Morgunblaðið - 03.01.2022, Síða 14

14
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 3. JANÚAR 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Eins og jafnan
um áramót
er margt
brýnt viðfangsefnið
fram undan. Fyrir
ári voru kórónu-
veiran og kosningar
fyrirsjáanlega fyrirferðarmiklar
í umræðunni og svo bættist við
eldgos til að krydda tilveruna. Í
ár eru kórónuveiran og kosn-
ingar fyrirsjáanlega fyrirferð-
armiklar í umræðunni og ef
marka má jarðhræringar er ekki
ólíklegt að eldgos kryddi einnig
þetta ár. Af þessum sökum er
freistandi að draga upp þá mynd
að árið 2022 verði aðeins endur-
tekið efni ársins 2021, en það er
vitaskuld mikil einföldun. Að
auki mun þetta ár eins og önnur
einnig einkennast af atburðum
sem enginn sér fyrir nú. Það eru
þessir óþekktu atburðir, og jafn-
vel þeir óþekktu óþekktu, sem,
eins og bent hefur verið á, eru
enn erfiðari viðfangs.
Þó að kórónuveiran muni
fyrirsjáanlega lita þetta eins og
fyrra ár og raunar fyrri tvö, þá
er óvíst að áhrifin verði jafn mik-
il nú. Heimurinn er kominn í
nokkra æfingu í að fást við far-
aldur og það ætti að draga úr
áhrifunum þó að þau hverfi að
sjálfsögðu ekki. Þá standa vonir
til að veiran hafi breyst á þann
hátt að hún smiti meira en sé á
sama tíma minna hættuleg. Þeg-
ar við bætist að bólusetningar
hafa gengið vel, þó að þær hafi
vissulega ekki skilað öllu því sem
vonir stóðu til, þá má vonast til
að þegar líður á árið dragi úr
áhrifum veirunnar og lífið færist
aftur í eðlilegt horf. Raunar er
nauðsynlegt að unnið sé að því
og að stjórnvöld stigi sem hrað-
ast öll þau skref sem unnt er til
að ná tökum á þessu viðfangsefni
og aflétta þungbærum hömlum.
Kosningarnar sem fram und-
an eru fela vitaskuld einnig í sér
óvissu. Í fyrra var um tíma útlit
fyrir að vinstriflokkarnir yrðu
sigurvegarar kosninganna með
háværan öfgaflokk úr fortíðinni í
broddi fylkingar. Þegar nær dró
sáu kjósendur í hvað stefndi og
ákváðu að hætta sér ekki út á
þann hála ís. Þeir höfnuðu öfg-
unum, bæði frá nýja fortíðar-
hyggjuflokknum og frá öðrum
flokkum sem kölluðu á upp-
stokkun í atvinnulífi og nýja
stjórnarskrá.
Sveitarstjórnarkosningar
þykja gjarnan síður mikilvægar
en kosningar til Alþingis og fyrir
því má færa sterk rök. Þetta
breytir því ekki að sveitarstjórn-
arkosningar eru afar þýðingar-
miklar, ekki síst nú. Ástæðan er
sú að sveitarfélögin hafa líklega
ekki í annan tíma staðið jafn illa
fjárhagslega fyrir kosningar og
nú. Jafnvel eftir fall bankanna
var staða þeirra betri en nú er.
Hvað skyldi valda þessum
mikla vanda? Á fjármálaráð-
stefnu Sambands íslenskra
sveitarfélaga sem haldin var í
október síðastliðnum kom fram
að hratt vaxandi launakostnaður
væri ein helsta ógn-
in í fjármálum sveit-
arfélaganna. Hag-
fræðingur
sambandsins upp-
lýsti að launakostn-
aðurinn hefði „ein-
faldlega étið upp allar
útsvarstekjurnar og þróunin
verið í eina átt í töluverðan
tíma“.
Formaður sambandsins ræddi
einnig versnandi fjárhagsstöðu
sveitarfélaganna, meðal annars
vegna aukinna launaútgjalda.
Formaðurinn benti á að hið opin-
bera ætti ekki að leiða launa-
þróun í landinu, þar ætti almenni
markaðurinn að draga vagninn.
