Morgunblaðið - 04.07.2022, Síða 15

15
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 4. JÚLÍ 2022
Beygja Það þarf stundum að leggja mikið á sig fyrir rétta sjónarhornið við myndatöku merkilegra staða í ferðalögum. Þessi ferðamaður náði líklega ágætri mynd af Hörpu í Reykjavík.
Arnþór Birkisson
VARSJÁ – Þungavigtarefni
sem orðið hefur út undan í um-
ræðunni um ófrið Rússa á
hendur Úkraínumönnum er
flótti Rússa frá fósturjörð
sinni. Þrátt fyrir að óhægt sé
um vik að meta umfang þess
flótta getum við gert því skóna
að hann haldi áfram, ekki síst
ef Bandaríkjamenn taka að
lokka til sín rússneska sér-
fræðinga og mynda þann
spekileka sem Joe Biden for-
seti hefur haft orð á. Útrás Rússa gæti orð-
ið veigamikill þáttur í endurreisn Rússlands
eftir að Vladimír Pútín yfirgefur sviðið.
Hinir brottfluttu geta þó ekki reiknað með
opnum örmum Evrópubúa þar sem jafnvel
„venjulegir Rússar“ liggja nú undir þungu
ámæli.
Í raun er andúð þessi þó auðskiljanleg
með hliðsjón af því að hin „sérstaka hern-
aðaraðgerð“ Pútíns í Úkraínu nýtur greini-
lega töluverðs stuðnings meðal almennings
landsins, þetta sýna kannanir sem erfitt er
að líta fram hjá. Þrátt fyrir vel smurða
áróðursvélina í Kreml erum við ekki uppi á
fimmta áratug síðustu aldar. Sannleikurinn
er innan seilingar hvers þess Rússa sem
vill.
Þó má draga í efa hvort skoðanakannanir
séu þess megnugar að draga raunsanna
meiningu rússnesks almennings fram í
dagsljósið, jafnvel þær sem hin virta og
sjálfstæða Levada-miðstöð stendur að. Í
lýðræðisríkjum bjóða skoðanakannanir
borgurunum að benda á þá aðila sem hugn-
ast þeim og útkoman gefur oftar en ekki
glögga mynd af áliti almennings (með
ákveðnum skekkjumörkum). En hvernig
eigum við að meta könnun sem býður þátt-
takendum sínum „val“ á milli
stjórnmálamanns með 83 pró-
senta fylgi og einskis annars?
Rússland hverfur ekki
Með því að segja „nei“ gerir
þátttakandinn sig að fráviki.
Jafnvel þótt þú sért ekki fylgi-
spakur Pútín er óvíst að þú
kjósir þér þau örlög að vera „á
öndverðum meiði við alla hina“
og enn síður fýsir þig ef til vill
að gerast svo frakkur við spyril
slíkrar könnunar að kasta fram
viðkvæmum pólitískum spurn-
ingum. Að þessum fyrirvörum
gerðum eigum við ekki annars kost en að
álykta að Pútín njóti víðtæks stuðnings og
þótt sá stuðningur nemi ef til vill ekki 70-80
prósentum gæti hann vel komið frá hálfri
þjóðinni.
Jafnvel þótt aðeins 10-20 prósent Rússa
styddu ekki Pútín eru það engu að síður 14-
28 milljónir manns. Er réttmætt að úthúða
slíkum fjölda með fordæmingu rússneskrar
þjóðar? Það getur hvorki talist sanngjarnt
né pólitísk hyggindi að gera þessa hugs-
anlegu bandamenn að óvinum.
Hvort sem Rússar fara með sigur af
hólmi í þessu stríði eður ei mun landið ekki
hætta að vera til. Og það sem meira er,
vandinn er ekki sprottinn af hinum eða
þessum leiðtoga landsins (hafa þeir í raun
verið svo ólíkir í sögulegu tilliti?) eða
„venjulegum Rússum“. Vandamálið við
Rússland á rætur sínar í stjórnmálamenn-
ingu sem býsantíska ríkið og veldi Mongóla
skópu að ógleymdu hagkerfi byggðu á hrá-
efnisvinnslu.
Þessir þættir vinna allir gegn lýðræðinu.
