Morgunblaðið - 25.06.2022, Síða 20

SVIÐSLJÓS
Guðni Einarsson
gudni@mbl.is
P
ersónuvernd lauk 2.587
málum á árinu 2021. Það
eru fleiri mál á einu ári en
nokkru sinni áður í sögu
stofnunarinnar. Opin og óafgreidd
mál við árslok 2021 voru 571 talsins,
að því er fram kemur í formála
Helgu Þórsdóttur, forstjóra Per-
sónuverndar, í ársskýrslu stofnunar-
innar fyrir árið 2021. Það var fjórða
árið frá því að ný persónuverndar-
löggjöf gekk í gildi.
Helga segir í formálanum að við
stöndum nú á barmi meiri sam-
félagslegra breytinga en hafa
nokkru sinni orðið í iðnvæddum
samfélögum. Svo skrifar hún
(greinaskil eru Morgunblaðsins):
„Við búum í umhverfi, þar sem
unnt er að rýna um 52.000 mismun-
andi mannlega eiginleika til þess að
skipta fólki í flokka eftir áhuga-
málum, venjum eða persónuleika.
Við búum í umhverfi, þar sem
blæbrigði raddarinnar eru nýtt til að
finna út hvort um lærðan mann sé að
ræða eða ekki – hvort viðkomandi
beiti gagnrýnni hugsun eða hvort
hann stundi virka hlustun.
Við búum í umhverfi þar sem inn-
sláttur á lyklaborð tölvu getur gefið
vísbendingar um sjálfsöryggi, kvíða,
depurð og þreytu og við búum í um-
hverfi þar sem staðsetningarupplýs-
ingar okkar í smáforritum eru sífellt
uppfærðar – jafnvel nokkrum sinn-
um á mínútu.
Við búum í umhverfi þar sem
fyrirtæki, og eftir atvikum aðrir,
vilja mæla okkur og meta, bæði sem
neytendur og starfsmenn, og vilja
fylgjast með svefni okkar og vöku,
andardrætti og hrotum. Og við bú-
um í umhverfi þar sem leit á Netinu
getur gert okkur að viðfangsefni vís-
indarannsóknar. Því er spurningin
orðin knýjandi: Í hvernig heimi vilj-
um við lifa?“ spyr Helga í formál-
anum og segir að allar þessar upp-
lýsingar þurfi að umgangast af
virðingu.
Mörg verkefni tengd faraldri
Mál tengd vinnslu heilbrigðisupp-
lýsinga voru áberandi á árinu 2021,
ekki síst mál tengd heimsfaraldri
Covid-19. Persónuvernd veitti
stjórnvöldum ýmiss konar ráðgjöf
vegna viðbragða við faraldrinum.
Þar má nefna útgáfu smáforritsins
Rakningar C-19 og samkeyrslu
gagna vegna bólusetningar barna.
Þrjár ákvarðanir voru teknar í mál-
um sem snertu starfsemi sótt-
varnalæknis, Landspítala og Ís-
lenskrar erfðagreiningar og vinnslu
upplýsinga um faraldurinn.
Fjölmörg önnur mál, varðandi
vinnslu heilbrigðisupplýsinga, voru
einnig afgreidd á árinu. M.a. í
tengslum við flutning lífsýna til Dan-
merkur vegna krabbameinsskimana
og ráðstöfun lífsýnasafns Krabba-
meinsfélagsins vegna flutnings
krabbameinsskimana frá félaginu til
heilsugæslunnar.
Málefni barna voru áfram í for-
grunni hjá Persónuvernd. Bækling-
urinn „Spurðu áður en þú sendir“
fór í alla grunnskóla landsins.
Sektað var vegna skorts á ör-
yggi við vinnslu persónuupplýs-
inga í Mentor-kerfinu. Frum-
kvæðisathugun á notkun
nemendakerfisins Seesaw í
grunnskólum Reykjavíkur
leiddi í ljós margvísleg brot á
persónuverndarlöggjöfinni.