Sláandi er að síðustu misseri
hefur hið opinbera, einkum
sveitarfélög, einmitt leitt
launaþróunina af fullkomnu
ábyrgðarleysi með þeim afleið-
ingum sem sjást ekki aðeins í
reikningum sveitarfélaganna,
heldur einnig í atvinnulífinu al-
mennt, sem þarf að keppa við
yfirboð hins opinbera á sama
tíma og það stendur undir
rekstri þess.
Það er engin óvissa um hvert
stefnir ef ekki verður gripið í
taumana. Sveitarfélögin munu
hvert af öðru missa tökin á
rekstrinum, skuldir æ fleiri
þeirra verða ósjálfbærar og við
því verður brugðist með hærri
sköttum. Þetta þýðir með öðrum
orðum lakari kjör almennings,
útsvarsgreiðendanna. Þar getur
munað háum fjárhæðum fyrir
hverja fjölskyldu.
Útsvarsgreiðendurnir, kjós-
endurnir, geta sagt skoðun sína
á fjögurra ára fresti. Næsta
tækifæri er nú í vor. Nauðsyn-
legt er að kjósendur grípi það
tækifæri og sendi fulltrúum sín-
um í sveitarstjórn skýr skilaboð
um að sú óráðsía sem þrifist hef-
ur á sveitarstjórnarstiginu verði
ekki liðin lengur. Þessi óráðsía
er mest áberandi í stærsta
sveitarfélaginu, sem lengst af
gat nýtt stærð sína til að ná fram
hagkvæmum rekstri, halda út-
gjöldum hóflegum og sköttum í
lægstu mörkum. Vinstristjórnin
í borginni hefur snúið þessu við
og borgin er við það að missa
tökin á eigin rekstri, hafi hún
ekki þegar gert það. Á sama
tíma hrekur hún fyrirtæki úr
borginni, þrengir að íbúunum,
keyrir upp íbúðaverð og áformar
stórkarlalegar framkvæmdir
upp á að minnsta kosti á annað
hundrað milljarða króna í svo-
kalla borgarlínu, sem er ekki að-
eins óþörf heldur beinlínis skað-
leg fyrir samgöngur og skipulag
á höfuðborgarsvæðinu. Þarna
hafa öfgar og kreddur, í bland
við yfirgengilega óráðsíu, tekið
yfir og heilbrigð skynsemi vikið.
Eigi ekki illa að fara þurfa
kosningarnar á þessu ári að snú-
ast um að víkja kreddunum til
hliðar og taka upp ábyrga stjórn
fjármála sveitarfélaganna. Í allri
þeirri þoku sem framtíðin býður
almennt upp á er útsýnið um
þetta óvenjulega gott.
Flest er óvíst um
framtíðina en sumt
er þó augljóst þeim
sem líta fram á veg}
Um lífsins óvissan tíma
H
ér á landi eru þrír bankar sem
hafa samanlagt hagnast um
a.m.k. 960 milljarða frá efna-
hagshruninu 2008. Til að setja
þessa upphæð í samhengi þá
samsvarar hún því að hvert einasta manns-
barn í 360.000 manna samfélagi hafi lagt 2,5
milljónir til HAGNAÐAR bankanna.
Það er staðreynd að bankarnir stunda í
raun sjálftöku á Íslandi. Þeir hafa töglin og
hagldirnar gagnvart öllum sínum við-
skiptavinum og á milli þeirra er engin sam-
keppni heldur fákeppni þannig að ef t.d. einn
bankinn hækkar vexti, þá gera hinir það líka.
Þessari yfirburðastöðu bankanna ætti að
fylgja mikil samfélagsleg ábyrgð en svo er
því miður ekki. Þeir eru ekki einu sinni tilbúnir til að
greiða bankaskatt upp á 0,376% og það sem verra er;
hvorki ríkisstjórn Íslands né nokkur þingmaður, fyrir
utan Flokk fólksins, eru tilbúin til þess að krefjast
þessa lítilræðis af þeim.
Því er haldið fram að ef bankarnir verði látnir greiða
sex milljarða í viðbót til samfélagsins, sem t.d. væri
hægt að nota til að veita þeim sem minnst hafa 350.000
krónur skatta- og skerðingalaust, muni þeir hækka
vexti á neytendur og velta þessum kostnaði yfir á þá.
