Morgunblaðið - 15.09.2022, Qupperneq 12

12 DAGLEGT LÍF
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 15. SEPTEMBER 2022
Kristín Heiða Kristinsdóttir
khk@mbl.is
B
ækurnar um múmínálfana
falla undir það sem í
barnabókafræðum er
kallað tvíþætt ávarp, en
þá er hægt að lesa bækurnar á
mörgum plönum og lesendur geta
verið með ólíkan skilning á efninu.
Þetta er mjög áberandi í bókum
Tove Jansson um múmínálfana, þar
opnast fleiri túlkunarmöguleikar
eftir því sem lesandinn verður eldri
og fær meiri skilning á hlutum eins
og til dæmis jaðarsetningu,“ segir
Hildur Ýr Ísberg, íslenskukennari
og múmínsérfræðingur, en hún var
með pallborð á nýliðinni hátíð sem
tileinkuð var finnsk-sænsku mynd-
listarkonunni og rithöfundinum
Tove Jansson. Hildur og það sem
hún hafði fram að færa sló heldur
betur í gegn og m.a. tóku finnskir
aðilar á vegum fyrirtækisins
Moomin Characters langt viðtal við
Hildi.
„Mér finnst skemmtilegt að
velta fyrir mér alls konar túlkunum
sem þessar bækur bjóða upp á. Við
ræddum meðal annars í pallborðinu
um hinseginleika og kynjahlutverk
í múmínbókunum. Múmínpabbi
glímir til dæmis við karlmennsku-
hugmyndir í einni bókinni, þar fer
hann með fjölskyldunni út á haf og
honum finnst hann ekki tekinn
nógu hátíðlega, svo hann reynir að
gera alla karlmennskuhlutina; veiða
fiska, kveikja eld í vitanum, teikna
landakort og sjá fyrir fjölskyldunni,
en honum misstekst þetta allt,“
segir Hildur og bætir við að þótt
múmínpabbi og múmínmamma
virki sem mjög hefðbundið par, þá
séu þau það alls ekki.
„Frelsi er þeim ákaflega mikil-
vægt, og reyndar öllum í múmín-
fjölskyldunni. Hjá þeim er sam-
komulag um að hver sem er megi
fara hvenær sem er og viðkomandi
þarf ekkert að útskýra það. Þau
hafa öll frelsi til að gera það sem
þau vilja. Þetta finnst mér merkileg
hugmynd, því hún stangast á við
hvað þau hjónin, múmínmamma og
múmínpabbi, virka á margan hátt
rígbundin í sínum kynjahlutverk-
um. Í bókum Tove kemur mjög oft
upp ádeila á hina hefðbundnu fjöl-
skyldu, fillífjonkurnar eru til dæmis
ein stór ádeila á þá hugmynd að
hlutirnir eigi að vera á einhvern
ákveðinn hátt og að maður eigi að
koma fram við fjölskyldu sína á ein-
hvern ákveðinn hátt. Tove kemur í
múmínbókunum oft inn á að fjöl-
skylda eigi að ganga út á ást og
frelsi, en ekki hefðir og venjur.“
Minnir á transumræðu núna
Hildur segir að hinseginleikinn
sé víða í múmínbókunum, enda var
Tove samkynhneigð en það var
bannað með lögum í Finnlandi þeg-
ar hún var uppi.
„Hún var aldrei opinberlega
samkynhneigð en konan hennar og
lífsförunautur, Tuulikki Pietilä, var
„vinkona“ hennar. Þær bjuggu hvor
í sinni íbúð, en innangengt var á
milli. Tove gat ekki rætt sína kyn-
hneigð opinberlega, en víða í bók-
um hennar eru dæmi um að kyn
skipti ekki máli. Til dæmis persón-
urnar Þöngull og Þrasi, en þeir
eiga fjársjóð í tösku sem enginn má
sjá. Þeir heita Tofslan og Vifslan á
sænsku, sem eru kynlaus nöfn og
voru reyndar gælunöfn Tove og Vi-
viku, sem var ástkona Tove áður en
hún kynntist Tuulikki. Þessar kyn-
lausu persónur tala heldur betur
inn í samtíma okkar,“ segir Hildur
og bætir við að hún hafi í sumar
lesið smásögu eftir Tove þar sem
vorlagið hans Snúðs kemur fyrir.