Við hvers konar stjórnarháttum eigum við
að búast þar sem tekjur almennings byggj-
ast á afurðum jarðarinnar og er ráðstafað
að geðþótta ríkjandi stjórnvalda? Sé yf-
irhöfuð gerlegt að breyta þessari skipan
mun það taka mörg ár og krefjast upp-
lausnar ríkisins, að öllum líkindum með
þjóðernisleg sjónarmið efst á baugi. Slík
breyting krefðist enn fremur gerbreytts
hugarfars í Vestur-Evrópu sem oft hefur
litið af mikilli einfeldni til Rússlands.
Gleymum ekki Pólverjum
Sjálfsagt væri að brottfluttir Rússar sætu
í öndvegi breytinganna, að ákveðnum skil-
yrðum uppfylltum. Fyrri tíðar flóttamenn
frá Rússlandi eða Sovétríkjunum fyrirlitu
veldið en deildu þeirri skoðun að Rússland
gæti risið til æðstu metorða. Eðli málsins
samkvæmt féll Úkraína þar undir, jafnvel
róttæklingar á borð við Aleksandr Solsje-
nítsyn og Jósef Brodskí samsinntu því. Sé
nýjasti hópur brottfluttra á sömu línu mætti
eins fella talið nú þegar. Vesturlönd skyldu
þá ekki greiða leið þeirra með nokkrum
hætti.
En við skulum vona að þeir sem nú flytja
á brott séu annarrar skoðunar eða geti séð
sig um hönd. Gleymum ekki sögu brott-
fluttra Pólverja sem hér má hafa bak við
eyrað. Pólverjar héngu á því eins og hundar
á roði um árabil að ríki þeirra væri enn það
stórveldi sem það var í fyrndinni og drottn-
aði enn yfir Litáen, Hvíta-Rússlandi og
vestari hlutum Úkraínu.
Bentu þeir á að fram til 1939 hefðu Wilno
(Nú litáíska höfuðborgin Vilníus) og Lwów
(nú úkraínska borgin Lvív) verið innan
landamæra Póllands. Þá átti fjöldi Pólverja
sér þann draum að endurreisa gamla pólsk-
litáíska samveldið sem til var fram að að-
skilnaðinum árin 1772-’95. Enn þann dag í
dag myndu heiðarlegir Pólverjar játa að
þótt þeir séu með böggum hildar yfir
sprengjuárásum á Karkív og Kænugarð
þyngi eyðilegging sögufrægra bygginga í
Lvív þeim enn meir.
Kaldur raunveruleiki
Eftir síðari heimsstyrjöldina hélt meiri-
hluti brottfluttra Pólverja til London og
töldu sig hafa tapað sinni réttmætu eign.
Margir þeirra töluðu um „Lwów-i-Wilno“
rétt eins og Rússar tala enn um „Krym-
nash“ (okkar Krím). Hver sá sem taldi aust-
urlandamæri Póllands markast af Bug-ánni
var talinn föðurlandssvikari.
Hægt og bítandi breyttist þessi hugs-
unarháttur þó til betri vegar. Sú breyting
hófst í París þar sem lítill hópur í kringum
Bókmenntastofnunina og Kultura-tímarit
Jerzys Giedroyc hóf upp slagorðið „ULB“
sem stóð fyrir: „Sjálfstætt Pólland mun
aldrei fyrirfinnast án sjálfstæðrar Úkraínu,
Hvíta-Rússlands og Litáens.“
Ekki stóð hópnum þó ásetningur til að
hefja einhverja stjörnum prýdda frjálslynd-
ishugsjón til skýjanna. Öðru nær, ULB
snerist um kaldan pólitískan raunveruleika.
Héldu Pólverjar stríði sínu við löndin milli
Þýskalands og Rússlands áfram væri þeim
skapað að tapa. Aðeins með samvinnu gætu
minni ríki Mið- og Austur-Evrópu seilst eft-
ir sjálfstæði. Sá raunveruleiki er nú hryggj-
arstykkið í utanríkisstefnu Pólverja (jafnvel
með sitjandi þjóðernissinnaða ríkisstjórn
við völd) og fólk gæti rétt reynt að gera sér
í hugarlund framtíð í hverri „venjulegir
Rússar“ tækju þeim hugmyndum fagnandi.
Eftir Sławomir
Sierakowski » Pólverjar héngu á því eins
og hundar á roði um árabil
að ríki þeirra væri enn það
stórveldi sem það var í fyrnd-
inni.
Sławomir
Sierakowski
Höfundur er stofnandi Krytyka Polityczna-
hreyfingarinnar og á sæti í utanríkismálaráði
Þýskalands. © Project Syndicate, 2022.
Rússar á förum