Morgunblaðið - 12.01.2022, Blaðsíða 13

13
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 12. JANÚAR 2022
Hveragerði Gróðurhúsið, nýja hótelið og mathöllin í Hveragerði, er sannarlega orðið nýtt kennileiti bæjarins þar sem glerskáli á suðurenda hússins lýsir upp umhverfið.
Árni Sæberg
Ríkið er umsvifamik-
ill eigandi fyrirtækja
sem mörg eru stór á ís-
lenskan mælikvarða,
umsvifamikil og í beinni
eða óbeinni samkeppni
við einkaaðila. Fjár-
mála- og efnahagsráðu-
neytið gaf nýlega út
ársskýrslu ríkis-
fyrirtækja 2020.
Skýrslan hefur af ein-
hverjum ástæðum ekki vakið mikla
athygli enda landsmenn uppteknir
við önnur verkefni á nýju ári. Vegna
þessa „áhugaleysis“ er hættan sú að
rekstur ríkisfyrirtækjanna fái ekki
það aðhald almennings og fjölmiðla
sem er nauðsynlegt. Og það skiptir
máli. Gríðarlegir fjármunir eru
bundnir í fyrirtækjum og sjóðum rík-
isins og starfsemi þeirra hefur áhrif á
líf okkar allra með einum eða öðrum
hætti. Mörg fyrirtækjanna veita
þjónustu sem við komumst ekki af án
en önnur valda skaða með samkeppn-
isrekstri þar sem einstaklingar og
fyrirtæki þeirra standa höllum fæti.
Skýrslan er ágætlega greinargóð.
Íslenska ríkið á alfarið eða ráðandi
hlut í 42 fyrirtækjum, félögum og
sjóðum sem mörg eiga dótturfélög
eða verulegan hlut í öðrum fyrir-
tækjum. Þá á ríkið beint minnihluta í
nokkrum félögum, en skýrslan nær
ekki yfir starfsemi þeirra. Utan við
þetta allt stendur Seðlabankinn.
866 milljarða eigið fé
Ágætt samheiti er notað í árs-
skýrslunni um félög og fyrirtæki sem
eru í eigu ríkisins óháð rekstrarformi;
ríkisfélög. Um er að ræða hlutafélög,
opinber hlutafélög, einkahlutafélög,
stofnanir og sjóði. Ríkisfélögin eru
margbreytileg. Tíu
sinna eignaumsýslu og
jafnmörg eru í fjár-
málastarfsemi, allt frá
bönkum til trygginga.
Fimm eru skilgreind
sem innviðafyrirtæki
(þar á meðal Ríkis-
útvarpið, sem vekur
sérstaka athygli þess
sem hér skrifar). Þrjú
eru orkufyrirtæki og
þar er Landsvirkjun
langstærst og mikil-
vægast. Tíu eru
þjónustufyrirtæki af ólíkum toga, þar
á meðal áfengisverslun, póstdreifing
og happdrætti. Fjögur fyrirtæki eru í
flokknum annað.
Eigið fé ríkisfélaganna í lok árs
2020 nam alls 866 milljörðum króna
og heildareignir voru bókfærðar á
4.891 milljarð. Fjöldi stöðugilda í öll-
um félögunum var 5.208.
Á mælikvarða eigna er Lands-
bankinn stærsta ríkisfélagið (með
nær 32% heildareigna) en fjölmenn-
asti vinnustaðurinn er Isavia með lið-
lega eitt þúsund starfsmenn. Um 53%
af eigin fé ríkisfélaganna eru bundin í
fjármálafyrirtækjum eða 457 millj-
arðar króna miðað við lok árs 2020.
Vert að hafa í huga að á síðasta ári
seldi ríkissjóður 35% hlut í Íslands-
banka fyrir liðlega 55 milljarða og eru
hluthafar um eða yfir 24 þúsund tals-
ins. Verðmæti orkufyrirtækjanna er
einnig gríðarlegt en eigið fé þeirra er
um 340 milljarðar króna en þar er
Landsvirkjun langstærst. Eigið fé
fyrirtækisins í lok árs 2020 var bók-
fært á 284 milljarða króna.
Ekki mikil arðsemi
Heildartekjur ríkisfélaganna námu
261 milljarði króna 2020 og lækkuðu
um 34 milljarða frá fyrra ári. Heims-
faraldur Covid-19 hjó illa í tekjur
Isavia og hafði einnig neikvæð áhrif á
bankana. Hins vegar jukust tekjur
ÁTVR töluvert á milli ára.
Í heild skiluðu ríkisfélögin 27,5
milljörðum króna í hagnað, nær 35
milljörðum minna en 2019. Þar vó
þyngst 13 milljarða taprekstur Isavia
sem má rekja til Covid-19. Einnig
minnkaði hagnaður bankanna veru-
lega. Þrátt fyrir verri afkomu stóðu
bankarnir undir stærstum hluta
hagnaðar ríkisfélaganna eða nær 26
milljörðum.
