Morgunblaðið - 20.02.1983, Page 47

Morgunblaðið - 20.02.1983, Page 47
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 20. FEBRÚAR 1983 47 Maðurinn sem liföi af sjónarspilið hræðilega Artur London ásamt Lisu konu sinni í París. hann spurður um fyrrverandi leiðtoga Pólverja, Wladyslaw Gomulka. í marz 1953 létust Stalín og Gottwald. Sama ár og árið eftir voru nokkrir starfsmenn sov- ézku öryggislögreglunnar, þar á meðal þeir sem höfðu komið réttarhöldunum í Prag af stað, sviptir störfum. En fangelsis- hliðin opnuðust ekki strax. Fyrstu pólitísku fangarnir komu út úr fangelsunum í þann mund sem 20. flokksþingið stóð yfir í Moskvu, þegar Nikita Krúsjeff afhjúpaði glæpi Stal- íns. Sama ár, 1956, rannsakaði nefnd undir forsæti Barak þá- verandi innanríkisráðherra málaferli frá byrjun áratugar- ins, alls 481 mál. Nefndin stað- festi dómana í Slansky-málinu. Árið 1961 lýsti Antonin Nov- otny flokksleiðtogi því yfir að flokkurinn sæi enga ástæðu til að endurskoða niðurstöður Slansky-málaferlanna. Árið 1963 rannsakaði ný nefnd málaferlin. Því var þá lýst yfir að réttarhöldin hefðu verið sett á svið og sakargiftir hefðu verið falsaðar.Fórnarlömbin fengu lagalega uppreisn og ríkið greiddi ekkjunum og börnunum skaðabætur. Flokkurinn tók fórnarlömbin hins vegar ekki í sátt, þannig að þau fengu ekki fulla uppreisn. Þrír ráðherrar voru sviptir störfum og nokkrir starfsmenn öryggislögreglunnar voru dæmdir til málamynda fyrir þátttöku sína í málaferlun- um. Það var ekki fyrr en á „vor- dögum" Alexanders Dubceks 1968, þegar ritskoðun var af- numin að almenningi var skýrt frá því að fórnarlömb réttar- haldanna fengju fulla pólitíska og lagalega uppreisn. I tilefni 1. maí voru öll fórnarlömbin sæmð æðstu heiðursmerkjum tékkó- slóvakíska ríkisins. Árið 1969, þegar Gustav Hus- ak var kominn til valda, var nefnd þeirri sem unnið hafði það starf er leiddi til endurreisnar fórnarlamba Stalínismans, vikið frá störfum. Þeir hinna endur- reistu, sem þá voru erlendis, voru jafnframt sviptir tékkó- slóvakískum borgararétti. Málið er viðkvæmt fyrir nú- verandi leiðtoga Tékka vegna þess að nokkrir þeirra sem höfðu hlutverki að gegna í „hryðju- verkavél" Slanskys, eins og Nov- otny, eftirmaður hans, komst að orði sitja enn í ábyrgðarstöðum. Sama er að segja um nokkra þeirra manna, sem voru höfund- ar hinna „tilbúnu" sakargifta og stóðu fyrir rannsókninni á mál- um hinna 14 sakborninga. Hæðnislegt er að nánustu vandamenn margra hinna upp- haflegu sakborninga „for- dæmdu" þá í réttarhöldunum og að bókstaflega þúsundir álykt- ana í svipuðum dúr voru sam- þykktar í verksmiðjum og skrifstofum um allt landið. Enn þann dag í dag geta margir Tékkar, embættismenn jafnt sem óbreyttir borgarar, innan lands sem utan, sagt í fullri hreinskilni að þeim sé ekkert um Slansky gefið. Margir þessara vandamanna, þar á meðal ekkja Slanskys, Jos- efa, og sonur hans, Rudolf, hafa gerzt virkir félagar í andófs- hreyfingunni. Marian Sling, ekkja Otto Sling, fyrrverandi leiðtoga flokksins á Mæri, er ennþá virkur kommúnisti — og er búsett í London. Enn sæta flestir fjórtánmenn- inganna „tíðum og ruddalegum árásum" í blöðum hins opinbera, eins og einn vandamannanna kemst að orði, og margir þeirra eru enn taldir sekir um Zíonisma og „borgaralega þjóðernis- stefnu". (The Guardian, Politiken oiL) Artur London var einn örfárra fórnarlamba hinna miklu sýnirétt- arhalda í Tékkóslóvakíu fvrir þrjá- tíu árum sem hélt lífi. Kona hans var svo sannfærð um að hann væri sekur að hún skildi við hann, en seinna kom hún til hans í París, þar sem þau eru nú búsett. Höf- undur meðfylgjandi