„Það minnti mig mikið á trans-
umræðu nútímans, en til Snúðs
kemur kríli og þegar hann spyr
hvað það heiti, þá segir það: „Ég
heiti ekki neitt, ég er svo ómerki-
legt lítið kríli að enginn hefur gefið
mér nafn.“ Krílið bætir við að
kannski geti Snúður gefið því nafn,
en hann vill það ekki. Hann skiptir
um skoðun og hálfhendir í það
nafni, Tittívú, og krílið verður rosa-
lega ánægt með nafnið sitt. Snúður
verður afundinn og hrekur krílið í
burtu, en hann sér sig um hönd,
snýr til baka og vill finna krílið. Þá
ber svo við að krílið hefur fundið
sinn stað í samfélaginu eftir að hafa
fengið nafn og er rosalega upp-
tekið, það má ekkert vera að því að
tala við Snúð. Nafngiftin skiptir svo
miklu máli og þetta fékk mig til að
hugsa um fólk í dag sem er kynseg-
in og tekur upp ný nöfn, hversu
miklu máli það skiptir fyrir það
fólk að vera kallað þeim nöfnum
sem það tilheyrir,“ segir Hildur og
bætir við að í heimi Tove í múmín-
bókunum sé pláss fyrir alls konar
verur, fjölbreytileikann. „Múmín-
húsið í Múmíndal er opið fyrir öll,
þar er alls konar fólk alltaf velkom-
ið og fjölskyldan reynir að vera góð
við öll. Þetta minnir á fjölskyldur
sem fólk velur sér í hinsegin sam-
félagi þegar fólki hefur jafnvel ver-
ið útskúfað af blóðfjölskyldum sín-
um, þá á það vinafjölskyldur.“
Bísamrottan og meðvirkni
Hildur segir að umburðarlyndi
múmínmömmu sé gríðarlegt, hún
sé meira að segja umburðarlynd við
fólk sem henni líkar alls ekki við.
„Í múmínhúsinu býr til dæmis
bísamrottan sem settist að hjá
þeim í kjallaranum, hún er heim-
spekingur og les bók um tilgangs-
leysi allra hluta. Bísamrottan er
mjög leiðinleg og „passíf-aggress-
íf“, hún er alltaf að segja hluti eins
og „ekki hafa neitt fyrir mér, en ég
hefði gott af átta rétta máltíð“.
Múmínmamma hleypur til og reyn-
ir að þóknast henni, en bísamrottan
er tákngervingur meðvirkni og hún
er góð kennsla í því að ef við setj-
um fólki ekki mörk í lífinu, þá end-
um við með bísamrottu í kjallar-
anum,“ segir Hildur og bætir við að
Tove taki fyrir í múmínbókunum
ýmislegt annað í fari fólks sem bet-
ur mætti fara.
„Til dæmis ósýnilega barnið
sem býr hjá frænku sinni en
Tikkatú kemur með þetta barn til
múmínfjölskyldunnar og þá er það
nánast alveg ósýnilegt. Við settum
fram kenningu í pallborðinu um að
Tikkatú væri eins konar hinsegin-
fræðari, hún kennir múmínsnáð-
anum hvernig á að koma fram við
fólk sem er öðruvísi en maður sjálf-
ur. Tikkatú segir frá því að frænka
ósýnilega barnsins hafi verið vond
og meinfýsin við það, það mátti
aldrei vera það sjálft. Múmínfjöl-
skyldan tekur ósýnilega barnið að
sér og reynir að vera eins góð við
það og hún getur. Múmínmamma
finnur gamla uppskrift í bók ömmu
sinnar að seyði sem hægt er að
gefa fólki svo það hætti að vera
ósýnilegt. En ástæðan fyrir því að
barnið kemur smátt og smátt í ljós
er sú að múmínfjölskyldan er góð
við barnið. Mér finnst mjög áhug-
vert að andlit og höfuð barnsins
birtist ekki til fulls fyrr en það
verður reitt. Barnið þarf að standa
með sjálfu sér, þá loksins kemur
það alveg í ljós.“
Ást og frelsi, ekki hefðir og venjur
„Múmínhúsið í Múmíndal er opið fyrir öll, þar er alls
konar fólk alltaf velkomið og fjölskyldan reynir að
vera góð við öll. Þetta minnir á fjölskyldur sem fólk
velur sér í hinsegin samfélagi þegar fólki hefur jafnvel
verið útskúfað af blóðfjölskyldum sínum, þá á það
vinafjölskyldur,“ segir Hildur sem hefur velt fyrir sér
alls konar túlkunum sem múmínbækur bjóða upp á.
