Morgunblaðið - 28.02.2022, Blaðsíða 15

Blíðviðri Þessi gæs spókaði sig um við Reykjavíkurtjörn er veðrið gaf tækifæri til í síðustu viku. Í dag má búast við skafrenningi víða um land, þar sem lausamjöll er allvíða.
15
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 28. FEBRÚAR 2022
Eggert
Ákvörðun Vladimírs
Pútíns Rússlands-
forseta um að fyrir-
skipa allsherjarinnrás
í Úkraínu býður öllum
pólitískum rökum
birginn, jafnvel hans
eigin forhertu
einræðislegu rök-
færslum. Með tilefnis-
lausri árás bætist Pút-
ín í flokk harðstjóra
sem láta rökhugsun
ekki aftra sér, ekki síst Jósefs Stal-
íns, sem taldi að til að viðhalda
valdi þyrfti stöðuga útþenslu á því.
Þessi röksemdafærsla varð til þess
að Stalín framdi skelfileg grimmd-
arverk gegn eigin þjóð og olli þar á
meðal hungursneyð sem svelti
milljónir Úkraínumanna til bana.
Annar fjöldamorðingi tuttugustu
aldar, Maó Zedong, lýsti því yfir að
pólitískt vald yxi úr byssuhlaupi –
eða að því er virtist vera úr kjarn-
orkuvopnum. Maó krafðist þess að
langafi minn, leiðtogi Sovétríkj-
anna, Nikita Khrushchev, afhenti
Kínverjum kjarnorkuvopn til þess
að hann gæti á áhrifaríkan hátt
haldið andstæðingum sínum, er-
lendum og innlendum, í gíslingu.
Aðeins slík hugsun getur útskýrt
aðgerðir Pútíns í Úkraínu. Hann
segist vilja „afnasistavæða“ Úkra-
ínu, en merkingarleysi þeirrar full-
yrðingar ætti að vera augljóst, ekki
síst vegna þess að forseti Úkraínu,
Volodimír Zelenskí, er gyðingur.
Hvert er markmið Pútíns? Vill
hann refsa NATO með
því að eyðileggja hern-
aðarinnviði Úkraínu?
Vonast hann til að
koma á fót leppstjórn,
hvort sem er með því
að skipta Zelenskí út
eða með því að breyta
honum í úkraínskan
Philippe Pétain, sam-
starfsleiðtoga Frakk-
lands í síðari heims-
styrjöldinni?
Svarið við báðum
þessum spurningum
gæti verið já. En
raunveruleg ástæða Pútíns fyrir
innrás í Úkraínu er mun óraun-
særri og meira ógnvekjandi. Pútín
virðist hafa fallið fyrir sjálfhverfri
þráhyggju sinni um að end-
urheimta valdastöðu Rússlands
með eigið greinilega skilgreint
áhrifasvæði.
Pútín dreymir um leiðtogafund í
anda Jalta og Potsdam, þar sem
hann og kollegar hans, Joe Biden
Bandaríkjaforseti og Xi Jinping
forseti Kína, skipta heiminum sín á
milli. Þar myndi hann og nýr
bandamaður hans, Xi, væntanlega
taka höndum saman um að draga
úr yfirráðum Vesturlanda – og
víkka verulega út áhrif Rússlands.
Líkt og andófshöfundurinn og
Nóbelsverðlaunahafinn Aleksander
Solsénitsín hefur Pútín lengi gefið
til kynna löngun til að endurreisa
rétttrúnaðarkirkjuríkið Rus –
grundvöll rússneskrar siðmenn-
ingar – með því að byggja upp
„Rússneska sambandið“ sem næði
yfir Rússland, Úkraínu, Hvíta-
Rússland og rússnesk menningar-
svæði Kasakstan. Eftir innrásina í
Úkraínu fóru önnur fyrrverandi
sovétlýðveldi að hafa áhyggjur, en
eins og Pútín fullvissaði Ilham
Alijev, forseta Aserbaídsjan, ætlar
Rússland ekki að „endurreisa
heimsveldið að fyrrverandi mörk-
um keisaraveldisins“. Það er slav-
neska þjóðin, sem er óhóflega undir
„þriðju löndum [frekar en stjórn
hans],“ sem hann hefur svo miklar
áhyggjur af.
Þrátt fyrir viðleitni Pútíns til að
uppfylla framtíðarsýn Solsénitsíns
eru hernaðaraðgerðir hans í þver-
sögn við hana. Jafnvel í þjóðernis-
maníu sinni missti Solsénitsín aldr-
ei sjónar á grundvallarsiðferði.
