Morgunblaðið - Sunnudagur - 07.08.2022, Blaðsíða 12

HINSEGIN DAGAR
12 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 7.8. 2022
U
gla Stefanía býr í Brighton á
Englandi og því ekki hægt að
hittast í raunheimum yfir góð-
um kaffibolla. En við völdum
næstbesta kostinn; að „hittast“
í gegnum myndsímtal til að ræða um málefni
hinsegin fólks, um æsku Uglu í sveitinni,
hvernig var að koma út sem trans, baráttuna
fyrir réttindum og hvað er til ráða þegar for-
dómar og níðskrif viðgangast í þjóðfélaginu.
Engar hinsegin fyrirmyndir
Ugla er fædd og uppalin í Austur-Húnavatns-
sýslu á litlum sveitabæ.
„Að alast upp sem trans manneskja á þess-
um tíma í þessari einangrun er ákveðin lífs-
reynsla og ábyggilega öðruvísi en trans krakk-
ar upplifa í dag. Þegar ég var lítil var ekkert
talað um hinsegin fólk, hvað þá trans fólk,
hvorki heima né í skólanum. Mín barnæska er
lituð af því að vera ein heima í sveit með dýr-
unum og tveimur bræðrum,“ segir Ugla og
nefnir að foreldrarnir hafi verið frjálslegir og
aldrei bannað henni að tjá sig á þann hátt sem
hún kaus.
„Ég tjáði mig á alls konar hátt sem krakki.
Ég var í ímynduðum leikjum og prufaði alls
konar. Foreldrar mínir sögðu aldrei við mig að
strákar mættu ekki gera hitt eða þetta, en á
sama tíma vissi ég ekkert hvað var að vera hin-
segin og hafði engar fyrirmyndir. En ég er
þakklát að hafa verið alin upp í sveit,“ segir
Ugla og segist búa að því alla tíð.
Um kynþroskaaldurinn áttaði hún sig á því
að „eitthvað var ekki eins og það ætti að vera“
eins og hún orðar það.
„Ég gat ekki útskýrt nákvæmlega hvað það
væri, og þó ég sæi hinsegin fólk tengdi ég ekki
við það og upplifði mig aldrei sem samkyn-
hneigðan karlmann,“ segir hún og segir alla
vini og fjölskyldu hafa haldið að hún væri
hommi.
„En það var ekki rétt,“ segir hún og hlær.
Hvenær hugsaðir þú fyrst að þú vildir vera
kona?
„Ég man ekki eftir þessu en systir mömmu
segir að ég hafi sagt fjögurra ára að ég væri
kona. Ég átti alltaf meiri samleið með konum
og stelpum og upplifði mjög snemma að mér
fannst ég tilheyra þeim hópi.“
Mikilvægasta ferð lífsins
Um átján ára aldur kom Ugla út sem trans.
„Fram að því hafði ég spilað mikið tölvuleiki
á netinu og í einum þeirra spilaði ég við alls
konar fólk úti í heimi. Þar byrjaði ég að prufa
mig áfram og það gerðu allir ráð fyrir að ég
væri stelpa. Ég leiðrétti það ekkert og fannst
það skemmtilegt. Á endanum var ég komin í
vinahóp sem vildi hittast í alvöru og þá byrjaði
ég á að koma út fyrir vinkonu minni. Við
ákváðum að fara til Englands að hitta þennan
hóp. Hún hjálpaði mér að finna mig og þar
keyptum við á mig ný föt og ég prufaði ým-
islegt sem ég hafði aldrei leyft mér áður. Ég
fékk að prófa að vera kona í samfélaginu þar
sem enginn þekkti mig. Þessi ferð var í raun
ein mikilvægasta ferð sem ég hef farið í. Þarna
fékk ég tækifæri til að leyfa mér að vera ég,
nokkuð sem ég hafði aldrei getað,“ segir hún
og segist hafa í lestinni á leiðinni út á flugvöll
hitt tvær íslenskar konur og tóku þær tal sam-
an.
„Þegar við stigum upp í flugvélina voru þær
þar flugfreyjur. Ég var þá búin að skipta aftur
um föt því í vegabréfinu var ég á gamla nafn-
inu mínu. Það var svona augnablik sem ég
hugsaði; „jæja, nú verð ég að gera eitthvað í
þessu. Þetta geta ekki verið tveir aðskildir
heimar.“ Í kjölfarið kom ég svo út úr skápn-
um.“
Spurð um persónuleg mál
Hvernig var þér tekið af þínum nánustu?
„Bara mjög vel. Ég var í raun heppin með
hvernig fólk tók þessu. Ég var búin að um-
kringja mig fólki sem sumt var hinsegin og
vissi að ég væri þar í góðum höndum þegar ég
kæmi út. En ég vissi ekki hvernig ég ætti að
segja foreldrum mínum frá þessu og ákvað að
skrifa þeim bréf. Þar útskýrði ég að ég væri
trans og þetta endaði á að vera fimm til sex
blaðsíðna leiðbeiningabæklingur sem svaraði
helstu spurningum um trans,“ segir hún og
hlær.