greinar um Artur London er Tékki búsettur í Danmörku. Hann vill halda nafni sinu leyndu vegna fjölskyldu sinn- ar í Tékkóslóvakíu. „Ég, Artur London, játa. Ég játa að ég hef verið njósnari, zíonisti, trotzkíisti, óvinur kommúnismans. Ég hef reynt að grafa undan lýðveldi okkar og kerfi kommúnismans. Ég er reiðubúinn að taka út þá hegn- ingu, sem ég á skilið. Ég veit að dómurinn verður réttlátur." Þannig hljóðaði játning eins fórnarlambanna í Slansky- réttarhöldunum í Tékkóslóvakíu fyrir þrjátíu árum, Arturs Lond- on, fyrrverandi utanríkisráð- herra, sem þá var 37 ára gamall. Hann var dæmdur í ævilangt fangelsi. Artur London er af Gyðinga- ættum, fæddur 1915, og varð strax í bernsku fyrir sterkum áhrifum frá guðleysi föður síns og bjargfastri trú hans á komm- únisma. Hann gerðist sjálfur virkur kommúnisti á árunum fyrir síðari heimsstyrjöldina og barðist með lýðveldissinnum gegn Franco á Spáni og gegn hernámsyfirvöldum nazista í Frakklandi. Hann var í nokkur ár í stríðsfangabúðunum í Mauthausen. Eftir stríðið sneri hann aftur til Tékkóslóvakíu og varð vara- utanríkisráðherra í stjórn kommúnista. Árið 1951 var hann handtekinn á götu i Prag. Hann var á fimm árum í ýmsum fang- elsum og var látinn laus nokkr- um dögum fyrir 20. flokksþingið í Moskvu 1956. Skömmu síðar settist hann að í Frakklandi ásamt franskri konu sinni og þremur börnum. París, nóvember 1982. Artur London, nú orðinn 67 ára gamall, hlustar með nokkurri geðshrær- ingu á hljóðritanir af eigin játn- ingu. „Það eru liðin þrjátíu ár frá þessari harmrænu stund og tutt- ugu og sex ár eru síðan ég var látinn laus. Allan þennan tíma hefur varla liðið sá dagur að mér sé ekki hugsað til látinna vina minna og til þess tíma þegar lífi þeirra var fórnað og öll þessi hræðilega leiksýning fór fram.“ Hvers vegna var þetta leikrit sett á svið? Var þetta hin sígilda leit að blóraböggli til þess að dreifa athygli frá raunveru- legum vandamálum landsins? „Harmleikurinn átti sér marg- ar orsakir. Við verðum að minn- ast þess að kalt stríð geisaði í heiminum og yfir stórum hluta þessa heims trónaði Josef Viss- arionovich Stalin. Tékkóslóvakía tilheyrði yfirráðasvæði hans og forseti okkar, Gottwald, var vel- agaður og dyggur þjónn hins volduga manns í Moskvu. Rússar voru um þessar mundir sann- færðir um að þriðja heimsstyrj- öldin færðist nær. Land okkar átti að verða bækistöð hugsan- legra hernaðaraðgerða Rússa gegn Vesturlöndum og því varð að fjarlægja alla „ótrygga" menn úr forystunni — alla Gyð- inga, undirróðursmenn, „heims- borgara". Auk þess vildu Rússar sýna að þeir gætu barizt gegn öllum hugsanlegum fjandmönnum. En það sem skipti meginmáli voru stórpólitískir hagsmunir Rússa. Brennipunkturinn var Miðaust- urlönd. Rússar höfðu áður greitt atkvæði með stofnun Ísraelsríkis og gerðu ráð fyrir því að þetta nýja og hernaðarlega mikilvæga ríki yrði áhrifasvæði þeirra. En þegar ísraelsmenn sýndu skýrt og ótvírætt að þeir vildu ekki verða bandamenn Sovétríkjanna urðu Rússar að leita að öðrum áhrifasvæðum í Miðausturlönd- um — Arabaríkjum. Réttarhöld undir stjórn Rússa, aðallega gegn Gyðingum, áttu að sýna Aröbum að vináttunni við ísrael væri lokið fyrir fullt og allt.“ Á því var sem sé pólitísk skýr- ing að flest fórnarlömbin voru Gyðingar. Var auk þess um Gyð- ingahatur að ræða? „Það er hörmulegt en satt. Gyðingahatur, hreinræktað hat- ur á fólki af Gyðingaættum, gegndi einnig verulegu hlut- verki. Sjö árum eftir stríðið stóð í ákæruskjali í kommúnistalandi „af Gyðingaættum" fyrir aftan nafn okkar. Auk þess voru marg- ir þeirra sem önnuðust yfir- heyrslur og mörg vitni þekkt fyrir bullandi Gyðingahatur — þetta á til dæmis við um sovézku ráðunautana Makarov og Lich- acev.