Eins hjartanlega og hann vildi end-
urheimta sögulegt Rússland er
ómögulegt að ímynda sér hann
styðja slátrun Úkraínumanna (og
Rússa) í leiðinni. Pútín segist aftur
á móti elska Úkraínu í sömu andrá
og hann skipar rússneskum her-
sveitum að sprengja borgir lands-
ins.
Pútín telur að Kína muni styðja
hann. En eftir að hann hóf innrás-
ina, aðeins nokkrum vikum eftir að
hafa komið á einhverskonar banda-
lagssamningi við Xi í Peking, hafa
viðbrögð kínverskra embættis-
manna verið mjög varfærin með
ákalli um „hömlur“.
Í ljósi þess að Pútín treysti á
Kína til stuðnings við að skora
heimsmynd og yfirráð Bandaríkj-
anna á hólm, myndi það ekki hafa
góð pólitísk eða stefnumótandi
áhrif á Xi að ljúga að honum. Það
sem veldur svo miklum áhyggjum
er að Pútín virðist ekki lengur fær
um þá rökhugsun sem ætti að stýra
ákvarðanatöku leiðtoga. Langt frá
því að vera jafningi er Rússland nú
á góðri leið með að verða eins kon-
ar kínverskt leppríki.
Innrásin í Úkraínu hefur einnig
myndað gjá milli fyrrverandi
bandamanna og Pútíns. Sumir af
trúföstustu lærisveinum hans á
Vesturlöndum, frá forseta Tékk-
lands, Miloš Zeman, til Viktors Or-
báns, forsætisráðherra Ungverja-
lands, hafa fordæmt aðgerðir hans.
En, kannski enn mikilvægara, þá
hafa óráðsræður Pútíns hliðsett
rússnesku þjóðina. Með villimanns-
legri árás á Úkraínu hefur hann
fórnað áratuga langri félagslegri og
efnahagslegri þróun og eyðilagt
vonir Rússa um betri framtíð.
Rússland verður nú alþjóðlegt úr-
hrak í áratugi.
Þegar ég hringdi í vin minn í
Kænugarði til að komast að því
hvað væri í gangi sagði hann mér
að sprengjuskýli væru opin og fólk
væri líka í felum í neðanjarðarlest-
arstöðvum. „Mjög svipað og seinni
heimsstyrjöldin,“ sagði hann, áður
en hann tók fram hversu undarlegt
það væri að „maður sem talar svo
mikið um skaðann sem stríðið get-
ur valdið skuli fara fram með stríði
gegn bróðurþjóð sinni“. Svo sneri
hann spurningu minni að mér: „Seg
þú mér hvað er að gerast. Það eruð
þið Rússarnir sem hafið haldið
áfram að kjósa þennan fasista.“
Þótt fullyrðingin sé skiljanleg þá
er hún ekki alveg rétt. Það er rétt
að Rússar kusu Pútín í fyrstu en
hafa síðan bara gefist upp fyrir
valdi hans á undanförnum árum
vegna þess að atkvæði okkar skipta
ekki lengur máli. Sömuleiðis er
fullyrðingin um að 73% Rússa
styðji aðgerðir Pútíns í Úkraínu
hreinn áróður. Þúsundir safnast
saman í rússneskum borgum og
segja „nei við stríði“, þrátt fyrir
fangelsanir og lögregluofbeldi. Í
þetta sinn virðast Rússar ekki lík-
legir til að gefast upp án andmæla.
Á næstu dögum og vikum getur
heimurinn búist við mörgum vís-
bendingum til viðbótar um að
Rússar vilji ekki þetta stríð.
Stalínismi dó ekki fyrr en Stalín
gerði það. Það sama á við um Maó-
isma. Á þetta líka við um Pútín-
isma?
Eftir Nina L.
Khrushcheva » Það má vera að Vla-
dimír Pútín Rúss-
landsforseti vonist til að
geta refsað NATO með
því að eyðileggja hern-
aðarinnviði Úkraínu eða
koma á leppstjórn í
landinu. En raunveru-
leg ástæða hans fyrir
innrás í Úkraínu er mun
óraunsærri og jafnvel
enn meira ógnvekjandi.
Nina L.
Khrushcheva
Höfundur er prófessor alþjóðamála
hjá The New School © Project
Syndicate, 2022.
Hvað er Pútín að hugsa?