Morgunblaðið - 28.02.2022, Síða 28

28 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 28. FEBRÚAR 2022
Nokkrum árum fyrr, árið 1963, hafði
meira að segja verið gefið í skyn að
helstu menningarfrömuðir landsins
hefðu nær allir látið afvegaleiðast og
kynnu ekki lengur að greina gullið
frá soranum, þeg-
ar Vikan sló upp
forsíðufyrirsögn-
inni: „Er bók-
menntaþjóðin
rugluð í ríminu?
Vikan prófar
menningar-
vitana“. Í blaðinu
er sagt frá því að
Vikan hafi prófað
„nokkra þekkta
menningarvita til að komast að raun
um, hvað talinn er gjaldgengur
skáldskapur á Íslandi í dag“ með því
að gefa út ljóðabókina Þokur eftir
ímyndaða atómskáldið Jón Kára.
Nafnið gæti verið skopstæling á
nöfnum skáldanna Jóns Óskars og
Einars Braga en þeir voru talsmenn
nýjunga í ljóðagerð og ritstýrðu um
þessar mundir móderníska tímarit-
inu Birtingi. Bókin Þokur var hugs-
uð sem allsherjar grín frá upphafi til
enda, til þess hannað að sýna á hvers
konar villigötur íslenskur skáld-
skapur væri kominn fyrir tilstilli
atómskáldanna svokölluðu og óhefð-
bundins skáldskapar. Með greininni
fylgdi mynd af Gylfa Baldurssyni og
Jakobi Möller, ungum mönnum sem
ritstjóri Vikunnar, Gísli Sigurðsson,
fékk til að yrkja ljóðin sem fletta
áttu ofan af menningarvitum lands-
ins. Á myndinni tefla þeir og reykja,
með blöð, penna og ritvél við hönd-
ina, en þannig voru þeir sagðir hafa
sett saman bókina á tveimur kvöld-
um. Ljósmyndin undirstrikar af hve
mikilli léttúð ljóðin eru samin en
fyrirmælin sem þeir félagar fengu
voru eftirfarandi:
Þið yrkið álitlegan fjölda ljóða, svo
dugi til að fylla meðal ljóðabók. Ljóðin
eiga að vera í atómstíl. Þau eiga að
vera mjög torskilin og hlaðin sym-
bólík. Þið fáið ekki nema tvö kvöld til
verksins. […] Þið yrkið þessi ljóð fyrir
hönd ungs atómskálds, sem við skul-
um kalla Jón Kára. Við skulum segja,
að hann hafi farið einu sinni út fyrir
landsteinana og komið til Ítalíu og
dvalið eitthvað í París. Hafið ríkt í
huga, að láta skiptast á eitthvað sem
sumir nógu ráðvilltir ljóðavinir mundu
jafnvel telja nokkuð gott og annað,
sem allir hljóta að sjá að er hreint bull,
jafnvel að það stappi nær geðveiki að
hafa sett það saman.
Myndin og verklýsingin er skop-
stæling á ríkjandi ímynd „ung-
skálda“, sem Jónas Árnason hafði til
dæmis gagnrýnt árið 1957 fyrir að
telja það lífsnauðsynlegt að „skoða
sig um í heiminum og fyrst og
fremst að komast til Parísar“ í stað
þess að kynna sér mannlíf „sinna
eigin heimkynna“; og fyrir að rækta
skáldlega sorg sína „við skrifborð“
og híma endalaust „yfir sömu setn-
ingu, jafnvel sama orðinu“ og slípa
til form og stíl í stað þess að leita í
„hina tilgerðarlausu fegurð hvers-
dagslega lífs“. Afurðir slíkra skálda
kallaði Gunnar Benediktsson
„óskapnaðarbókmenntir“ sem ekki
eigi „dýpstu rætur sínar í persónu-
legri reynslu höfunda“ heldur hafi
falskan tón þeirra sem „þykjast hafa
liðið“ sannar þjáningar.
Piltarnir sem framkvæmdu bók-
menntahrekk Vikunnar fylgdu for-
skrift ritstjórans vandlega og út-
koman varð meðal annars eftir-
farandi ljóðbrot sem mætti
skilgreina sem „hreint bull“, þótt í
því sé kaldhæðin vísun til Svartra
fjaðra Davíðs Stefánssonar:
Abba Labba lá
og læknirinn kom og sagði
að þetta myndi verða viku lega.
Svo dó hún úr L-i sama dag og Dilli dó
og það færðist korriró yfir sveitina.
Fimm sinnum fimm eru simm-
salabimm.
Önnur ljóð Jóns Kára eru hins
vegar nokkuð sannfærandi stæling
á ýmsum einkennum atómskáld-
skapar, til dæmis bölsýnum lýs-
ingum á heimi í skugga kjarn-
orkuvár, eins og í ljóðinu „Rot“:
Úr áróðursvélum kjarnorkuguðsins
spýtast blóðlitar blekklessur
sem falla á rústirnar
af altari menningarinnar.
Blekþyrst vit vélmennanna í hofi
múggyðunnar stíflast.