Þá kom upp mál vegna raf-
rænnar vöktunar á börnum
undir lögaldri, sem unnu í Ís-
búð Huppu.
Aldrei fleiri mál afgreidd
hjá Persónuvernd
Nýskráð og afgreidd mál hjá Persónuvernd
Árið 2021
2.479 mál voru nýskráð
árið 2021
2.587 mál voru afgreidd
árið 2021
Nýskráð mál Afgreidd mál Heimild: Ársskýrsla Persónuverndar 2021
0 100 200 300 400 500 600
Álitsbeiðnir
Beiðnir umendur-
upptöku máls
Beiðnir um fund
Beiðnir um
kynningu
Eftirfylgnimál
Frumkvæðismál
Kvartanir
Tilkynningar um
öryggisbrest
Umsagnarbeiðnir
um lög og reglur
Vísinda-
rannsóknir
Útgáfa leyfa
Helstu þjónustuþættir Persónuvernadar
Fyrirspurnir, umsagnir og
álit 35%
Mál vegna tilkynninga
um öryggisbresti 6%
Mál vegna vísinda-
rannsókna 21%
Erlent samstarf 8%
Kvartanir 6%
Annað 24%
20
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 25. JÚNÍ 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Skipulögð
glæpastarf-
semi hefur
færst í vöxt á Ís-
landi á undan-
förnum árum.
Haldlagning fíkniefna að and-
virði 1,7 milljarða króna að
götuvirði, í upphafi þessa
mánaðar, ber því vitni. Hald
var lagt á fíkniefnin eftir viða-
mikla rannsókn tveggja mála.
Önnur rannsóknin stóð yfir í
nokkra mánuði, hin frá sumr-
inu 2020, þegar upplýsingar
bárust frá Europol um skipu-
lagða glæpastarfsemi hér á
landi.
Fjallað var um fíkniefna-
markaðinn hér á landi í
sunnudagsblaði Morgun-
blaðsins fyrir viku. Þar sátu
fyrir svörum Margrét Valdi-
marsdóttir, doktor í af-
brotafræði og dósent í lög-
reglufræði við Háskólann á
Akureyri, og Helgi Gunn-
laugsson, prófessor í fé-
lagsfræði við Háskóla Íslands
og doktor í félags- og af-
brotafræði. Bæði sögðu að
óraunhæft væri að útrýma
fíkniefnum á Íslandi. Þess í
stað ætti að leggja áherslu á
að takmarka skaðann af þeim
eins og mögulegt væri.
Margrét lítur svo á að um-
ræðan um fíkniefni hér á landi
mætti vera þroskaðri. Hún
segir gagnslaust að tala um
stríð gegn fíkniefnum. Hún
telur á hinn bóginn umræðuna
um afglæpavæðingu neyslu-
skammta gagnlega, því hún
snúist um að koma til móts við
hóp sem lifi í heimi ofbeldis og
eymdar.
„Í þeim heimi er mikið um
afbrot af öðru tagi og úr þeim
viljum við draga. Við megum
samt ekki láta eins og eina
lausnin sé að lögleiða fíkni-
efni. Fíkniefni eru auðvitað
ekki hættulaus, þau geta verið
mjög skaðleg. Það á ekki síst
við um andlega heilsu en fólk
sem er veikt fyrir leitar gjarn-
an í neyslu,“ segir Margrét í
greininni.
Það er mikið til í þessum
orðum. Áhrif fíkniefna á and-
lega heilsu eru ótvíræð. Sér-
stök ástæða er til að hafa var-
ann á gagnvart marijúana.
Margir hafa tilhneigingu til að
gera lítið úr hættunni af
neyslu marijúana og segja það
skaðlausara en áfengi. Málið
er alls ekki svo einfalt og eru
geðræn áhrif þess sérstakt
áhyggjuefni.
