Morgunblaðið - 26.04.2021, Síða 28

28 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 26. APRÍL 2021
Dalvegi 16c | 201 Kópavogur | Sími 568 6411 | rafvorur@rafvorur.is
Amerísk heimilistæki
rafvorur.isRAFVÖRUR ehf
Þvottavélar
og þurrkarar
sem taka
10-17 kg
Moskva trúir ekki á tár
Moskva, maí 1999
Vorið 1999 tók ég næturlestina
frá Helsinki og kom til Moskvu í
fyrsta sinn. Það var hálfóraunveru-
legt að standa á Rauða torginu og
sjá Kremlið, Basilskirkjuna og
Lenín liggjandi í glerkistunni í
grafhýsinu. Allt hafði þetta myndað
bakgrunn fréttaskota frá því Bresj-
nev stóð ofan á
grafhýsinu og
horfði á Rauða
herinn ganga hjá
í fyrstu sjón-
varpsminningum
mínum.
Ég fór aðeins
einu sinni til
Rússlands á
Jeltsín-árunum,
tíma sem allir
sem eftir muna hugsa til með hryll-
ingi. Rúbluhrunið hafði sett stóran
hluta þjóðarinnar á hausinn árið
áður, annað efnahagshrunið á ein-
um áratug. Í tíma í Rússlands-
fræðum við Háskólann í Helsinki
hafði Sergei Medvedev prófessor
árið áður lýst ástandinu sem nokk-
urs konar varanlegri krísu. Hinir
harðgerðu Rússar lærðu með seigl-
unni að takast á við umrót sem
virtist komið til að vera. Sumir
ræktuðu kartöflur í bakgarðinum
til eigin neyslu eða sölu, ofurstar í
hernum keyrðu leigubíla á kvöldin
þegar launin bárust ekki frá ríkinu,
frændi einhvers átti sendiferðabíl
og saman ráku þeir sendiþjónustu
um helgar. Hver einasti bíll er
jafnframt leigubíll og hvert auka-
herbergi er leigt út, löngu áður en
Airbnb og Uber áttu eftir að leiða
til hins sama á Vesturlöndum.
Útlendingar voru enn fremur
sjaldgæf sjón í borginni. Á Sovét-
tímanum hafði Intourist séð um að
lóðsa gesti um bæinn og passað
upp á að þeir sæju ekkert sem þeir
áttu ekki að sjá. Stofnunin var
reyndar enn til og hafði verið
einkavædd en nú var enginn lengur
að fylgjast með. Fólk stóð á lestar-
stöðinni og beið eftir að sýna út-
lendingum bæinn, ekki í von um
aura heldur vegna þess hve gaman
það var að fá loksins að hitta fólk
frá öðrum löndum.
Sá sem kom í okkar hlut var
eldri gyðingur með gott vald á
ensku. Hann mundi enn eftir því
þegar menn fóðruðu götótta skó
sína með dagblöðum og ef svo
óheppilega vildi til að þar var
mynd af Stalín voru þeir sendir í
gúlagið fyrir að traðka á leiðtog-
anum. Í grennd við Rauða torgið
fórum við niður í undirgöng þar
sem hópur af ungum stúlkum stóð í
röð og veifaði feimnislega til okkar.
Við hlið þeirra stóð maður og
fylgdist með að þær gerðu það sem
þeim var sagt. „Þetta eru vændis-
konur,“ tilkynnti sá gamli. Það var
margt hér sem ég hafði aldrei séð
áður.
Nýrússarnir, eins og þeir voru
þá kallaðir, bárust mikið á. Og að
berast á var það sem allir þráðu.
Philip Morris gerði tilraun til að
flytja inn Marlboro-manninn en
það fór fyrir lítið, hér sá enginn
rómantíkina í því að vera einn og
skítugur í óbyggðum. Ef þú áttir
eitthvað áttirðu að sýna fram á það
og ef þú áttir ekkert varð samt að
þykjast. Allt virtist vera til sölu,
meira að segja götuskiltin voru í
boði Coca-Cola. Kók var hér loks-
ins að springa út eins og á Íslandi
á eftirstríðsárunum en hafði verið
ófáanlegt í gömlu Sovétríkjunum.
Öðru máli gegndi um Pepsi.
