Morgunblaðið - 17.09.1995, Side 12

Morgunblaðið - 17.09.1995, Side 12
12 SUNNUDAGUR 17. SEPTEMBER 1995 MORGUNBLAÐIÐ LISTIR STOKK- BREYTINGIN KVIKMYNDIN lýsir baráttu listamanna fyrir því að hasla sér völl, hann sem tón- skáld, hún sem píanisti í viðsjárverðum heimi, þar sem freistingar málamiðlunarinn- ar búa við sérhvert fótmál. Þröstur Leó og Ruth Ólafsdóttir í hlutverkum sínum. KVIKMYNPIR Stjörnubíð TÁR ÚR STEINI Leikstjóri Hilmar Oddsson. Framleiðandi Jóna Finnsdóttir. Handritshöfundar Hilmar Odds- son, Hjálmar H. Ragnarsson og Sveinbjöm I. Baldvinsson. Tónlist Jón Leifs, Hjálmar H. Ragnarsson o.fl. Kvikmyndatökustjóri Sigurð- ur Sverrir Pálsson. Hljóð Kjartan Kjartansson. Aðalleikendur Þröstur Leó Gunnarsson, Ruth Ólafsdóttir, Bergþóra Aradóttir, Jóhann Sig- urðarson og Benedikt Erlingsson. ÞAÐ HEFUR orðið stökkbreyting í ís- lenskri kvikmyndagerð og þar með hafa orð- ið söguleg þáttaskil. Nú hefur loks tekist að búa til heilsteyptar persónur í íslenskri kvik- mynd, sem láta áhorfandann ekki ósnortinn. Loksins hafa verið skapaðar mannlegar til- fmningar, tilfínningaheimur, sem við getum samsamað okkur með og okkur er ekki sama um. Háð hefur verið alvöru glíma við gerð kvikmyndahandrits, sem skilar þessum ár- angri og lögð hefur verið slík alúð við alla þætti hins margslungna myndmáls kvik- myndaformsins, sem samanstendur af kvik- myndatöku, - sem aftur skiptist í myndbygg- ingu, hreyfíngu, lýsingu, val á fílterum, lita- notkun, o.fl. - tónlistarlagningu, hljóðsetn- ingu, leikmyndahönnun, búningateiknun, kvikmyndaleik, kvikmyndaleikstjóm, að þeg- ar best lætur upphefst Tár úr steini í hrein- ræktaða kvikmyndalist. Það hefur með öðrum orðum gerst að sköpuc^hefur verið heimslist á sviði kvikmyndagerðar, sem á eftir að bera hróður aðstandenda hennar út um víða ver- öld. Mælikvarðanum í íslenskri kvikmynda- gerð hefur hér með verið breytt, nýtt viðmið skapað. Og þar með er ekki öll sagan sögð. Komið er fram verk með boðskap, heilagt erindi við heiminn, sem er fagnaðarerindið um íslenska tónskáldið Jón Leifs upprisinn. Dregin hefur verið eik á flot til að kunngera tónlist hans fyrir öllum heiminum. Tár úr steini byggir á þeim þætti ævisögu Jóns Leifs, sem gerist á Þýskalandsárum hans frá því fyrir 1930 og fram undir Iok heimsstyrjaldarinnar síðari. Þótt myndin byggist á ævisögu fólks, sem er okkur ná- lægt í tíma og rúmi, þá undirstrika aðstand- endur verksins að hér sé um skáldverk að ræða enda er hér á ferðinni stökkbreytingar- útgáfa á þeim stefjum, sem Hilmar Oddsson fékkst við í fyrstu leiknu kvikmynd sinni, Eins og skepnan deyr, fyrir tæpum áratug. Þá fékkst hann við spuminginuna um sambúð tveggja listamanna. Tár úr steini er um slíka sambúð, hjónin Jón og Annie og böm þeirra, Snót og Líf. Þessi fjögurra manna fjölskylda ber myndina uppi í undraverðu jafnvægi. Tónskáldið Jón er skapandi listamaður en píanóleikarinn Annie túlkandi. Bæði em þau útlendingar þar sem þau búa og starfa, hann íslendingur, hún gyðingur. Að baki verkinu býr hugmyndin um „að komast heim“ sem er leiðsegjandi fyrir allt verkið. „Nú emm við komin heim pabbi,“ segir Líf litla dóttir Jóns Leifs, eftir að hafa hlýtt á föður sinn segja sér í þýskum skógi íslensku þjóðsöguna um tárið úr steininum, sem undirstrikar þetta stef. En við skynjum að skírskotunin er víð- tækari. Landamæri tungumálsins sem skapa landamæri milli manna og þjóða em hluti þessa stefs en sterkust er tjáning þess með hafinu, sem skilur á milli ættjarðarinnar og starfsvettvangsins, draumalandsins og vem- leikans, hafínu, sem ekki verður komist yfír. Myndin lýsir á ytra borði baráttu listamanna fyrir því að hasla sér völl, hann sem tón- skáld, hún sem píanisti í viðsjárverðum heimi, þar sem freistingar