“ Þú minnist á sovézka ráðu- nauta. Hvaða hlutverki gegndu Rússar í framkvæmd réttarhald- anna? „Rússar gegndu miklu hlut- verki, en það væri of mikil ein- földun að skella allri skuldinni á þá. Það væri heldur ekki rétt. Réttarhöldunum var að vísu stjórnað frá Moskvu, en án fúsra og viðráðanlegra afla í Prag hefðu réttarhöldin ekki verið möguleg." Þú hefur sem kommúnisti set- ið í tékknesku fangelsi á fjórða áratugnum, seinna í frönsku fangelsi og enn seinna í Maut- hausen. Þú talar um ómannúð- legar aðferðir í fangelsum kommúnista á sjötta áratugn- um? „Ég get ekki jafnað saman Mauthausen i stríðinu og Pan- krac eða Leopoldov 1951—56. Ég vil aðeins segja það að ég hafði aldrei áður ljóstrað nokkru upp í yfirheyrslu. Þjóðverjar fengu mig ekki til að tala. I Prag hélt ég út í sex mánuði — eftir þann tíma talaði ég.“ „Þú skalt víst tala, eins og hin- ir,“ endurtók yfirheyrslustjóri minn í sífellu og hann hafði lög að mæla. Ég talaði, ég játaði glæpi sem ég hafði ekki framið. Böðlum okkar tókst að gera okkur að handhægum verkfær- um, sem þeir gátu mótað og stjórnað að vild. Með pyntingum, svelti, þorsta, með því að vekja okkur sífellt, með hótunum við fjölskyldur okkar, móðgunum og í mörgum tilfellum með lyfjum líka gerðu þeir okkur að líkam- legum aumingjum, sem voru til- búnir til að gera hvað sem var fyrir aðeins fimm mínútna svefn." Heda Margolius, ekkja eins sakborninganna, kallar þennan tíma „tíma hinna miklu afhjúp- ana og litlu breytinga". Ná- kvæmara heiti er ekki hægt að finna. Nokkrir hinna dæmdu sluppu út og það var mikill sigur, en margir urðu að sitja inni í mörg ár í viðbót. Og réttlætið kom í mynd endurreisnar. Fyrst árið 1963 fór Ríkið smám saman og svo lítið bar á að játa „mis- tökin“ frá sjötta áratugnum. Það var ekki fyrr en 1968, þegar Al- exander Dubcek kom til skjal- anna og reyndi að sameina kommúnisma og lýðræði, að öll fórnarlömbin fengu uppreisn æru. Jafnframt var allri þjóð- inni kynntur þessi hluti fortíðar sinnar. Þér hafið skrifað bók um reynslu þína og játningar. Samdir þú hana undir áhrifum frá stuttu vori Dubceks? „Ég hafði skrifað megnið af bókinni þegar ég var í fangelsi. En þegar árið ’68 rann upp fannst mér tíminn til að birta hana kominn. Þá var leyft í fyrsta skipti að tala á tékknesku um fortíðina, einnig dökkar hlið- ar hennar. En frásögnina samdi ég í fangelsinu, á litla bréfmiða sem ég faldi í tóbaksveski mínu. Kona mín smyglaði bréfmiðun- um inn. Ég lagði lífið í sölurnar með þessu, en ég neyddist til þess. Ég gerði þetta ekki aðeins til að skrifa mig frá martröð- inni, heldur aðallega með tilliti til framtíðarinnar, til þess tíma þegar hægt yrði að segja hvernig kerfi stalínismans starfaði." Árið 1968 fórstu heim í fyrsta skipti síðan þú varst látinn laus. Hvernig leizt þér á Tékkóslóv- akíu? „Ég fór heim til að sjá land mitt frjálst og til þess að af- henda bókina forlaginu. Lísa og ég komum til Tékkóslóvakíu 20. ágúst. Fimm dögum eftir að við höfðum aftur litið hina fögru Prag augum var landið hernum- ið af herjum Varsjárbandalags- ins. Frelsinu var lokið og við tók kafli í lífi mínu, sem siðferðilega séð var ennþá verri en það sem ég hafði þegar gengið í gegnum. Sósíalistaland varð fyrir árás annarra sósíalistalanda. Ég varð aftur fyrir sársaukafullri reynslu, sú trú sem ég hafði að- hyllzt alla ævi varð fyrir öðru áfalli. Tveimur dögum síðar kvaddi ég Tékkóslóvakíu. Ég hef ekki séð föðurland mitt síðan." (Politiken.)

x

Morgunblaðið

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.