Saga Pepsi í Rússlandi er löng
og flókin. Árið 1959 var bandarísk
vörusýning opnuð í Moskvu og
Richard Nixon varaforseti Banda-
ríkjanna kom til að vera við-
staddur. Hann og Krústjoff aðalrit-
ari tóku til við að deila um kosti og
galla kapítalisma í samanburði við
kommúnisma og Krústjoff var orð-
ið svo heitt í hamsi að honum var
gefið Pepsi að drekka. Að sögn
kunni hann því vel, svo vel raunar
að sagan um töfradrykkinn sem
hressti við aðalritarann breiddist út
og Sovétmenn vildu ólmir komast í
meira. Nú voru góð ráð dýr. Þar
sem rúblan var óvíða gjaldgeng ut-
an heimalandsins var brugðið á það
ráð að bjóða vöruskipti. Loks árið
1972 fannst lausnin. Skipt var á
vodka og Pepsi á genginu lítri á
móti lítra, því af vodkanum áttu
Rússar alltént nóg. Stolichnaya
varð í kjölfarið vinsælt í Bandaríkj-
unum og Pepsi í Sovétríkjunum.
Eða allt þar til á hnignunartíma
9. áratugarins. Vodkabrugg var um
tíma bannað af umbótasinnanum
Gorbatsjov sem varla aflaði honum
mikilla vinsælda. Það eina sem
Sovétmenn áttu þá til skiptanna
voru hergögn og var Pepsi Co.
boðinn skerfur af Rauða flotanum.
Þetta varð að ráði og Rússar fengu
ropvatnið góða fyrir andvirði
þriggja milljarða dollara en Pepsi
fékk í staðinn sautján kafbáta,
beitiskip, freigátu og tundurspilli.
Um tíma var Pepsi Co. sjötta
stærsta flotaveldi heims en líklega
var léttir fyrir keppinautanna hjá
Kók að það ástand varði ekki lengi.
Flotanum var bráðlega siglt til Sví-
þjóðar þar sem hann var mulinn í
brotajárn. Pétur mikli hafði eitt
sinn ráðist á Eystrasaltslendur
Svía til að geta byggt þar rúss-
neskar flotastöðvar og með þessu
má segja að ákveðnum hring hafi
verið lokað, Svíar hafi seint og um
síðir hefnt fyrir missi Eystrasalts-
landanna með því að láta Rússa-
flota í endurvinnsluna fyrir hönd
Pepsi.
Moskva var eins og önnur veröld
en Pétursborg minnti fremur á
niðurnídda ítalska stórborg við
fyrstu sýn. Hallirnar, og þær voru
ófáar, höfðu séð glæstari stundir
en borgin sjálf iðaði af lífi. Öllu
ægði saman, það var eins og allir
straumar vestursins hefðu flætt
yfir í einu og rækjust nú á. Á einu
götuhorni var rokkabillíband í fullri
Elvis-múnderingu að spila, á því
næsta breikdansarar í besta eitís-
stíl, vinna þurfti upp hálfa öld á
nokkrum árum. Djasspíanóleikarar
spiluðu undir teknótónlist og ung-
lingar röppuðu yfir balalækur, allt
var leyfilegt.
1999 hefði hæglega getað orðið
Rússlandsárið, allt frá náminu í
Helsinki og kynnunum við Júlíu og
loks ferðalaginu til Rússlands
sjálfs, áður en snúið var aftur til
ævilangrar grámyglu í Reykjavík.
En bréfið frá Júlíu breytti öllu.
Lífið leitaði í annan farveg, Rúss-
land yrði partur af lífi mínu hér
eftir en ekki endilega á þann hátt
sem vonast var eftir.
Við Júlía héldum áfram að hitt-
ast í almenningsgörðum Helsinki-
borgar aldamótasumarið 2000,
drukkum hvítvín í Kaivopuisto, fór-
um á útisafnið í Seurasaari. Hlut-
irnir þróuðust hægt en í þetta sinn
var samskiptum haldið áfram eftir
að ég fór heim um haustið. Ég var
farinn að vinna á grillinu hjá Aktu
Taktu sem jafnaðist hvergi á við
Toppmyndir í Vesturbænum frekar
en flest önnur störf sem ég hef
sinnt síðan. Líklega var allt eins
gott að reyna að klára háskólann.