málamiðlunarinn- ar búa við sérhvert fótmál, í fjölskyldulífinu, í sköpunarstarfí og í baráttunni fyrir því að lifa af í heiminum en hvoragt þeirra vill lúta málamiðlunum þótt baráttan fyrir því að lifa af æpi á málamiðlun. Gengi þeirra á lista- mannsbrautinni fer ekki saman, sem byggir upp togstreitu í sambúð þeirra, framan af gengur henni betur en honum síðar. Svig- rúmið sem þau þurfa heima og að heiman til að rækta list sína er of takmarkað og brýtur smám saman niður hina hamingjuríku sambúð þeirra og ást. Þetta eru átakanlegar manneskjur af holdi og blóði í stórkostlegri túlkun Þrastar Leós Gunnarssonar, sem leikur Jón Leifs, Rutar Ólafsdóttur, sem leikur eiginkonu hans Annie Rietohf Leifs, Bergþóm Aradóttur, sem leikur yngri dótturina Líf og Sigrúnar Lilliendahl, sem leikur eldri dótturina Snót. En þessi eftirminnilega fjölskylda er ekki ein í heiminum heldur er saga hennar sett inn í veröld fulla af fólki, hliðarpersónum, dregnum skýmm dráttum og afbragðsvel leiknum og fólki sem við sjáum aldrei en skynjum allt um kring. Og ekki má gleyma þeirri persónu sem Hilmar sagði í ávarpsorð- um sínum við frumsýningu myndarinnar vera hjartslátt og slagæð hennar, tónlistinni sjálfri. Það er heymarlaus maður, sem ekki meðtekur með einhveijum hætti mikilfeng- leik þessarar tónlistar í myndinni, þar sem hún er allt í senn sköpuð, flutt á tónleikum og notuð sem bakgrunnsmúsík með þeim hætti, sem einungis verður jafnað til hins besta sem gerist í kvikmyndagerð heimsins. Strax í upphafí myndarinnar kynnir tón- listin sig sem aðalpersónu myndarinnar í gegnum nótnaskrift tónskáldins og æðandi úthafsölduna í átt til okkar, sem er eins konar sjálf tónskáldsins, sem hann er stöð- ugt að leita að og hann er stöðugt á leiðinni heim til. Og svo þegar hann virðist vera kominn heim í rúmi þá er svo ekki í raun. Tár úr steini sver sig nokkuð í flokk tónlistar- mynda á borð við, Beethovenmyndina Im- mortal Beloved, „Carl Nielsen", Amadeus o.fl. Jóns Leifs-endurreisnin á síðustu árum er nú um það bil að skipa honum á stall með hinum norska Grieg og fínnska Siebel- íusi og hér er það okkar áhorfendanna að skynja sérstöðu hinnar hrífandi tónlistar Jóns Leifs í gegnum sögu hans og persónu. Tónlistin er lífþráðurinn milli sögunnar og frásagnartækninnar. Kvikmyndalist og tónlist eiga hér í ástarsambandi, sem kristall- ast í einu fegursta atriði myndarinnar, þegar Jón og Annie leika saman á píanóið Vísur Vatnsenda-Rósu og „Sumri hallar" sem er eins konar kveðjusöngur ástar þeirra, upp- fullur af þakklæti fyrir allar hamingjustund- irnar, sem þau hafa átt saman en um leið skynjun hins óhjákvæmilega að leiðir þeirra eiga eftir að skilja. Þetta er atriði án orða með kærleiksríkum, allt að erótískum undirtóni þar sem tónlist- in, píanóástardúett Jóns og Annie, segir meir en orð fá lýst. Þetta er kvikmyndalist í hæsta gæðaflokki og þannig eru fleiri atr- iði myndarinnar, t.d. síðasta kvöldmáltíð fjöl- skyldunnar áður en hún heldur úr landi, ógleymanlegt atriði, sem ummyndast í helgi- mynd uppi á svörtum vegg þjáningarinnar. Raunar mætti telja upp fjölda atriða sem þannig standa uppi sem hreinræktuð kvik- myndalist en mynda um leið sterkustu hlekki frásagnarinnar. Kvikmyndatakan ber uppi tákn og skír- skotanir verksins, sem verða hvað magnað- astar í beitingu lýsingarinnar. Lýsingin er einn sterkasti þáttur myndmálsins. Heildar- litaáferðin er það sem fyrst vekur athygli og færir myndina nær s.varthvíta formi skáldskaparins og þess tíma, sem hún gerist á. Eftirminnileg er notkun ljóss og skugga. Hvernig dagsbirta breytist í myrkur, sem grúfír sig í einni sviphendingu yfir hús fjöl- skyldunnar í samræmi við gang atburðarás- arinnar og þar sem síðan kviknar ljós vonar í glugga. Með