Ekki er hægt að gleðjast yfir mik-
illi arðsemi eigin fjár sem var aðeins
3,2% að meðaltali sem er samkvæmt
ársskýrslunni sögulegt lágmark þeg-
ar litið er til síðustu fimm ára. Aðeins
tvö ríkisfélög greiddu ríkinu arð.
Landsvirkjun greiddi 10 milljarða og
ÁTVR einn milljarð. (Þess ber að
geta að Seðlabankinn beindi því til
fjármálafyrirtækja að greiða ekki út
arð á árinu 2020). Hins vegar fjár-
festu ríkisfélögin fyrir nær 34 millj-
arða árið 2020.
Til hvers?
Ég geri mér grein fyrir því að
skoðanir eru skiptar um eignarhald
ríkisins á einstökum fyrirtækjum og
félögum. Því miður forðast margir að
svara einfaldri spurningu: Til hvers
er ríkið að reka og eiga ríkisfyrirtæki
og -félög?
En jafnvel þótt skotist sé undan því
að svara einfaldri spurningu má það
ekki koma í veg fyrir að hagsmuna al-
mennings sé gætt og með því tryggt
eins og kostur er að farið sé vel með
þá fjármuni sem bundnir eru í ríkis-
félögum. Aðhaldið er oft lítið, áhugi
almennings og fjölmiðla takmarkaður
og raunar er yfirsýnin yfir eign-
arhluti ríkisins, ekki aðeins í ríkis-
félögum heldur einnig að því er varð-
ar fasteignir og jarðir, þokukennd.
Raunvirði eigna er í mörgum til-
fellum óljóst og þótt gerðar séu arð-
semiskröfur til margra ríkisfyrir-
tækja er engu líkara en að arðsemi
annarra eigna sé aukaatriði sem eng-
inn velti fyrir sér. Það er ekki síst af
þessum ástæðum sem ég hef ítrekað
lagt til að allar eignir ríkisins séu
kortlagðar og metnar. Kortlagning
eigna er mikilvæg forsenda þess að
hægt sé að taka ákvörðun um hvort
skynsamlegt sé að umbreyta ein-
hverjum eignum ríkisins í samfélags-
lega innviði, t.d. á sviði samgangna og
til að lækka skuldir ríkisins.
Eitt stærsta verkefni í fjármálum
ríkisins er að stöðva skuldasöfnun í
kjölfar heimsfaraldursins. Ljóst er að
öflugur viðsnúningur efnahagslífsins
á liðnu ári, samhliða sölu á 35% hlut í
Íslandsbanka, verður til þess að
skuldastaða ríkissjóðs er betri en ótt-
ast var. Skuldir verða um 200 millj-
örðum lægri í lok þessa árs en reiknað
var með í fjármálaáætlun eða um 34%
af vergri landsframleiðslu í stað 42%.
Það er ábyrgðarhluti að huga ekki að
frekari sölu eigna, sem engin ástæða
er til að ríkið bindi mikla fjármuni í, til
að lækka skuldir og auka svigrúm til
uppbyggingar arðbærra innviða.
Forsendur eignarhalds breytast
Það er rétt sem bent er á í árs-
skýrslunni að upphaflegar forsendur
eignarhalds ríkisins á einstökum fé-
lögum geta breyst með tímanum eða
verða hreinlega úreltar. Því er eðli-
legt „að endurmeta kosti þess að
starfsemi sé komið fyrir í félagi sem
er að öllu leyti eða að meiri hluta í
eigu ríkisins og að slíkt endurmat sé
gert á hlutlægan hátt“. Tækniþróun,
breyttar neysluvenjur eða breytt
samkeppnisumhverfi krefjast reglu-
legs endurmats á eignarhaldi. Fram-
farir, öflugri fjármálamarkaður með
þátttöku almennings í atvinnulífinu
og betri menntun leiða til þess að
ýmis starfsemi á vegum ríkisins verð-
ur betur komin í höndum ein-
staklinga. Raunar hefur ríkið í gegn-
um áratugina sem betur fer látið af
margvíslegri atvinnustarfsemi, s.s.
skipaútgerð, sementsverksmiðju,
síldarbræðslu og bókaútgáfu.
Mikið væri gaman að fá að lifa þann
tíma þegar þess verður getið í árs-
skýrslu ríkisfélaga að engin fyrirtæki
eða félög í eigu ríkisins stundi sam-
keppnisrekstur við einkaaðila. Með
því yrði ríkisreksturinn markvissari,
nýting sameiginlegra fjármuna betri,
atvinnulífið heilbrigðara og tækifærin
fjölbreyttari.
Eftir Óla Björn
Kárason
» Því miður forðast
margir að svara
einfaldri spurningu:
Til hvers er ríkið að
reka og eiga ríkis-
fyrirtæki og -félög?
Óli Björn Kárason
Höfundur er alþingismaður
Sjálfstæðisflokksins.
Mikið væri gaman