Sem háskólanemi eina ferðina
enn tókst mér eftir áramót að kom-
ast aftur til Finnlands, aftur sem
skiptinemi í Rússlandsfræðum.
Þetta seinkaði útskrift nokkuð en
meiri skriður komst á önnur mál.
Við Júlía vorum víst opinberlega
byrjuð saman og helst hefði ég vilj-
að vera áfram í Finnlandi en tókst
ekki að ná inntökuprófinu í Háskól-
ann í Helsinki á sænsku. Ég varð
að snúa aftur heim og starfaði á
Vistheimili barna um sumarið og
kláraði loks sagnfræðina veturinn
eftir. Vonandi tækist mér nú að
flytja til Finnlands varanlega.
Allt gekk vel í fyrstu, ég fékk
vinnu sem skipaþrifamaður hjá
Silja Line en sambandið við Júlíu
gekk ekki alveg sem skyldi. Hún
hafði einnig lokið námi og ætlaði
loksins að láta drauminn rætast og
flytja til Rússlands. Það varð úr að
við fórum saman til Pétursborgar
þetta sumar, 2002.
Þrjú ár höfðu liðið síðan ég var
síðast í Rússlandi og ekki var að
sjá að borgin hefði mikið breyst þó
Pétursborgarinn Pútín væri kom-
inn til valda í Moskvu. Margt var
enn með sovésku fyrirkomulagi þar
sem markmið vinnu var ekki endi-
lega að koma sem mestu í verk
heldur að allir hefðu eitthvað að
vinna við. Í sumum matvörubúðum
pantaði maður vörurnar hjá einum
starfsmanni, sá næsti afhenti þær
og sá þriðji tók við greiðslu. Ætli
þeir séu ekki allir horfnir í dag.
Rússar brosa almennt ekki til
ókunnugra, enda þykir það hin
versta hræsni að brosa til fólks án
þess að meina það. Og afgreiðslan
er ekki alltaf eins og maður hefði
kosið. Við fengum okkur ís við Gri-
boedov-síkið hjá Blóðkirkjunni,
sem byggð var á þeim stað þar
sem Alexander 2. keisari var myrt-
ur. Afgreiðslukonan afgreiddi ann-
an ísinn, fékk sér svo sígarettu og
spjallaði við vinkonuna um stund
þar til hún afgreiddi hinn með
semingi. Mér fannst þetta á sinn
hátt sjarmerandi og skárra en að
verið boðið að eiga góðan dag af
manneskju sem svo meinar ekkert
með því.
Við Júlía kynntum okkur sumar-
hallirnar í grennd við borgina,
Púshkin og gosbrunnana í Peterhof
og Yussupov-setrið í miðbænum
þar sem Raspútín var myrtur með
nokkrum erfiðismunum. Sumarið
leið hratt, allt of hratt, þar til kom
að hinu óhjákvæmilega. Árnar voru
teknar að kvíslast hvor í sinn far-
veginn. Vetrarsíkið við Vetrarhöll-
ina þykir einhver rómantískasti
staður borgarinnar. Það var hér
sem Liza drekkti sér í óperu Tsjæ-
kovskís um Spaðadrottninguna. Og
það var hér sem hringur af fingri
Júlíu og kveikjari sem hún hafði
gefið mér hurfu ofan í. Því var
lokið.
Skipt á Pepsi og Rauða flotanum
Bókarkafli | Undir lok
síðustu aldar var Valur
Gunnarsson, sagnfræð-
ingur, rithöfundur og
blaðamaður, við nám í
Rússlandsfræðum í
Finnlandi og fór loks
yfir landamærin til
Rússlands, í fyrsta sinn
af mörgum. Síðan hef-
ur hann búið í Eistlandi
og Rússlandi og heim-
sótt flest hinna fyrrver-
andi Sovétríkja. Bókin
Bjarmalönd er afrakst-
urinn af þessari dvöl og
ferðalögum, fræðistörf-
um og greinaskrifum
undanfarinna 20 ára.
Morgunblaðið/Eggert
Rússlandsfróður Valur Gunnarsson hefur heimsótt flest lönd sem tilheyrðu Sovétríkjunum.