Morgunblaðið - 15.07.2022, Qupperneq 14

FRÉTTASKÝRING
Gunnlaugur Snær Ólafsson
gso@mbl.is
M
eð kaupunum á Vísi hf. í
Grindavík fer hlutdeild
samstæðu Síldarvinnsl-
unnar hf. í úthlutuðum
þorskígildum í 13,97%. Það er um-
fram lögbundið hámark sem sam-
kvæmt í lögum um stjórn fiskveiða er
12%. Það er hins vegar ekki víst að
Síldarvinnslan þurfi að aðhafast mikið
vegna þessa þar sem miklar breyt-
ingar geta átt sér stað í samsetningu
þorskígilda á næstu mánuðum.
Í lögum um stjórn fiskveiða segir
að „samanlögð aflahlutdeild fiskiskipa
í eigu einstakra aðila, einstaklinga eða
lögaðila, eða í eigu tengdra aðila ekki
nema meira en 12% af heildar-
verðmæti aflahlutdeildar allra teg-
unda sem sæta ákvörðun um leyfðan
heildarafla“. Þá eru einnig lögbundin
hámörk fyrir einstaka tegundir og
eru þau skilgreind sem 12% í þorski
en 20% í ýsu, ufsa, grálúðu, síld, loðnu
og úthafsrækju, en 35% í grálúðu.
Tengdir aðilar teljast þeir aðilar þar
sem einstaklingur eða lögaðili á beint
eða óbeint meirihluta í öðrum eða fer
með meirihluta atkvæðisréttar.
Þegar aflahlutdeild fer yfir lög-
bundið hámark er gefinn sex mánaða
frestur til að gera viðeigandi ráðstaf-
anir til þess að koma aflahlutdeildinni
niður fyrir mörkin.
Stuðullinn gagnrýndur
Brim hf. lenti í því að vera komið
yfir hlutdeildarmörkin fyrir tilviljun
þegar óvænt var gefinn út óvenjumik-
ill loðnukvóti, sá mesti í tvo áratugi,
en þorskígildin reiknuðust þá á
grundvelli ársins á undan þegar verð
voru há og fá tonn veidd. Hafði félag-
ið þá, í samræmi við lög, sex mánuði
til að gera viðeigandi ráðstafanir.
Guðmundur Kristjánsson, for-
stjóri Brims, sagði við Morgunblaðið í
nóvember í fyrra að þetta sýndi hve
rangur mælikvarði þorskígildis-
stuðullinn væri og benti á að verð-
mæti loðnukvótans í þorskígildum
væri orðið 30% meira en allra heim-
ilda í þorski. „Ég myndi vilja að þak í
hverri fisktegund myndi ráða há-
markinu. Það er einfalt og gagnsætt
kerfi,“ sagði Guðmundur.
Var gripið til þess ráðs að selja
Útgerðarfélagi Reykjavíkur hf.
5,84% aflahlutdeild í loðnu sem skráð
var á togarann Sólborg RE, en skipið
var keypt í fyrra til að veiða ufsa og
karfa í Barentshafi.
Forsendur geta breyst
Í tilfelli Síldarvinnslunnar er
óvíst hvort grípa þurfi til einhverra
ráðstafanna og hverra ef þess er þörf.
Ekki hefur endanlega verið gengið
frá kaupunum, en beðið er eftir sam-
þykkt hluthafa sem og Samkeppn-
iseftirlitsins og er það fyrst þegar
kaupin hafa átt sér stað að hlutdeild
samstæðu Síldarvinnslunnar fer yfir
mörk laganna. Ef til að mynda er
gengið út frá því að kaupin séu fram-
kvæmd mánudaginn 18. júlí og Fiski-
stofa tilkynnir Síldarvinnslunni að fé-
lagið sé komið yfir viðmiðunarmörk
hefur fyrirtækið til 18. janúar að
koma sér niður fyrir 12% mörkin og á
þeim tíma getur margt breyst.
Hafrannsóknastofnun hefur
þegar gefið út ráðgjöf fyrir flesta
nytjastofna vegna fiskveiðiársins
2022/2023 sem hefst 1. september, en
aflamarkinu hefur enn ekki verið út-
hlutað. Þegar úthlutun á sér stað
breytast eðlilega útreikningar hlut-
deildar sjávarútvegsfyrirtækja af
heildarverðmæti.
