Morgunblaðið - Sunnudagur - 19.06.2022, Síða 14

S
tóra fíkniefnamálið sem lögregla
upplýsti og greindi frá á dögunum
vakti að vonum mikla athygli í
þjóðfélaginu enda um óvenjumikið
magn fíkniefna og margar hand-
tökur að ræða. En segir þetta stóra mál okkur
eitthvað um íslenska fíkniefnaheiminn sem við
vissum ekki fyrir?
„Það fer auðvitað eftir því hvað við vissum
fyrir,“ segir Margrét Valdimarsdóttir, doktor í
afbrotafræði og dósent í lögreglufræði við Há-
skólann á Akureyri. „Það er nokkuð skýrt að
lögreglan hefur á undanförnum árum lagt
meiri áherslu á skipulagða glæpastarfsemi og
meðal annars unnið með Europol að rann-
sóknum mála. Þessar handtökur eru afrakstur
af þeirri vinnu. Hvort það segir okkur eitthvað
um fíkniefnaheiminn almennt held ég hins
vegar ekki.“
Hitt liggur þó fyrir, að dómi Margrétar, að
haldlagningin nú muni hafa áhrif á markaðinn
til skemmri tíma. Magnið sé svo svakalegt að
óhjákvæmilega hljóti að draga tímabundið úr
framboði með tilheyrandi verðhækkunum. Það
muni þó fyrst og fremst hafa áhrif á þá sem
neyta fíkniefna af og til sér til skemmtunar.
Þeir komi án efa til með að draga úr sinni
neyslu, alltént um stund.
Bara meiri eymd
„Það er vel að merkja mun stærri hópur en
langt leiddir fíklar sem munu auðvitað halda
uppteknum hætti enda háðir efnunum andlega
og líkamlega. Fyrir þann hóp hefur þetta
skerta framboð bara meiri eymd í för með sér.
Því miður. En eins og við þekkjum beitir þessi
hópur öllum tiltækum ráðum til að komast yfir
næsta skammt. Ég ítreka að þetta er ekki stór
hópur en hann er eðli málsins samkvæmt við-
kvæmastur.“
Margrét segir fíkniefnaheiminn hér á landi
hafa þróast með svipuðum hætti og í löndunum
í kringum okkur og sé að verða alþjóðlegri en
áður þekktist. Þá sé auðveldara að nálgast
fíkniefni en áður, ekki síst gegnum netið. „Það
breytir þó ekki því að fólk þarf samt áfram lág-
marksupplýsingar áður en það kaupir fíkni-
efni, eins og það þurfti áður en netið kom til
sögunnar. Hér áður var hægt að nálgast þessi
efni á nánast hvaða skemmtistað sem var, væri
ásetningurinn fyrir hendi.“
Að sögn Margrétar bendir ekkert til þess
að fíkniefnaneysla hafi aukist á Íslandi, þrátt
fyrir aukin samskipti við útlönd. Fólk muni
halda áfram að neyta fíkniefna hér á landi,
markmiðið hljóti að vera að lágmarka skað-
ann.
Margrét er ekki í vafa um að einhverjir af
þeim mönnum sem handteknir voru nú muni
hljóta fangelsisdóma og það hafi fælingarmátt
í för með sér hjá einhverjum hópi sem er að
selja efnin. Öðrum komi á hinn bóginn til með
að standa á sama. „Menn selja fíkniefni í von
um gróða og þurfa að vega kostnað á móti
ávinningi og kostnaðurinn getur hæglega verið
dómur og jafnvel fangavist. Einhverjir munu
ekki vilja taka þá áhættu en öðrum er alveg
sama.“
Endast alla jafna ekki lengi
Hún segir sama máli gegna um fangavistina
sjálfa. Einhverjir muni láta sér segjast en
aðrir haldi ótrauðir áfram eftir að afplánun
lýkur. „Það hjálpar hins vegar til að menn
eldast í fangelsi og dæmin sýna að flestir
hætta fíkniefnasölu eftir ákveðinn aldur.
Menn endast alla jafna ekki mjög lengi í
þessum bransa.“
Að áliti Margrétar mætti umræðan um
fíkniefni vera þroskaðri hér á landi. Mikilvægt
sé til dæmis að hætta að tala um stríð gegn
fíkniefnum. Slík geri ekkert gagn. Hún segir
umræðuna um afglæpavæðingu neyslu-
skammta gagnlega enda sé þar verið að koma
til móts við verst stadda hópinn sem lifi og
hrærist í heimi sem umfram annað einkennist
af ofbeldi og eymd.