Umræðan um lögleiðingu
fíkniefna hefur verið á
ákveðnum villigötum hér á
landi.
Fyrir það fyrsta er ekki
lögð áhersla á að
elta uppi fíkni-
efnaneytendur
vegna neyslu-
skammta hér á
landi, þvert á
móti. Það er líka nær að líta á
þá sem eru dýpst sokknir í fen
fíknarinnar sem sjúklinga en
afbrotamenn.
Lögregla hefur hins vegar
bent á að með því að lögleiða
neysluskammta hér á landi
gæti orðið til skálkaskjól fyrir
fíkniefnasala, sem myndu ein-
faldlega gæta sín á því að vera
aldrei með meira á sér en
leyfilegt er. Því yrði erfiðara
en áður að sporna við sölu og
dreifingu fíkniefna.
Það þarf því að fara mjög
varlega í þessum efnum. Gæta
þarf að því að búa ekki til nýtt
vandamál með lögleiðingu á
ástandi, sem nú þegar er
reyndin.
Lögreglan kvartaði undan
takmörkuðum heimildum til
gæsluvarðhalds þegar greint
var frá haldlagningu fíkni-
efnanna í byrjun mánaðar.
Tímaramminn, 12 vikur, væri
mun þrengri en gerðist í
kringum okkur. Þetta þarf að
skoða. Gera þarf lögreglu
kleift að rannsaka mál og upp-
ræta eiturlyfjahringa án þess
að hætta sé á að rannsókn
spillist vegna þess að leysa
þarf höfuðpaura úr gæslu-
varðhaldi.
Oft er litið til Hollands sem
fyrirmyndar um lögleiðingu
fíkniefna. Í Hollandi hafa hins
vegar eiturlyfjahringar
hreiðrað um sig. Ástandið þar
er að verða eins og víða í Róm-
önsku Ameríku, þar sem eit-
urlyfjabarónar halda heilu
samfélögunum í greipum ógn-
ar. Blaðamenn í Hollandi eru
hættir að skrifa fréttir um
fíkniefnaheiminn undir nafni
af ótta um öryggi sitt. Þeir
þora ekki lengur að birta
skúbb um undirheimana,
heldur greina aðeins frá því,
sem kemur frá lögreglu. Ekki
er langt síðan blaðamaður,
sem hafði verið aðgangs-
harður í fréttaflutningi af
fíkniefnamálum, var myrtur á
götu úti í Hollandi.
Hér á landi er ekki óttast að
þessir heimar skarist þannig
að venjulegum borgurum stafi
hætta af skipulagðri glæpa-
starfsemi, en ofbeldi er til
staðar í fíkniefnaheiminum og
það getur hæglega breiðst út.
Forvarnir og aðstoð við
fíkla eru lykilatriði í að
stemma stigu við fíkniefnum.
Ein leiðin til að koma höggi á
fíkniefnaheiminn er að draga
úr eftirspurninni.
Skipulögð glæpa-
starfsemi færist í
vöxt á Íslandi}
Háskalegur heimur
fíkniefna
N
úverandi ríkisstjórn er mynduð
til að slá nýjan tón milli hægri
og vinstri með því að „spanna
hið pólitíska litróf“. Þetta átti
að gera með því að auka sam-
ráð og efla samstarfið milli flokka á Alþingi.
Með öðrum orðum, meiri málamiðlanir.
Til þess að skilja hvaða áhrif málamiðlanir
hafa, þá þarf að skilja hvernig meirihlutavaldið
virkar. Flokkarnir sem mynda meirihluta ráða
nánast öllu. Minnihlutinn hefur aðeins tvo
möguleika til þess að hafa áhrif á gang mála.
Með því að kalla eftir upplýsingum og fundum í
nefndum og með því að tala í ræðustól þings-
ins.
