Morgunblaðið - 27.08.2022, Blaðsíða 14

14 MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 27. ÁGÚST 2022
Ásgeir Ingvarsson
ai@mbl.is
L
íkt og Morgunblaðið fjallaði
um fyrr í mánuðinum stefn-
ir í, að öllu óbreyttu, að
Bandaríkin setji innflutn-
ingsbann á íslenskar sjávar-
afurðir í byrjun næsta árs. Kemur
þetta til vegna reglna sem gilda þar í
landi um verndun sjávarspendýra og
snýst m.a. um að hvaða marki við-
kvæmir selastofnar við strendur Ís-
lands veiðast sem meðafli.
Íslenski landselurinn er í útrým-
ingarhættu og útselsstofninn við-
kvæmur. Því þjónar það bæði hags-
munum sela og sjómanna að finna
lausn á vandanum.
Sandra Magdalena Granquist er
selasérfræðingur hjá Hafrannsókna-
stofnun og með doktorsgráðu í dýra-
atferlisfræði. Hún hefur stundað
rannsóknir á selum á Íslandi í fimm-
tán ár og segir áhyggjurnar einkum
snúa að grásleppuveiðum.
„Það er ein helsta dánarorsök sela
við Íslandsstrendur að þeir flækjast í
net og drukkna. Stærð og gerð grá-
sleppunetanna, og það hvar veið-
arnar fara fram, valda því að selum
hættir til að festast í netunum. Það
kemur fát á selina þegar þeir byrja
að festast svo að þeir flækjast mjög
kyrfilega í netin,“ segir hún. „Sjó-
mönnum þykir auðvitað ekki gaman
að fá sel sem meðafla en selirnir
skemma líka netin með tilheyrandi
kostnaði.“
Það er hægara sagt en gert að
leysa vandann en Sandra segir verið
að gera áhugaverðar tilraunir sem
miðast að því að fæla seli frá netum í
sjó. Kollegar Söndru hafa prófað að
festa hljóðfælur á veiðarfærin í þeirri
von að selurinn haldi sig fjarri. „En
selir eru svo gáfuð dýr, að jafnvel þó
að þeim sé eðlislægt að fælast viss
hljóð, þá gætu þeir lært að óhljóð-
unum fylgir mikill fiskur og þannig
byrjað að sækja í hljóðið sem
upphaflega átti að fæla þá frá,“ segir
hún.
6.300 útselir í síðustu talningu
Á Íslandi kæpa tvær selategundir,
landselur og útselur, sem fyrr eru
nefndar. Endrum og sinnum sjást
við landið flökkutegundir á borð við
hringanóra, blöðrusel, vöðusel,
kambsel og rostunga. Hafró skráir
komur flökkusela og gerir stofnmat
á landsels- og útselsstofnunum á
nokkurra ára fresti. Síðasta mat á út-
selsstofninum fór fram árið 2017 og á
landsel 2020 og sýna mælingar að
undanfarna áratugi hefur fækkað í
báðum stofnum:
„Það má þekkja landselinn á því að
hann er hundslegri í framan, með
bollulegra andlit og heldur sig nær
mannabyggðum. Þá eru kóparnir lík-
ari fullorðnu dýrunum á lit þegar
þeir koma í heiminn. Útselurinn er
öðruvísi í útliti, með brú á nefinu, og
heldur til eins fjarri mannabyggðum
og hann getur en útselskópar fæðast
með hvítan feld,“ útskýrir Sandra.
„Landselurinn kæpir á vorin en út-
selurinn á haustin. Stofnmat á útsel
er gert á kæpingartímabilinu á
haustin því kóparnir fara ekki ofan í
sjóinn fyrr en þeir hafa skipt um feld
og gerir hvítur feldurinn það að
verkum að auðvelt er að telja kópana
úr lofti.“
Talningar á landsel hófust árið
1980 og talningar á útsel tveimur ár-
um síðar og hafa báðir stofnarnir
minnkað mikið síðan þá. „Árið 1980
voru um 33.000 landselir hringinn í
kringum landið en eru núna um
10.300 talsins. Útselsstofninn var
kominn niður í 6.300 dýr árið 2017 en
var hvað stærstur árið 1990 þegar
talin voru 10.600 dýr.“
Laxveiðimenn höfðu
seli fyrir rangri sök
Fækkunin í selastofnunum skýrist af
ýmsum þáttum en selaveiðar hafa
spilað stóran þátt. Eru ekki nema
þrjú ár síðan veiðar á selum voru
bannaðar í þeirri von að stofnarnir
næðu sér hraðar á strik.
„Fyrir fjórum áratugum var al-
gengt viðhorf að selurinn væri hinn
versti vargur sem æti frá okkur allan
fiskinn og breiddi að auki út hring-
orm. Stjórnvöld greiddu fyrir hvern
sel sem veiddist og þurftu veiðimenn
að skila inn kjálkum af selum til að
sanna veiðarnar. Smám saman
minnkaði áhuginn á selaveiðum og
minni nytjar þóttu af selnum. Færð-
ust veiðarnar þá aðallega yfir á þau
svæði þar sem finna mátti sel við ár-
ósa laxveiðiáa og var kenningin sú að
selurinn hefði slæm áhrif á laxveiðar
í ám. Sú tilgáta byggðist hins vegar
ekki á vísindalegum grunni og þegar
ég og kollegar mínir rannsökuðum
málið kom í ljós að selirnir voru hafð-
ir fyrir rangri sök og átu nánast eng-
an lax.“
Þótt veiðarnar hafi minnkað smám
saman, og að lokum verið bannaðar,
þarf frekari vöktun áður en hægt er
að fullyrða um viðsnúning. Sandra
segir að selurinn sé langlífur og
viðbúið að stofninn stækki hægt.
„Við getum ekki fullyrt um að hvaða
marki eiturefni í hafi, önnur rándýr
eða breytingar á lífríki sjávar kunna
að hafa áhrif á hvernig selastofn-
unum reiðir af en við vitum að töl-
urnar yfir seli sem drepast sem með-
afli eru rosalega háar. Virðast það
ekki síst vera yngri selirnir sem
flækjast í net. Mögulega vegna þess
að þeir eru forvitnari en fullorðnu
dýrin. Þá sjáum við töluvert af selum
Erum að læra
að umgangast
selina rétt
Það er töluverð áskorun fyrir íslenskan sjávarútveg
hve margir selir drepast sem meðafli. Vandinn er
einkum bundinn við grásleppuveiðar.
Sandra segir ekki enn hægt að fullyrða um áhrif veiðibanns á selastofnana.