„Í þeim heimi er mikið um afbrot af öðru
tagi og úr því viljum við draga. Við megum
samt ekki láta eins og eina lausnin sé að lög-
leiða fíkniefni. Fíkniefni eru auðvitað ekki
hættulaus, þau geta verið mjög skaðleg. Það á
ekki síst við um andlega heilsu en fólk sem er
veikt fyrir leitar gjarnan í neyslu.“
Hún segir þessa umræðu þrátt fyrir allt
hafa breyst mikið hér á landi á undanförnum
áratug eða svo. Flestir séu hættir að líta á það
sem alvarlegan glæp að nota fíkniefni. Það sé
jákvætt enda snúist baráttan um að hafa
hendur í hári sölumannanna en ekki neyt-
endanna. Þeir séu skaðvaldurinn. „Í mínum
huga ætti að vera forgangsatriði að draga úr
eymdinni sem fylgir mikilli neyslu, þar með
talið að draga úr fordómum gegn fólki sem
notar fíkniefni.“
Að sögn Margrétar er ósennilegt að af-
glæpavæðingin, ein og sér, auki fíkniefna-
neyslu ungs fólks. Það sé til dæmis magnað
hversu mikið hafi dregið úr áfengisneyslu ung-
menna á Íslandi á umliðnum 20 til 30 árum og
áfengi er vitaskuld löglegt. Þökk sé for-
vörnum. „Sá árangur er engin tilviljun; það
hefur verið mikið átak í gangi, til dæmis með
greiðari aðgangi að tómstundum, íþróttum og
öðru slíku.“
Erum fjölbreyttara samfélag
Spurð hvort við þurfum að hafa auknar
áhyggjur af skipulagðri glæpastarfsemi á Ís-
landi svarar Margrét: „Ég hreinlega veit það
ekki. Skipulög glæpastarfsemi hefur lengi
verið notuð sem Grýla í þessu sambandi og í
einhverjum tilfellum til að ala á ótta hjá fólki.
Ísland er allt annað samfélag en það var og
það væri stórkostlega undarlegt ef ekki væru
fleiri erlendir brotamenn hér á landi í dag en
fyrir 30 árum. Við erum fjölbreyttara sam-
félag í dag en það þýðir ekki að við höfum eitt-
hvað að óttast. Eins og þetta stóra mál um
daginn sannar þá er lögregla að taka mið af
þessari þróun og þetta er árangurinn. Það er
auðvitað áskorun að vinna í fjölbreyttara
samfélagi og ekki verður annað séð en að lög-
regla sé að vinna sína vinnu ágætlega. Þá
virðist alþjóðasamstarf vera að skila góðum
árangri.“
Margrét telur ekki að hinn almenni borgari
þurfi að hafa miklar áhyggjur af auknum um-
svifum erlendra glæpagengja hér á landi. „All-
ar svona samfélagsbreytingar hafa áhrif á af-
brot eins og annað. Ísland er breytt samfélag
með sínum kostum og göllum.“
Stór og aðgengilegur markaður
Helgi Gunnlaugsson, prófessor í félagsfræði
við Háskóla Íslands og doktor í félags- og af-
brotafræði, segir engan vafa leika á því að
fíkniefni séu útbreidd hér á landi. Þetta sé
stór og aðgengilegur markaður, hafi menn á
annað borð áhuga. Það hafi nýleg MA- og
BA-verkefni tveggja nemenda hans leitt í
ljós, þar sem söluhliðin var skoðuð sér-
staklega. „Snúið var að fá viðtöl við bæði þá
sem kaupa og selja en það tókst í báðum
þessum tilvikum og greinilegt að auðvelt er
að komast í samband við þá sem selja fíkni-
efni hér á landi, mest í gegnum netið. Margir
vita að þetta er aðgengilegt í nærumhverfinu,
hvort sem þeir svo nota efnin sjálfir eða
ekki,“ segir Helgi.
Kaupendur eru aðallega venjulegir borg-
arar í yngri kantinum, að sögn fíkniefnasal-
anna sjálfra. „Mest fólk yngra en 30 ára neytir
fíkniefna og meira karlar en konur, og neyslan
er hverfandi hjá fólki yfir fimmtugu. Seljendur
eru oft venjulegir borgarar líka í yngri kant-
inum, þótt sumir hafi bakgrunn í fíknivanda og
afbrotum,“ segir Helgi og bætir við að menn-
irnir sem handteknir voru um daginn séu ofar í
stiganum.