Athugið að einn af þessum bönkum var að greiða
hluthöfum sínum 88 milljarða í arð. Bankaskattur upp á
sex milljarða er 7% af þeirri upphæð.
Af hverju ætti fyrirtæki sem hagnast um tugi millj-
arða á hverju ári að þurfa að velta þessum
aukaútgjöldum sínum yfir á viðskiptavini?
Hvernig getur fyrirtæki með slíkan hagnað
nokkurn tímann réttlætt það að hækka álög-
ur á viðskiptavini sína?
Hvernig getum við, sem þjóð, ríkisstjórnin
og alþingismenn tekið þessu háttalagi sem
gefnum hlut án þess að rísa upp og mótmæla
harðlega?
Ef þetta er staðan, þá eru bankarnir orðn-
ir of stórir og völd þeirra og áhrif allt of mik-
il. Er skynsamlegt að selja banka í hend-
urnar á einkaaðilum þegar við þekkjum ekki
fyrirætlanir þeirra? Litlir fjárfestar eru eitt
en andlitslausir fjárfestingasjóðir annað.
Ég tel augljóst að við verðum að grípa inn
í og losa tangarhald bankanna á þjóðinni. Til þess þurf-
um við í fyrsta lagi að þora að rísa upp gegn hótunum
um hefndaraðgerðir í formi hækkaðra vaxta. Þar væri
hækkun bankaskatts góð byrjun.
Síðan þarf að stofna samfélagsbanka sem snýst um
að þjóna fólkinu í stað þess að græða á því. Banka sem
setur velferð samfélagsins framar gróðasjónarmiðum
og hefur það að markmiði að efla samfélagið í stað þess
að hugsa ekki um neitt annað en að hámarka eigin
hagnað.
Flokkur fólksins þakkar liðið ár og óskar lesendum
farsældar á nýju ári.
Ásta Lóa
Þórsdóttir
Pistill
Hótanir um hefnd
Höfundur er þingmaður Flokks fólksins.
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
BAKSVIÐ
Andrés Magnússon
andres@mbl.is
M
eginland Evrópu er enn
í greipum kórónuveir-
unnar, en þrátt fyrir að
Ómíkron-afbrigði
hennar kunni að breyta miklu um
gang faraldursins, þá er hætt við að
það gangi síður í mörgum löndum
álfunnar vegna þess hve misjafnlega
bólusetning hefur gengið þar, aðal-
lega vegna efasemda almennings um
bólusetningu, sem eru víðtækar í
mörgum löndum Evrópu.
Þetta hefur vakið töluverðar
áhyggjur af því hvernig efnahagslífi
í Evrópu muni ganga að reisa sig við,
en eftir að það tók að hjarna við á
nýliðnu ári hefur aftur hægst nokk-
uð á, verðbólga kann að reynast
langvinnari en vonast var til og ekki
er ósennilegt að ný flóttamanna-
bylgja kunni að rísa við strendur
Evrópu. Við bætist svo orkukreppa í
mörgum löndum, sú versta frá lok-
um síðari heimsstyrjaldar, sem í
þokkabót er samofin yfirgangssemi
Rússa, sem eru óhræddir við að láta
reyna á það hversu langt þeir geta
gengið og telja, sennilega með réttu,
að þeir hafi allt að vinna en fáu að
tapa.
Kjarnorka þverr í Þýskalandi
Þjóðverjar lokuðu þremur
kjarnorkuverum fyrir fullt og fast
nú um áramótin, einmitt í miðri
orkukreppu. Það verður að teljast
með nokkrum ólíkindum að lokunin
hafi verið látin ganga eftir, því þar
var lokað á tryggt framboð ríflega
fjögurra gígavatta af grænni orku,
sem var á valdi Þjóðverja sjálfra.
Kjarnorkuverin – í Gundremm-
ingen, Grohnde og Brokdorf – voru
tekin í notkun á níunda áratug lið-
innar aldar og hefði vel mátt starf-
rækja í aldarfjórðung enn, þar til ný-
ir grænir orkuinnviðir væru til
staðar.