Jafnframt hefur ráðgjöf vegna
næstu loðnuvertíð sem og loðnukvóti
ekki verið gefinn út, en það gerist í
kringum mánaðamótin október/
nóvember. Þá verður byggt á þorsk-
ígildisstuðli sem reiknast á grundvelli
síðastliðinnar loðnuvertíðar. Búist er
við annarri stórri vertíð en þó líklega
ekki jafn stórri og þeirri sem lauk í
vor.
Sala aflaheimilda vegna
Vísis ekki sjálfgefin
Hlutdeild nokkurra stærri útgerða í úthlutuðu aflamarki 14. júlí 2022
SAMSTÆÐA SÍLDARVINNSLUNNAR SAMSTÆÐA SAMHERJA SAMSTÆÐA BRIM Útgerðarfé-
lag Reykja-
víkur***
Hámarks-
hlutdeild
Síldar-
vinnslan
Bergur-
Huginn Bergur Vísir* Samtals
Samherji
Ísland**
Útgerðarf.
Akureyringa Samtals Brim Ögurvík Samtals
Þorskur 12% 2,7% 0,6% 1,0% 5,4% 9,7% 7,8% 2,2% 10,0% 6,1% 1,1% 7,2% 0,3%
Ýsa 20% 3,8% 2,1% 3,0% 6,1% 15,0% 4,1% 1,4% 5,4% 6,9% 1,3% 8,2% 1,5%
Ufsi 20% 5,3% 1,1% 1,3% 1,7% 9,3% 4,5% 0,6% 5,1% 17,3% 2,5% 19,8% 4,3%
Síld 20% 16,6% 0% 0% 0% 16,6% 13,3% 0% 13,3% 11,1% 0% 11,1% 0%
Loðna 20% 18,5% 0% 0% 0% 18,5% 9,2% 0% 9,2% 12,2% 0% 12,2% 5,8%
Af úthlutuðum þorskígildum:
12% 10,8% 0,4% 0,6% 2,1% 14% 8,1% 1,1% 9,2% 10,8% 0,9% 11,7% 4,4%
*Hluti af samstæðu Síldarvinnslunnar verði kaupin samþykkt. **Samherji fer með 32,64% hlut í Síldarvinnslunni.
***Útgerðarfélag Reykjavíkur fer með 43,95% hlut í Brim. 33,92% beint og 10,05% í gegnum dótturfélagið RE-13 ehf. Heimild: Fiskistofa
14
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 15. JÚLÍ 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Fram undan
má ætla að
séu breyt-
ingar í rekstri
Landspítalans og
víst er að vel verð-
ur fylgst með
hvernig til tekst. Mikið er undir
enda fer stór hluti útgjalda rík-
isins í heilbrigðiskerfið og þar
vegur þjóðarsjúkrahúsið þungt.
Reglulega heyrast kvartanir
um niðurskurð í þessu kerfi en
þegar málið er kannað kemur í
ljós að útgjöldin fara sífellt vax-
andi.
Þeir sem starfa innan kerf-
isins og innan spítalans geta
engu að síður bent á dæmi um
aðhaldsaðgerðir og jafnvel nið-
urskurð á einstökum sviðum, en
það breytir því miður ekki
heildarmyndinni um vaxandi
kostnað fyrir þann sem þarf að
greiða fyrir þjónustuna, ríkið
og á endanum skattgreiðendur.
Af þessum sökum er þýðing-
armikið að horfa á reksturinn á
nýjan hátt og ýta fyrirfram-
gefnum niðurstöðum til hliðar.
Það getur ekki verið náttúru-
lögmál að kostnaður þenjist út
en á sama tíma finnist starfs-
fólki það búa við niðurskurð og
sjúklingum að þeir sitji lengi á
biðlistum. Hagkvæmni og skil-
virkni í kerfinu verður að
aukast og til að það markmið
náist hlýtur að þurfa nýja hugs-
un. Nýja framkvæmd.
Viðtal Morgunblaðsins í gær
við nýjan stjórnarformann spít-
alans, Björn Zoëga, forstjóra
Karolinska sjúkrahússins í Sví-
þjóð og ráðgjafa heilbrigðis-
ráðherra, gefur vonir um breyt-
ingar í rekstrinum. Björn
þekkir ekki aðeins vel til
rekstrar sjúkrahúsa erlendis,
hann var áður forstjóri Land-
spítalans og þekkir því einnig
vel til þar, sem mun án efa
reynast styrkur í þessu nýja
verkefni og hjálpa honum og
stjórninni að styðja við stjórn-
endur spítalans í því að ná
meiri árangri, bæta þjónustuna
en draga úr kostnaði við hvert
unnið verk.