„Sú starfsemi hafði greinilega verið í gangi
um tíma og talsverðir peningar og eignir í
spilinu. Þetta er vitaskuld svart hagkerfi með
svörtu reiðufé sem síðan skilar sér í mörgum
tilfellum inn í lögmæta hagkerfið. Því fylgir
gjarna spilling, mútur og auðvitað skattaund-
anskot. Hversu mikið hér á landi treysti ég
mér ekki til að segja til um.“
Helgi bendir á að neysla fíkniefna hafi meira
verið rannsökuð hér á landi en sjálfur mark-
aðurinn, aðallega neysla ungmenna. Minna sé
vitað um neyslumynstrið hjá fullorðnum og lít-
ið hvernig salan fer fram. Sjálfur hefur Helgi
mælt neyslu fullorðinna með kollegum sínum,
mest kannabis sem er langalgengasta efnið
hér á landi, og á árunum 2013-17 voru vísbend-
ingar um að neyslan væri að aukast. Síðan
virðist hún á hinn bóginn hafa verið nokkuð
stöðug.
Rannsóknir benda til þess að um þriðjungur
fullorðinna Íslendinga hafi prófað fíkniefni en
aðeins um 5% á síðustu sex mánuðum. Þá hafi
um 10% notað fíkniefni oftar en tíu sinnum.
Áætla má að um 5% fullorðinna séu reglulegir
neytendur.
Ákveðnar veðrabreytingar
Á síðasta ári kvaðst meirihluti aðspurðra í
könnun í fyrsta skipti vera hlynntur afnámi
refsinga fyrir neysluskammta. Andstaðan
hafði um nokkurt skeið verið yfir 60%, að
sögn Helga. „Þetta eru ákveðnar veðrabreyt-
ingar sem benda til þess að stuðningur við
refsimódelið gegn vörslu fíkniefna til eigin
neyslu sé á undanhaldi. Við sjáum líka í könn-
unum að fleiri en áður vilja leyfa kannabis-
efni.“
Undir lok síðasta árs kom út hjá Stockholm
University Press bókin Retreat or Entrench-
ment, þar sem fræðimenn frá öllum Norður-
löndunum lögðu mat á stöðu mála og veltu sér-
staklega fyrir sér hvort refsilíkanið væri enn
óheft við lýði eða hvort eitthvert undanhald
væri í kortunum. „Niðurstaðan var sú,“ segir
Helgi sem skrifaði íslenska kaflann í bókinni,
„að litlar breytingar hefðu átt sér stað í Sví-
þjóð og lítil endurskoðun yfir höfuð. En í öllum
hinum ríkjunum er umræða í gangi, ekki síst í
grasrótinni sem snýst um það hvort ekki þurfi
að tækla þennan vanda með öðrum hætti.
Skaðaminnkunarúrræði njóta til dæmis vax-
andi hylli.“
Helgi segir ýmis merki um að ákveðin
frumskógarlögmál séu í gildi í fíkniefnaheim-
inum. Það eigi við á Íslandi eins og annars
staðar á Norðurlöndunum. „Vafalaust teng-
ist það skipulagðri glæpastarfsemi, og sú
staðreynd að lögregla er að leggja hald á
fíkniefni í stórum stíl og ýmis vopn bendir til
að þessi starfsemi sé klárlega til staðar. Of-
beldið er alls staðar fylgifiskur ólöglega
markaðarins eins og við þekkjum hér á
landi.“
Viðmælendur nemendanna, sem getið var
um hér að framan, gerðu margir hverjir lítið
úr hættunni á ofbeldi í fíkniefnaheiminum hér
á landi, að sögn Helga. „Það vakti athygli mína
og mögulega má túlka það sem ákveðið kæru-
leysi. Salarnir virðast ekki líta svo á að venju-
Fíkniefnasalar haga
sér eins og amöbur
Íslenski fíkniefnamarkaðurinn er stór og aðgengilegur. Haldlagningin á miklu magni af
efni og handtökurnar nú munu laska hann tímabundið en koma verst niður á þeim neyt-
endum sem eru í mestri neyð. Þetta er álit sérfræðinga sem Sunnudagsblaðið leitaði til.
Markaðurinn er orðinn alþjóðlegri en áður og mikilvægt fyrir lögreglu hér að hafa
samráð við kollega sína erlendis. Þannig náist bestur árangur.
Orri Páll Ormarsson orri@mbl.is
Helgi
Gunnlaugsson
Margrét
Valdimarsdóttir
’
Menn selja fíkniefni í von um
gróða og þurfa að vega kostn-
að á móti ávinningi og kostnaður-
inn getur hæglega verið dómur og
jafnvel fangavist. Einhverjir
munu ekki vilja taka þá áhættu en
öðrum er alveg sama.
ÚTTEKT
14 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 19.6. 2022