Ég reika
ásamt hugsunarvofunni um
eyðimörkina
og leita að þerriblaði.
Í sjálfri ljóðabókinni sem gefin
var út eru ljóðin sett upp á mynd-
rænan hátt og fátt við umgjörðina
bendir til þess að um grín sé að
ræða. Ungur maður tók að sér að
leika ungskáldið Jón Kára, ganga á
milli virtra manna í bókmennta-
heiminum og fá álit þeirra á bókinni.
Hann skrifaði síðan niður ummæli
þeirra eftir minni og eru þau birt í
Vikunni ásamt skuggamyndum af
viðkomandi mönnum og lýsingum á
starfi þeirra svo fáum samtíma-
mönnum hefur dulist við hverja var
átt. Yfirleitt eru ummæli þeirra
nokkuð vinsamleg en margir benda
þó á að vinna þurfi ljóðin betur.
Greininni fylgir einnig úrklippa
úr Lesbók Morgunblaðsins, af ljóð-
inu „Tvö smáljóð um sýndar-
mennsku og hroka“, sem „Jón Kári“
hafði fengið birt þar. Sigurður A.
Magnússon, sem þá var ritstjóri
Lesbókarinnar, skrifaði í kjölfarið
grein þar sem hann benti á að svip-
uðu bragði hefði verið beitt í Svíþjóð
tæpum 20 árum fyrr „með eftir-
minnilegum árangri“. Tveir lækna-
stúdentar hefðu sett saman ljóðabók
„í nýtízkustíl“ á einu eða tveimur
kvöldum, gefið hana út undir dul-
nefni og fengið um hana lofsamlega
dóma ýmissa nafnkenndra sænskra
gagnrýnenda. Sigurður segir hins
vegar skilja á milli sænsku og
íslensku tilraunarinnar í því að í
„Svíþjóð var bók tvímenninganna
skilmerkilega ritdæmd“:
Á Íslandi kemur viðkunnanlegur og
óframfærinn unglingur að máli við
nokkra menn og biður þá lesa yfir ljóð
sín. Þeir taka honum vel, eru þægilegir
við hann, leitast við að vera eins
jákvæðir og þeim er unnt, uppörva
hann, en reyna flestir að leiða honum
fyrir sjónir, að „ljóðin“ séu illa unnin,
ungæðisleg og varla birtingarhæf, þó
víða örli á skemmtilegum anda. Hér er
í engum skilningi um bókmennta-
gagnrýni eða listrænt mat að ræða,
heldur sjálfsagða og mennska nær-
gætni og góðvild gagnvart ungum
manni, sem langar til að skapa eitt-
hvað.
Í þessari lýsingu kemur skýrt
fram hvað hið „formlega“ og opin-
bera einkenni ritdóma skiptir miklu
máli. Birtist þeir ekki á prenti undir
réttum formerkjum þykja þeir ekki
hafa raunverulegt úrskurðargildi.
Hinn annmarkinn, að mati Sigurðar
A. Magnússonar, er sá að ungi mað-
urinn skrifar umsagnir manna niður
eftir minni og rífur þær úr samhengi.
Sumt segir Sigurður að sé þar rang-
hermt og villandi og því vafasamt að
líta á umsagnirnar sem dóma um
yrkingar Jóns Kára. Því hafi
íslenska bókmenntagabbið mis-
heppnast og af því verði engar álykt-
anir dregnar.
Viðbrögð dagblaðanna á sínum
tíma voru hins vegar þau, eins og
Sigurður A. Magnússon orðar það,
að telja það nú „sannað að „rjóminn“
af bókmenntamönnum þjóðarinnar
væru fáfróðir aular og loddarar, sem
lifðu á því að blekkja saklausan
almúgann“. Enda komst Vikan að
þeirri niðurstöðu að Þokur væru að
flestra dómi „álíka góð list og megnið
af þeim ljóðabókum, sem nú koma á
markaðinn“. Í því fellst greinilegur
áfellisdómur yfir samtímalist
almennt.
Gabbið og viðbrögð fjölmiðla lýsa
viðhorfi til bókmennta þar sem til-
raunastarfsemi er lögð að jöfnu við
tortryggileg fíflalæti. Skáldið og
gagnrýnandinn Hannes Pétursson
var einn af þeim sem töldu að skáld
gætu eyðilagt skáldskap sinn með
„hundakúnstum“ og „sprellikúnst-
um“ og breyst í „hreinan jóker“. Árið
1960 segir hann jafnframt, í grein-
ingu á helstu einkennum og þróun í
ljóðlist Snorra Hjartarsonar, að
„mikilvægast af öllu“ sé að hann
gangi „aldrei að list sinni með kæru-
leysi, heldur með alvöru og óskiptur“
því að skáldskapur sé „alvörumál,
ekki til að gamna sér við, heldur dýr-
mætt tæki til að tjá á varanlegan
hátt það, sem mönnum býr dýpst í
hug“. Ári áður hafði Jónas Árnason
gefið ungum skáldum það heilræði
að fara ekki „of geyst“:
Varizt að breikka enn það bil milli
ungra skálda og almennings sem þeg-
ar er orðið ískyggilega breitt. Gerið
skýran greinarmun á menningarlegum
nýjungum og skrípalátum. Barátta
ykkar er til einskis nema almenningur
fái traust á ykkur, vilji hlýða á mál ykk-
ar og læri þannig að meta það sem
gott kann að vera í verkum ungra
skálda og rithöfunda.
