Morgunblaðið - 20.02.1983, Side 46

Morgunblaðið - 20.02.1983, Side 46
46 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 20. FEBRÚAR 1983 Pósthúsið í Prag hertekið í innrásinni. Óleystar ráðgátur Slansky-málsins 1951, var hann sæmdur nokkrum æðstu heiðursmerkjum Ríkisins og „Rude Pravo" (hann var rit- stjóri þess um skeið) kallaði hann „óþreytandi baráttumann" og „einn af frábærustu leiðtog- um flokksins." Kvöldið áður en hann var tekinn fastur sat hann að sumbli með forsætisráðherr- anum, Antonin Zapotocky, og hópi rússneskra gesta. Allir sakborningarnir 14 og sækjendurnir urðu að læra hlut- verk sín utanbókar af segul- bandi. Sakargiftirnar voru á þá leið að þeir væru „trotzkískir, títóískir, zíonískir, borgaralegir, þjóðernissinnaðir landráðamenn og óvinir þjóðarinnar", að þeir væru útsendarar leyniþjónustu Breta, Bandaríkjamanna og Frakka og að þeir hefðu reynt að grafa undan efnahagskerfinu með spellvirkjum, haft sam- vinnu við Gestapo í stríðinu og grafið undan kommúnista- flokknum. Öll ákæruatriðin voru upplogin og fölsuð. Nefndin, sem var skipuð 1968 til þess að rannsaka réttarhöld- in, segir að þeim hafi verið mis- þyrmt líkamlega og andlega, en þótt hún hafi verið fordæmd síð- an fyrir hlutdrægni hefur hún ekki verið gagnrýnd fyrir að fara rangt með staðreyndir. Með and- legum og líkamlegum pyntingum tókst að fá alla sakborningana til að játa. Þetta var í fyrsta skipti sem ákæra um Zíonisma kom fram í sýniréttarhöldum og mikið veð- ur var gert út af „raunverulegum nöfnum" nokkurra sakborn- inganna. I ákærunni var sagt, en aldrei sannað, að Slansky héti réttu nafni Salzmann. Dómarnir í málinu féllu 27. nóvember 1952 og 3. desember voru 11 hinna dauðadæmdu teknir af lífi. í kveðjubréfi frá þeim öllum nema Slansky til for- seta Tékkóslóvakíu og fjöl- skyldna sinna tóku þeir allir játningar sínar til baka. Ekkj- urnar og börnin fengu bréfin ekki fyrr en 1968. Líkum hinna líflátnu var brennt. Dreifa átti öskunni í skóglendi í nágrenni Prag. í staðinn var öskunni bætt í sand, sem borinn var á svellaðar götur Prag. Sakborningarnir þrír, sem héldu lífi, Artur London, Vavro Hajdu og Eugen Löbl, voru leiddir aftur til klefa sinna og seinna fluttir í nokkur fangelsi, t.d. í úrannámunum í Pribram og virkinu í Leopoldov. Aðbún- aðurinn minnti á fangabúðir fyrri tíma. Nokkur önnur málaferli fóru fram í Prag um svipað leyti og hundruð saklausra manna voru dæmdir til dauða eða til langrar fangelsisvistar. Einn þeirra sem voru hand- teknir var Gustav Husak, sem var dæmdur í ævilangt fangelsi fyrir „borgaralega þjóðernis- stefnu", og hans var getið í Játningu" Vladimir Klementis fyrrum utanríkisráðherra í öðr- um sýniréttarhöldum. Kvöldið áður en Slansky var hengdur var ÞRJÁTÍU ár eru síðan síöustu meiriháttar sýniréttarhöld Stalínstímans náðu hámarki með aftökum fyrrverandi leið- toga Kommúnistaflokks Tékkóslóvakíu, Rudolf Slansky, og 10 annarra háttsettra kommúnistum. Nokkur fórnarlamb- anna, þeirra á meðal Slansky sjálfur, hafa enn ekki fengið fulla uppreisn æru, þótt fórnarlömb flestra annarra sýnirétt- arhalda hafi verið tekin í sátt. Slansky hefði getað fengið fulla uppreisn 1968 þegar rann- sóknarnefnd kannaði hvort rétt- arhöldin hefðu verið lögleg, en þar sem stjórn Alexanders Dub- cek, sem fyrirskipaði rann- sóknina, er liðin undir lok og hefur verið rúin æru, fær hann varla uppreisn úr þessu. Það eina sem embættismenn vilja segja nú er að komið hafi í ljós að réttarhöldin hafi verið sett á svið og að fórnarlömbin hafi ver- ið „endurreist" 1963. Að öðru leyti er málinu lokið. Enn þann dag í dag er hins vegar á huldu af hverju réttar- höldin voru fyrirskipuð. Ein Rudolf Slansky kenningin er á þá leið að sak- borningarnir hafi allir verið við- riðnir mál Laszlo Rajks, ung- verska kommúnistans sem var leiddur fyrir rétt og tekinn af lífi 1949. Önnur kenning gengur út á það að kreddukennd andúð Stal- íns á Gyðingum, sem seinna náði hámarki í hinu svokallaða „læknasamsæri“, hafi breiðzt út til Tékkóslóvakíu. Samkvæmt þriðju kenningunni óttaðist Klement Gottwald forseti Slansky, sem var bæði keppi- nautur hans og vinur, og taldi að hann hreykti sér of hátt. Eitthvað gæti verið hæft í öll- um þessum kenningum. Eftir Rajk-réttarhöldin voru sovézkir ráðunautar, sem voru einnig kallaðir „kennarar", sendir til Prag til þess að leita að óvinum og njósnurum. Auk þess voru 11 þeirra 14, sem voru leiddir fyrir rétt, Gyðingar og Gottwald for- seti kvaddi á vettvang Lavrenti Beria, yfirmann MVD (nú KGB), til þess að kynna sér betur mál Slanskys. Málaferlin gegn Slansky gengu opinberlega undir heitinu „Málið gegn hinni ríkisfjand- samlegu samsærismiðstöð með Rudolf Slansky í broddi fylk- ingar" og málið hefur fengið þann sess í sögu Evrópu nútím- ans að vera tákn fyrir „fjölda- dómsmorð." Allir sakborningarnir voru úr æðstu stjórn stjórnmála og efna- hagsmála Tékkóslóvakíu. Rudolf Slansky hafði verið bæði aðalrit- ari kommúnistaflokksins og for- sætisráðherra. Hinir sakborn- ingarnir voru vararáðherrar, háttsettir floksstarfsmenn og einn þeirra var aðalritstjóri flokksmálgagnsins „Rude Pravo". Allir sakborningarnir voru sannfærðir kommúnistar og nokkrir þeirra höfðu verið í flokknun frá stofnun hans. Margir þeirra höfðu barizt á Spáni og verið í fangabúðum nazista hluta stríðsins. Slansky hafði verið forystu- maður í tékkneska flokknum síð- an á árunum eftir 1920 og dvald- ist mikinn hluta stríðsins í Moskvu. Brezki þingmaðurinn Konni Zilliacus kallaði hann seinna „leiðinlegan bókstafstrú- armann", ofstækismann og „150% Stalínista". Árið 1944, einu ári áður en hann varð flokksleiðtogi, tók hann þátt í uppreisn Slóvaka gegn Þjóðverj- um, en meðal þátttakenda var Gustav Husak, núverandi forseti landsins og flokksleiðtogi. Nokkrum mánuðum áður en Slansky var handtekinn, í árslok Hradcany-kastali í Prag

x

Morgunblaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.