Þar sem öll mál þurfa að fara í gegnum
þingsalinn og tíminn þar er takmarkaður, get-
ur það farið svo, ef ríkisstjórnin vill koma mál-
um í gegnum þingsalinn, að hún verði að semja við
minnihlutann um framgang mála. Stundum þýðir það að
minnihlutinn þarf að halda fleiri ræður en þörf er á – sem
er ómálefnalegt. Þó er það langt í frá jafnómálefnalegt
og að neita einfaldlega að miðla málum yfirleitt, sem er
ástæða þess að minnihlutinn þarf að láta í sér heyra,
enda er ekkert annað í boði. Núverandi ríkisstjórn hefur
ekki haft neinn áhuga á að bæta við lýðræðisúrræðum.
Hér er gert ráð fyrir því að allir hagi sér tiltölulega
málefnalega. Bæði stjórn og stjórnarandstaða hafa mál-
efnaleg rök fyrir ólíkum skoðunum og í þeim tilfellum er
yfirleitt hægt að miðla málum. Stundum, hins vegar, er
reynt að troða einhverju í gegn. Engin rök eru í boði sem
standast skoðun. Hvað þá? Þá hefst yfirleitt
keppni um ásýnd flokkanna meðal almenn-
ings. Nokkurs konar Morfískeppni, þar sem
innihaldið skiptir ekki máli, bara útlitið. Þar
ættum við að læra af reynslunni.
Sem dæmi var Landsréttarmálið útlits-
pólitík hjá Sjálfstæðisflokknum, eins og nið-
urstöður allra dómstiga sýna. Baráttan gegn
innleiðingu nýrrar stjórnarskrár, sem bygg-
ist á tillögum stjórnlagaráðs í kjölfar þjóð-
aratkvæðagreiðslu, er útlitspólitík. Það er
komin skýr krafa um hvað á að gera úr þjóð-
aratkvæðagreiðslu.
Það getur verið miserfitt að sjá í gegnum
útlitspólitík. Það er auðvelt að sjá í gegnum
uppdiktaðar afsakanir Rússa vegna til-
hæfulausra árása þeirra á annað land. Hins
vegar telja 77% kjósenda Sjálfstæðisflokks-
ins að engin lög hafi verið brotin við sölu Íslandsbanka
en 77% kjósenda Vinstri grænna eru á öndverðri skoðun.
Málamiðlunin fólst í því að fá Ríkisendurskoðun til þess
að skoða málið en ekki rannsóknarnefnd Alþingis. Rík-
isendurskoðun, sem hefur áður skoðað einkavæðingu
banka og gefið út innistæðulaust heilbrigðisvottorð.
Hvernig eigum við að miðla málum við fólk sem vill
það ekki? Eigum við að miðla málum við fólk sem hefur
ekkert málefnalegt fram að færa? Eigum við að sætta
okkur við „smá spillingu“ sem málamiðlun? Nei, auðvitað
er ekki hægt að gera slíkar málamiðlanir.
Björn Leví
Gunnarsson
Pistill
Stjórnmál málamiðlana
Höfundur er þingmaður Pírata bjornlevi@althingi.is
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
Meðal helstu umsagna sem
veittar voru árið 2021 voru:
Umsókn um breytingu á leyfi
Íslenskrar erfðagreiningar til
stofnunar og starfrækslu líf-
sýnasafns. Beiðni frá heilbrigð-
isráðuneyti um umsögn vegna
safns heilbrigðisupplýsinga hjá
Landspítala. Umsagnir veittar
ráðuneyti og Alþingi vegna svo-
kallaðra barnafrumvarpa barna-
og félagsmálaráðherra. Um-
sögn vegna breytinga á
lögum um fjármál stjórn-
málasamtaka. Umsögn
um stefnu Íslands um
gervigreind. Um-
sögn um stafrænt
pósthólf og um-
sögn um raf-
ræna vöktun á
höfnum og á
vegum Fiski-
stofu.
Helstu um-
sagnir 2021
PERSÓNUVERND
Helga
Þórisdóttir