Gildi ljóða byggir samkvæmt
þessu á því að tilgangurinn að baki
þeim (sem jafnframt birtist í þeim)
sé réttur; að þau séu einlæg og
alvarleg tjáning einhvers konar
sannleika – til dæmis sannleikans
um sálarlíf höfundarins og hið
mannlega ástand almennt. Sigurður
Nordal staðhæfir að einlægnin sé
„það auðkenni, sem eitt er sameig-
inlegt öllum þeim verkum, eftir
burgeisa, jafnt og bersynduga, sem
langs lífs hefur orðið auðið í bók-
menntum heimsins“. Og slík viðhorf
birtast iðulega í ritdómum; til dæmis
telur Jón frá Pálmholti „bezta ljóð
bókarinnar“ Þröskuldur hússins er
þjöl frá 1958 „að mestu laust við þá
uppskrúfuðu tilgerð, sem alltof oft
eyðileggur ljóð Arnfríðar [Jónatans-
dóttur]“ og gefa „vonir um að hin
tæra ljóðlind eigi sér þrátt fyrir allt
bústað í brjósti skáldsins“. Jafnvel
heitur talsmaður nútímaljóðlistar,
Jóhann Hjálmarsson, sem kvartar
undan því að Þorsteinn Jónsson frá
Hamri hafi í ljóðabókinni Í svörtum
kufli „ekkert gert til að sýna [gaml-
an] sannleika í nýju ljósi, á óvæntan
hátt, þannig að maður uppgötvi
hann betur en nokkru sinni fyrr“,
telur að ekkert geti „bugað skáld
sem er einlægt í list sinni“, eins og
Þorsteinn, „aðeins tafið það“, og
væntir þess „að næsta bók Þorsteins
verði fyllíng þess persónulega tóns“.
Viðvaranirnar ná þó ekki aðeins
til skálda, heldur einnig gagnrýn-
enda, menningarritstjóra og ann-
arra sem hafa á hendi menningar-
legt forræði. Jónas Árnason segir:
Verk sem birt eru almenningi sem
dæmi um verðleika nútíma-
bókmennta, fagurra lista og menning-
ar, en orka á hann sem geðveiki eða
argasti prakkarskapur, geta haft mjög
háskalegar afleiðingar. Þau eru títt
þess líklegust að espa hina eldri og
þroskaðri alþýðumennt til heiftúð-
ugrar andstöðu gegn öllum nútíma-
bókmenntum og listum, en vekja með
hinum yngri vantrú og ógeð á allri
sannri menningu.
Viðbrögðin við gabbi Vikunnar
lýsa því útbreidda viðhorfi til bók-
menntagagnrýnenda að þeir eigi að
geta borið skyn á sanna list og vins-
að fíflaganginn frá. Sé því haldið
fram að gagnrýnendunum hafi mis-
tekist að túlka rétt persónuleika og
sálarástand höfundarins eins og það
lýsir sér í verkinu – hafi þeim til
dæmis yfirsést að verkið „stappi
nær geðveiki“ eins og það er orðað í
áðurnefndum leiðbeiningum Vik-
unnar til höfunda ljóðanna í Þokum
– er jafnframt grafið undan trú-
verðugleika þeirra. En list er ekki
einungis einlæg tjáning tilfinninga;
hún miðlar þeim tilfinningum sam-
kvæmt ströngum fagurfræðilegum
reglum, í formi sem auðkennir hana
sem list. Auk einlægninnar er formið
því aðalprófsteinninn á það hvort list
sé „alvöru“, litið er til þess hvort það
sýni hagleik sem ekki er öllum gef-
inn. Bókmenntagagnrýnanda er ætl-
að að bera skynbragð á slíkt hand-
verk í krafti reynslu sinnar,
menntunar og/eða eðlislægs næmis,
sem hlýtur að verða afar snúið verk-
efni þegar gömlum formreglum eins
og rími er varpað fyrir róða. Hrósi
hann handahófskenndu kroti ung-
lingsstráka yfir tafli grefur hann
undan sínu eigin gildi, engu síður en
gildi nútímaskáldskapar.
Flett ofan af menningarvitum landsins
Bókarkafli Í bókinni Þvílíkar
ófreskjur fjallar Auður Aðal-
steinsdóttir um eðli og einkenni
ritdóma í fjölmiðlum, virkni
þeirra á íslensku bókmennta-
sviði og ógnandi en ótryggt
vald ritdómarans.
Grín Gylfi Baldursson og Jakob Möller sitja og semja atómljóð og tefla.
Auður
Aðalsteinsdóttir
Nú finnur þú
það sem þú
leitar að á
FINNA.is
Atvinna