„Ég sagði mömmu að prenta þetta út og lesa
og svo gætu þau farið að mjólka beljurnar og
hugsa aðeins um þetta. Við gætum svo átt
samtal síðar.“
Varstu strax ákveðin í að fara í kynaðlög-
unarferli?
„Já, í rauninni var það alltaf stefnan og ég
var búin að kynna mér það allt áður en ég kom
út. Þegar ég mætti í minn fyrsta tíma hjá geð-
lækni, en á þeim tíma var ekki komið trans-
teymi, þá var ég byrjuð að lifa sem ég og vissi
hvað ég vildi,“ segir hún og segir að vissulega
hafi ferlið allt tekið á.
„Félagslega var það erfitt; ég þurfti svo
mikið að útskýra fyrir öllum allt. Ég þurfti að
standa í því að leiðrétta, og auðvitað spyrja
margir í góðu en það er erfitt að þurfa sífellt að
útskýra hlutina, sérstaklega um svona ótrú-
lega persónulega hluti. Hvernig maður upplifir
sig, hvaða kyn maður er, er með því persónu-
legasta sem við höfum. Fólk gerir sér kannski
ekki grein fyrir því að það er erfitt fyrir okkur
að þurfa að tala um þessa persónulegu hluti og
fólk leyfir sér stundum að fara yfir mörk sem
það myndi ekki fara yfir annars. Eins og að
spyrja beint út hvort ég sé búin að fara í kyn-
færaaðgerð eða hvort ég sé á hormónum.
Þetta eru persónulegir hlutir um minn líkama
sem mér finnst bara ekki koma fólki við,“ segir
Ugla og segist þó alveg skilja forvitnina og veit
að oft er það ekki illa meint að spyrja.
Hvað er að vera trans?
Þegar Ugla kom út úr skápnum í kringum
2008 og vildi hefja sína vegferð sem trans kona
fannst henni hún víða rekast á veggi. Hún seg-
ist í raun óvart hafa orðið aktívisti.
„Það var ótrúlega lítil vitneskja í kerfinu og
ég byrjaði á að fara til námsráðgjafa sem
reyndist mér mjög vel og hún sá til þess að í
skólanum var mitt nýja nafn notað. En við rák-
um okkur á veggi með að finna sálfræðinga eða
heilbrigðisstarfsfólk sem gæti veitt mér að-
gang að heilbrigðiskerfinu. Ég man að ég fór
til heimilislæknis og sagði honum að ég væri
trans og vildi hefja læknisfræðilegt ferli og
hann horfði bara á mig og sagði: „Hvað mein-
arðu? Hvað er að vera trans?“ Ég áttaði mig á
því að það vantaði mikið upp á. Ég varð í raun
aktívisti út frá því. Ég vildi að annað fólk
myndi upplifa meiri stuðning og myndi ekki
lenda á þessum veggjum í kerfinu,“ segir hún
og nefnir að þar sem hún hafi búið fyrir norð-
an, hafi verið enn minna talað um málefni
trans fólks heldur en í höfuðborginni.
„Þarna var hinsegin hópur í tengslum við
menntaskólana sem ég fer inn í og við stofnum
svo samtökin Hinsegin Norðurland. Það var
byrjunin á mínum aktívistaferli og í kjölfarið
tek ég þátt í vinnu hjá Trans Ísland og Sam-
tökunum ’78. Svo flutti ég suður og fór í há-
skóla,“ segir hún og segir ótrúlega mikið hafi
breyst í samfélaginu síðan hún kom út.
„Ég fór svo í nokkur viðtöl hjá fjölmiðlum og
enda á að fara í viðtal í Ísland í dag. Það var
fyrsta opinbera viðtalið sem ég fer í um trans
málefni. Þá fór boltinn að rúlla og síðan hef ég
tekið mikinn þátt í opinberum umræðum um
trans málefni.“
Ofbeldi en ekki tjáningarfrelsi
Eftir að þú komst út, hefur þú upplifað for-
dóma?
„Ég hef upplifað meiri fordóma í fjölmiðlum
og á netinu, frekar en í eigin persónu. Ég hef
ekki orðið fyrir miklum beinum fordómum, þó
það hafi alveg gerst. En fólk segir oft ótrúlega
niðrandi hluti á netinu, hvort sem það er í kom-
mentakerfum eða á samfélagsmiðlum. Það er
ótrúlegt hvað fólk leyfir sér að segja. Sem tals-
kona sem hefur verið mikið að tala opinberlega
og beitt sér fyrir réttindum trans fólks, hef ég
oft verið á milli tannanna á fólki,“ segir Ugla
og segist hafa sjóast með árunum, en í byrjun
hafi hún tekið það inn á sig.