Árangurstenging af því tagi
er einmitt það sem Björn legg-
ur áherslu á. Hann segir að
sjúkrahús eigi að fá greitt fyrir
þá þjónustu sem þau veita.
„Það má kalla það fram-
leiðslutengda eða þjón-
ustutengda fjármögnun. Þá
greiðir ríkið fyrir ákveðna
þjónustu og veit hvað það fær
fyrir peninginn. Ég hef talað
fyrir þessu áður. Það er búið að
taka allt of langan tíma að koma
á slíku skipulagi hér á landi og
við verðum líklega með síðustu
þjóðum í hinum vestræna heimi
sem taka upp það fyrirkomulag
í stað þess að hafa sjúkrahúsið
á föstum fjárlögum,“ segir
hann.
Björn er einnig spurður um
skipulag starfseminnar og um-
fang í stjórn-
skipulagi, en fram
hafi komið að
stjórnendum Kar-
olinska hafi fækkað
um rúmlega fimm
hundruð undir
hans stjórn. Hann er spurður
að því hvort fara þurfi í slíkar
aðgerðir hér og svarar því til að
það þurfi að bregðast við því
hvernig spítalinn er rekinn,
meta starfsmannaþörfina og
einfalda reksturinn. Það sé
hlutverk þeirra sem veiti hon-
um forystu. „Við þurfum óhjá-
kvæmilega að spyrja okkur að
því hvort við séum með of
marga millistjórnendur á spít-
alanum. Ef það er raunin þá
þyngir það rekstur spítalans og
ákvarðanir eru teknar of langt
frá starfsfólkinu á gólfinu –
sem á að stýra ansi miklu, enda
með sjúklinginn við hliðina á
sér og veit hvað þarf að gera.
Við breyttum þessu á sínum
tíma en svo hefur því verið
breytt nokkrum sinnum til
baka.“
Eins og Björn bendir á er
þessi vandi í rekstri spítalans
ekki séríslenskur, en það er
umhugsunarvert fyrir okkur
sem ættum að geta brugðist
hratt við í tiltölulega litlu heil-
brigðiskerfi að við skulum vera
jafn aftarlega á merinni í þess-
um efnum og Björn lýsir.
Þá er full ástæða til að horfa
á þetta í víðara samhengi, opin-
bera kerfið hér á landi í heild
sinni, því að ólíklegt er að heil-
brigðiskerfið eitt búi við of
mikla yfirbyggingu og of litla
skilvirkni.
Á vef Hagstofunnar má til að
mynda finna gögn um starfs-
fólk í grunnskólum landsins og
þróun samsetningar þess síð-
astliðna tvo áratugi, en rúmur
aldarfjórðungur er frá því
sveitarfélögin tóku þennan
rekstur yfir frá ríkinu. Frá
aldamótum hefur hlutfall kenn-
ara og leiðbeinenda af heildar-
fjölda starfsmanna grunnskól-
anna minnkað umtalsvert, eða
úr tæpum 60% í rúm 50%. Á
sama tíma hefur fjölgun í
starfsliði grunnskólanna verið
nær 50% en einungis rúmur
fjórðungur meðal kennara.
Menntakerfið er, auk heil-
brigðiskerfisins, það sem tekur
til sín hvað mest af fjármunum
hins opinbera, skattgreiðend-
anna. Nauðsynlegt er að fyllsta
aðhalds sé gætt við nýtingu
þessa fjár. Þess vegna er
ástæða til að fagna þeirri nýju
hugsun sem heilbrigðisráð-
herra er að koma með inn í heil-
brigðiskerfið. Um leið er
ástæða til að hvetja aðra ráð-
herra til að skoða þau kerfi sem
undir þá heyra, sem og sveit-
arfélögin. Ekki þarf að efast
um að þar má víða hafa gagn af
að nálgast verkefnin á nýjan
hátt.
Hagræðing er boðuð
í heilbrigðiskerfinu.
Hvað með önnur
opinber kerfi?}
Hin opinberu kerfi
S
vört eru segl á skipunum, sem hér
leggja inn sagði hin svarta Ísodd.