Samsteypustjórn Olafs Scholz
ákvað hins vegar að láta verða af
lokuninni, í trássi við ákall ótal lofts-
lagsfrömuða, en til stendur að loka
öðrum þremur kjarnorkuverum í lok
þessa árs. Erfitt er að sjá að þessar
lokanir byggist á traustum rökum
eða þörfum Þjóðverja, en hana má
rekja til skyndiákvörðunar Angelu
Merkel, þáverandi Þýskalandskansl-
ara, þegar kjarnorkuslysið í Fuku-
shima í Japan reið yfir árið 2011 um
að hætta allri orkubeislun í kjarn-
orkuverum.
Málið snýst þó engan veginn að-
eins um orkuþörf Þjóðverja eða al-
menna afstöðu til kjarnorkuvera, því
þetta gerist sem fyrr segir í miðri
orkukreppu og einmitt þegar Vladí-
mír Pútín Rússlandsforseti er með
mikinn liðsöfnuð við landamæri
Úkraínu og notar jarðgasgnótt
Rússlands hiklaust til þess að knýja
fram vilja sinn gagnvart orkuþyrst-
um þjóðum vestan við sig.
Rússar í sterkri stöðu
Fyrir Rússa er þetta einfalt
reikningsdæmi. Velflest ríki Evrópu
eru í einstaklega veikri stöðu hvað
orku áhrærir og hafa því fáa ef
nokkra kosti aðra en að fallast á
kröfur Rússa um fullgildingu Nord
Stream 2-gasleiðslunnar á botni
Eystrasalts, hvað sem líður öllum
orkupökkum, Evrópurétti og sátt-
málum. Í kaupbæti muni þau einnig
neyðast til þess að sætta sig við
„finnlandíseringu“ Úkraínu, að hún
verði sjálfstætt ríki að því marki
sem Kremlverjar leyfa.
Auðsætt er að það kann að hafa
hnattræn pólitísk áhrif.
Afleiðingar eru nú þegar farnar
að koma fram á evrópskum orku-
markaði, en gasafleiður hafa hækk-
að ofboðslega á síðustu vikum og eru
um átta sinnum dýrari en á sama
tíma fyrir ári.
Evrópskir stjórnmálamenn
virðast loks hafa vaknað upp við
vondan draum um pólitískar afleið-
ingar þessa, en það er harla lítið sem
þeir geta eða vilja gera. Ógerningur
er að segja til um hversu langt Rúss-
landsstjórn vill ganga til þess að
vinda ofan afleiðingum lykta kalda
stríðsins fyrir þremur áratugum, en
það er hollt að hafa í huga að Pútín
hefur aldrei verið metnaðarlaus
maður.
Hnattræn kólnun í Evrópu
Sennilega hafa evrópskir
stjórnmálamenn þó meiri áhyggjur
af því í augnablikinu hver viðbrögðin
verða hjá kjósendum þeirra heima
fyrir. Orkuverð snarhækkar nú þeg-
ar veturinn verður harðastur, grænu
áformin sortna þegar orkubúskap-
urinn verður skyndilega háðari
brúnkolanotkun en verið hefur um
árabil, skera hefur þurft niður orku-
afhendingu til iðnaðar og mikil
hætta á að heimili geti orðið raf-
magnslaus þegar verst stendur.
Þýskaland er ekki eitt um að
vera í þröngri stöðu að þessu leyti,
en Frakkar eru þegar farnir að finna
fyrir sams konar þrengingum. Lög
um grænan vöxt, sem samþykkt
voru þar í landi árið 2015, kveða á
um að fyrir árið 2025 megi kjarn-
orkuver ekki framleiða meira en
helming raforku í Frakklandi.
Líkt og sjá má að ofan eiga
mörg burðarríki Evrópu mikið undir
því að fá (tiltölulega) hreina orku
með jarðgasi frá Rússlandi og afar
fá þeirra eru í stöðu til þess að leiða
Rússa eða orku þeirra hjá sér.
Rússneski orkupakk-
inn að sliga Evrópu
Evrópulönd eru háð gasi frá Rússlandi
Hlutfall gasinnflutnings einstakra landa frá Rússland
Slókavakía
Eistland
Pólland
Þýskaland
Ítalía
Litháen
Grikkland
Holland
Frakkland
Spánn
Belgía
Bretland
Portúgal
100%90%80%70%60%50%40%30%20%10%0%