„Ég áttaði mig á því tiltölulega fljótt að
skoðun einhvers manns í kommentakerfinu er
ekkert að fara að breyta því hver ég er eða
hvernig ég upplifi mig. Sama hvað einhver seg-
ir, er það aldrei að fara að breyta því hver ég
er. Ég er að berjast fyrir því að fólk fái að vera
það sjálft, að því sé tekið opnum örmum og að
við höfum frelsi til að tjá okkur eins og við er-
um. Sama hvað eitthvert ógeð segir, hefur það
ekki áhrif á mig, en auðvitað líður sumu hin-
segin fólki og trans fólki mjög illa vegna nei-
kvæðra ummæla í fréttum eða á netinu. Til
dæmis núna nýlega hafi birst greinar gegn
trans fólki og það er ótrúlega erfitt fyrir okkar
samfélag að horfa upp á það því þetta er svo úr
takti við raunveruleikann,“ segir hún.
„Þetta snýst ekki lengur um málfrelsi, held-
ur er verið að níða fólk. Þegar þitt tjáningar-
frelsi er farið að hafa áhrif á velferð fólks, er
það ekki lengur tjáningarfrelsi heldur ofbeldi.“
Missti óvart af flugvélinni
Árið 2016 fór Ugla á alþjóðlega ráðstefnu á
Ítalíu um trans málefni og átti sú ferð eftir að
vera örlagarík.
„Þar kynntist ég maka mínum Fox. Ég end-
aði á að flytja með honum til Bretlands þar
sem við búum í dag.“
Var það ást við fyrstu sýn?
„Þetta var alveg pínu fyndið. Mér finnst per-
sónulega eitthvað hallærislegt við „ást við
fyrstu sýn“ en það var alveg augljós tenging,“
segir Ugla og hlær.
„Hann var ráðinn þangað til að gera mynd
um ráðstefnuna og taka viðtöl. Ég var á við-
mælendalistanum og það var alltaf fólk að
koma og kynna okkur, aftur og aftur. En við
létum alltaf eins og það væri verið að kynna
okkur í fyrsta sinn, sem var smá einkahúmor
okkar á milli. Við kynntumst svo mjög vel á
þessari ráðstefnu og ég enda á því að missa
óvart af flugvélinni til Íslands. Enginn trúði að
það hefði verið óvart,“ segir hún og hlær.
„En ég missti í alvöru af henni; ég fór daga-
villt. Þannig að það endaði á að Fox bað mig
um að koma með sér til Bretlands því það væri
svo auðvelt að fá þaðan flug heim. Ég gerði það
og hef svolítið verið þar síðan.“
Ugla og Fox vinna mikið saman að alls kyns
verkefnum í þágu hinsegin fólks.
„Við erum búin að gera ótrúlega mikið. Í
Bretlandi eru að sumu leyti betri tækifæri og
stærri markaður til að koma þessum mál-
efnum á framfæri, og veitir líka meira af því.
Hér er mikil anti-hinsegin áróður, sérstaklega
gagnvart trans fólki. Við erum búin að standa í
miklum aktívisma, höfum flutt fyrirlestra og
gert myndir um trans fólk til að vekja athygli á
því að við erum bara eins og annað fólk. Við
viljum bara hafa frelsi til að vera við sjálf,“
segir Ugla og nefnir að einnig hafi þau skrifað
saman tvær bækur.
„Önnur heitir The trans teens survival guide
og er sjálfshjálparbók fyrir trans ungmenni.
Hin heitir Trans survival workbook, og er
meiri vinnubók. Bækurnar ganga út á það að
veita fólki ákveðna viðurkenningu og útskýra
fyrir fólki að kyn getur verið alls konar. Það er
engin ein rétt leið,“ segir Ugla og segir bæk-
urnar hafa selst mjög vel, en auk þess er búið
að þýða þær á önnur tungumál.
„Bækurnar hafa verið vinsælar á Íslandi
líka.“
Lög fyrir trans fólk
Ugla sat í nefnd sem samdi lög um kynrænt
sjálfræði sem samþykkt voru á Alþingi árið
2019, en hún var formaður Trans Ísland þar til
í mars 2022.
„Þessi lög eru að vissu leyti ákveðinn grunn-
ur fyrir réttindastöðu trans fólks á Íslandi og
tóku vel á málaflokknum,“ segir Ugla og segir
að upphaflega hafi hún verið beðin um að fara
yfir þingsályktunartillögu sem sneri að trans
fólki.
„Við Kitty Anderson settumst niður á kaffi-
Við lifum á
tvísýnum tímum
„Ég trúi ekki öðru en að fólk
vilji búa í samfélagi sem byggir á
frelsi, umhyggju, kærleik og sem
leyfir fólki að vera það sjálft. Ég
neita að trúa að fólk vilji það
ekki. Við megum aldrei sofna á
verðinum,“ segir Ugla Stefanía.
Hún er kynjafræðingur, kynsegin greinahöfundur, kvikmyndagerðarmanneskja,
rithöfundur og trans aðgerðasinni. Ugla Stefanía Kristjönudóttir Jónsdóttir býr nú í
Bretlandi þar sem hún heldur áfram að berjast fyrir réttindum hinsegin fólks.
Ásdís Ásgeirsdóttir asdis@mbl.is