Þessi orð úr Tristanskvæði komu
mér í huga þegar Hæstiréttur
Bandaríkjanna felldi úr gildi rétt-
indi sem konur í Bandaríkjunum hafa notið til
áratuga. Réttinum til þungunarrofs. Nú er
réttur þeirra til forræðis yfir eigin líkama
skertur, þar sem að í u.þ.b. helmingi ríkja
Bandaríkjanna munu þessi réttindi skerðast.
Þessar ákvarðanir eru voðalegar og munu leiða
til þjáninga kvenna og dauða einhverra. Þess er
ekki langt að bíða að við munum sjá hryllilegar
fréttir sem lýsa því hvernig konur verða sóttar
til saka fyrir morð í ríkjum sem sett hafa forn-
eskjulega löggjöf sem nú taka gildi. Að sama
skapi sjáum við stanslausar tilraunir til þess að
flytja inn transfóbísk viðhorf úr menningar-
stríðum Vesturlanda hingað til lands. Baráttan fyrir aukn-
um mannréttindum er alltaf í gangi og hvert skref fram
veginn leiðir til tilrauna til þess að færa aftur hjól tímans.
Til tímans þegar karlar réðu yfir líkömum kvenna.
Þáttaskil í baráttu fyrir
sjálfsákvörðunarrétti kvenna
Seglin eru sannarlega svört í þessum málaflokki á
heimsvísu. Þegar öflugasta ríki jarðar tekur skref áratugi
aftur í tímann þá skiptir það máli. Það valdeflir aftur-
haldsöfl víða um heim sem vilja að ríkið eða karlar ráði yfir
líkama kvenna. Á Íslandi er staðan sem betur fer önnur.
Þáttaskil í baráttunni fyrir sjálfsákvörðunarrétti kvenna
urðu á síðasta kjörtímabili þegar Alþingi sam-
þykkti frumvarp sem ég mælti fyrir sem heil-
brigðisráðherra. En með lögunum er forræði
kvenna yfir þeirri ákvörðun að ganga með
barn tryggt. Málið var mikilvægt og fékk
breiðan pólitískan stuðning þó að í ljós kæmi
einnig að sömu afturhaldsöfl og skert hafa
réttindi kvenna erlendis áttu sér nokkra mál-
svara hér einnig.
Réttindi koma aldrei af sjálfu sér. Fyrir
þeim þarf að vinna fylgi og geta klárað málin.
Það kom í ljós þegar ég lagði fram frumvarp til
laga um þungunarrof. Þetta kom einnig í ljós
þegar forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir,
lagði fram frumvörp um kynrænt sjálfræði,
um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna og
fleiri mál. Þessi góðu mál hafa fært Ísland
framar, þau hafa útvíkkað og auðgað sam-
félagið, með því að auka réttindi jaðarsettra hópa. Sú bar-
átta gegn jaðarsetningu og með réttindum er ekki full-
unnin og verður það aldrei. Því með hverjum sigri þá
birtast okkur ný viðfangsefni og ný verkefni. En ef við lát-
um deigan síga er hætt við því að afturhaldsöflum vaxi ás-
megin sem á endanum geti leitt til þess að réttindi sem við
töldum sjálfsögð séu tekin af okkur. Sókn í þágu réttinda
er besta vörnin gegn afturför. Vinstri græn hafa verið og
munu áfram vera hreyfiafl í þeirri sókn eins og dæmin
sanna.
Svandís
Svavarsdóttir
Pistill
VG er hreyfiafl mannréttinda og kvenfrelsis
Höfundur er matvælaráðherra
svandis.svavarsdottir@mar.is
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
Aflahlutdeild tengdra aðila reikn-
ast saman í tengslum við ákvæði
um hámarkshlutdeild, en tengdir
aðilar teljast þeir aðilar þar sem
einstaklingur eða lögaðili á beint
eða óbeint meirihluta í öðrum
eða fer með meirihluta atkvæð-
isréttar.
Á þessum grundvelli telst Sam-
herji ekki félag tengt Síldar-
vinnslunni, en Samherji á 32,64%
hlut í félaginu. Þá fer Útgerðar-
félag Reykjavíkur beint og óbeint
með 43,95% hlut í Brimi, en þau
félög teljast ekki tengd í lögum
um stjórn fiskveiða.
Teljast ekki tengd í lögum
SÍLDARVINNSLAN OG SAMHERJI