1/1000 úr bandaríkjadollar). Þá var
heimsmarkaðsverð á áli um 500 dollarar.
Orkuverðið átti síðan að lækka eftir að
60 þúsund tonna ársframleiðslu yrði náð.
Verðið átti að vera fast í 25 ár en þó gert
ráð fyrir að það gæti hækkað eftir 15 ár
ef rekstarkostnaður Búrfellsvirkjunar
hefði hækkað á því tímabili. Verðið hélst
óbreytt fram til 1975 en þá náðist lítils
háttar hækkun og næstu ár fór verðið upp
og niður. Síðan hafa verið gerðir við-
aukasamningar nokkrum sinnum.
Hækkun í hafi
Þegar Hjörleifur Guttormsson varð
iðnaðarráðherra, árið 1980, varpaði hann
sprengju eins og margir muna.
-Það var í desember 1980 sem ég
lagði gögn og staðreyndir á borðið þar
sem fram kom að súrálsverðið til Islands
var langtum hærra en frá Astralíu. Mis-
munur á bókfærðu verði árin 1974-1980
var nálægt 50 milljónum bandarískra
dollara. Þetta var upphafið á skrautlegu
og skemmtilegu máli, sagði Hjörleifur
Guttormsson í samtali við Vinnuna.
Alusuisse sór af sér allar ásakanir um
svik og svindl. Alþjóðlegt endurskoðun-
arfyrirtæki, Coopers & Lybrand, var
fengið til að fara ofan í málið. Að sögn
Hjörleifs staðfesti fyrirtækið talnagögn
hans svo ekki skeikaði nema 0,1 eða
sem svaraði um 100 þúsund dollurum.
Menn frá Coopers höfðu þá rætt fram og
til baka við ráðamenn Alusuisse sem
reyndu að koma með skýringar á helm-
ingi þeirrar upphæðar sem um var deilt.
-Þegar farið var að reikna út vangold-
in gjöld ÍSAL til íslenska ríkisins á þessu
tímabili vegna hækkunar í hafi og fleiri
þátta kom í ljós að þeir höfðu snuðað ís-
lenska ríkið um nálægt 10 milljónum
dollara þegar þetta var framreiknað frá
ári til árs. Við kröfðumst endurskoðunar
á rammasamningum og þokuðum svindl-
málinu yfir í alþjóðlegan gerðardóm í
New York. Það var dómtekið þar rétt
fyrir stjórnarskiptin vorið 1983. Þegar
Sverrir Hermannsson kom að þessu sem
iðnaðarráðherra voru þeir hjá Alusuisse
gjörsamlega komnir í þrot fyrir gerðar-
dómnum og frekar en að tapa málinu þar
féllust þeir á að greiða þrjár milljónir
dollara í sárabætur og hærra raforkuverð,
sagði Hjörleifur.
Hann sagði jafnframt að hækkun raf-
orkurverðsins hefði skipt sköpum fyrir
Landsvirkjun og þjóðarbúið. Hjörleifur
sagðist hafa skipað nefnd manna frá
ráðuneytinu, Landsvirkjun og RARIK til
að kanna framleiðslukostnað raforkunnar
sem ISAL keypti og hún komist að
þeirri niðurstöðu að orkuverðið væri óra-
langt frá framleiðslukostnaði. Það þyrfti
að hækka úr 6,5 millum í 15-20 mill
miðað við verðlag 1982. Þarna hefði orð-
ið stór vending. Fram til þessa hefði
Landsvirkjun talið verðið gott. Hækkun
orkuverðsins hefði skilað milljörðum.
Sverrir Hermannsson sagði í viðtali
við Vinnuna að hann hefði komið að
þessu í slæmu ástandi vorið 1983 sem
iðnaðarráðherra. -Hjörleifur ætlaði að
koma þessum mönnum í burtu af land-
Á síðasta ári greiddi ísal um 1,4 milljarða
króna í vinnu og launtengd gjöld og um 4000
Islendingar hafa lífsviðurvœri af
verksmiðjunni, beint og óbeint. (Mynd: Jim
Smart)
inu. Ég byrjaði á að fá Jóhannes Nordal
með mér í að leysa málið og það var sest
niður til að jafna þessi deilumál. Gerðar-
dómurinn var leystur upp og eftir að
samningaviðræður höfðu staðið í um það
bil ár náðum við fram hækkun á orku-
verðinu upp í 12,5 mill hið minnsta og
18,5 hið mesta, eftir verðlagi á álmörk-
uðum. Þetta hefur skilað okkur ógurleg-
um upphæðum, mörgum milljörðum,
sagði Sverrir og þar eru þeir þó sammála
hann og Hjörleifur.
Tekjur af álverinu
Þær tekjur sem þjóðin hefur haft af
rekstri álversins eru einkum fyrir sölu
raforku, vinnulaun, þjónustu, greiðslu
framleiðslugjalds, skatta og fjárfestingar
ÍSAL.
Erfitt er að fá upplýsingar um hagnað
Landsvirkjunar af orkusölu til álversins
enda mörg álitamál þar uppi. ISAL kaup-
ir 36-38% af allri raforkusölu Lands-
virkjunar og í fyrra greiddi álverið um
1.250 milljónir fyrir raforkuna en um
1.200 milljónir árið áður. Þegar litið er
til rekstrarafkomu Landsvirkjunar frá
1980 sést glöggt hve hækkun orkuverðs-
ins 1984 hefur haft mikil áhrif.
Arið 1982 var Landsvirkjun rekin
með tapi sem nemur rúmum milljarði
króna á verðlagi 1990. Landsvirkjun naut
góðs af háu verði á álmörkuðum 1985
þegar raforkuverðið fór í topp og skilaði
yfir 660 milljóna króna hagnaði það ár á
verðlagi 1990. Árið 1990 skilaði Lands-
virkjun um einum milljarði í hagnað en í
fyrra mun gróðinn hafa dregist mikið
saman eða í um hálfan milljarð. í aprfl í
fyrra lauk Landsvirkjun við að greiða
skuldir vegna Búrfellsmannvirkja ef frá
er talið víkjandi lán ríkisins sem nemur
um 530 milljónum. Áður hafði verið
reiknað með að ljúka afborgunum lána
árið 1995.
Nú hefur Alusuisse óskað eftir tíma-
bundinni lækkun á raforkuverðinu niður
í 10 mill vegna tapreksturs á álverinu.
VINNAN