Morgunblaðið/Árni Sæberg
Hildur Með Míu litlu flúraða á sig, „til að minna mig á að finna Míu litlu innra með mér og standa með sjálfri mér“.
Ljósmynd/© Moomin Characters™
Tove Víða í bók-
um hennar eru
dæmi um að kyn
skipti ekki máli.
VIKUR
Á LISTA
5
2
2
3
1
4
1
2
9
9
›
ELSPA - SAGAKONU
Höfundur: Guðrún Frímannsdóttir
Lesari: Valgerður Guðrún Guðnadóttir
SVARVIÐ BRÉFI HELGU
Höfundur: Bergsveinn Birgisson
Lesari: Bergsveinn Birgisson
ÞESSU LÝKURHÉR
Höfundur: Colleen Hoover
Lesari: Þrúður Vilhjálmsdóttir
SAMKOMULAGIÐ
Höfundur: Robyn Harding
Lesarar: Sigríður Eyrún Friðriksdóttir
INNGANGURAÐ EFNAFRÆÐI
Höfundur: Bonnie Garmus
Lesari: Dominique Gyða Sigrúnardóttir
ANDNAUÐ
Höfundur: Jón Atli Jónasson
Lesarar: Ýmsar leikraddir
LÖGREGLUMORÐ
Höfundur: Maj Sjöwall, PerWahlöö
Lesari: Kristján Franklín Magnús
VILLIBIRTA
Höfundur: Liza Marklund
Lesari: Birna Pétursdóttir
ÚTI
Höfundur: Ragnar Jónasson
Lesarar: Ýmsar leikraddir
DAGBÓKKIDDAKLAUFA:
FURÐULEGT FERÐALAG
Höfundur: Jeff Kinney
Lesari: Oddur Júlíusson
1.
2.
3.
4.
7.
8.
6.
10.
9.
5.
›
›
›
›
-
-
-
TOPP 10
VINSÆLUSTU HLJÓÐBÆKURÁ ÍSLANDI
VIKA 36
Auglýsing veiðiréttar
Stjórn B-deildar veiðifélags Skjálfandafljóts auglýsir lausan
til útleigu laxveiðirétt á svæði félagsins. Um er að ræða svo
kallað millifossavæði sem markast af Barnafossi og Ullarfossi að
neðan, og Goðafossi að ofan, alls 5 stangir. Auk þess 2 stangir í
Hrúteyjar- og Hvarfs hvíslum og 4-6 stangir á silungasvæði með
laxavon, ofan Goðafoss fram Bárðardal.
Okkar hugmynd er að gerður yrði allt að 4 ára leigusamningur.
Jafnframt óskum við eftir hugmyndum og framtíðarsýn tilvon-
andi leigutaka hvað varðar ræktum og uppbyggingu svæðisins.
Stjórn óskar eftir tilboðum í ofangreindan veiðirétt, og áskilur
sér rétt til að taka hvaða tilboði sem er, og/eða hafna öllum.
Formlegum tilboðum skal skila til formanns Hávars Sigtryggs-
sonar Hriflu 641 Húsavík hrifla3@simnet.is fyrir 30. október
2022. Frekari upplýsingar veita auk formanns, Ragnar Hallsson
Arndísarstöðum og Garðar Jónsson Stóruvöllum.
F.h. stjórnar Hávar Sigtryggsson.