sama hætti ummyndast birta í myrkur sem grúfir sig yfir Jón og Annie eftir að henni hefur borist ægifregn til eyrna en ljósglæta frá glugga skapar einnig von. Og við sjáum þau ganga inn og út úr myrkr- inu í götusenunni undir lokin, þegar hriktir í stoðum hjónabandsins og aðskilnaðurinn virðist óumflýjanlegur. Hér eiga Sig. Sverrir Pálsson, og kvikmyndatökulið hans stærri þátt í mótun verksins en við gemm okkur grein fyrir. Og það verður á engan hallað þótt fullyrt sé að með Sig. Sverri hafí ísland eignast kvikmyndatökumann á heimsmæli- kvarða. Hljóðvinnsla Kjartans Kjartanssonar og tónlistarval Hjálmars H. Ragnarssonar bætir síðan um betur. Hljóðsetningin er punkturinn yfir iið, sem skiptir sköpum þegar skila á heilu verki í höfn og hér er hvergi verið slak- að á, hvorki í tæknilegu gæðatilliti eða list- rænni hugkvæmni. Þrátt fyrir það sem nú hefur verið sagt er Tár úr steini ekki hafíð yfir gagnrýni. Einstaka senur hefðu þurft meiri úrvinnslu og á þetta einkum við um atriðin með hljóm- sveitarmönnunum heima á íslandi, sem eru ekki eins sannfærandi og skyldi. Hér hefði þurft að leggja meiri vinnu í handritið. Æfíngar Annie eru heldur ekki trúverðugar. Konsertpíanisti er ekki í vandræðum með að spila nótur í píanóstykki sem hún er að æfa eftir Chopin. Hún gæti hins vegar verið að glíma við túlkun þess en ekki nóturnar, líkt og hún væri nemandi í tónlistarskóla. Einnig hefði þurft að leggja meiri vinnu í þjálfun Þrastar Leós í að stjórna hljóm- sveit, munda tónsprota, gefa innkomur, beita hægri og vinstri hendi eftir því sem við á hvetju sinni. Hér virðist raunar vera um vandamál að ræða, sem ekki hefur tekist að leysa til þessa og eru þá erlendu tón- skáldamyndirnar ekki undanskildar. Einnig hefði mátt tempra reiðiköst Jóns í túlkun Þrastar, sem hættir á slíkum augnablikum til að fara yfír í leikhúsleik. Þetta breytir hins vegar engu um ágæti heildartúlkunar hans á persónu Jóns og rétt er að geta þess að það er með ólíkindum hversu góðu valdi hann hefur náð á þýska textanum, þegar þess er gætt, sem fram hefur komið að hann hvorki talar né skilur þýska tungu. Ýmislegt má fínna að einstaka þáttum í uppbyggingu myndarinnar. Ef til vill hefði mátt hlúa ofur- lítið betur að persónu Snótar og skýra og skerpa betur, hvað það er sem togar Jón Leifs endanlega heim til íslands. Eftir glímu hans við íslenska tónlistarmenn virðist það ekki vænlegur kostur að starfa með þeim í framtíðinni. Það hefði jafnvel verið ástæða til að undirstrika betur hina dramatísku loka- ákvörðun Jóns, sem gengur í berhögg við það sem hann hefur lofað dóttur sinni, þann- ig að við fyndum betur fyrir harmleiknum sem í henni felst, þegar á reynir. Þrátt fyrir þá annmarka, sem nú hafa verið nefndir, þá yfirskyggja þeir ekki þá staðreynd að nú hefur í fyrsta sinn í sögu íslenskrar kvikmyndagerðar tekist að skapa heimslist og því er hér með spáð að þessi mynd eigi eftir að hasla sér völl úti í hinum stóra heimi svo eftir verði tekið. Orð skálds- ins eru í fullu gildi: Sá deyr ei, er heimi gaf lífvænt ljóð. Aðstandendum myndarinnar er hér með óskað til hamingju öllum sem ein- um. Þeim var innilega fagnað að lokinni frumsýningu enda er það engum vafa undir- orpið að um leið og áhorfendur stóðu klapp- andi upp úr sætum sínum til að leggja áherslu á innilegan fögnuð sinn lá það í loft- inu að frá og með þessari stundu vorum við íslendingar orðnir margfalt ríkari en við vomm fyrir. Nú er okkar að þyggja þessa gjöf með því að koma og njóta hennar, allir sem vettlingi geta valdið. Fari nú svo sem mig granar að við bregðumst ekki Jóni í annað sinn né kvikmyndagerðinni á þeim tímamótum sem nú eiga sér stað, þá segir mér svo hugur að við gætum átt von á því að fá að sjá og heyra meira, - seinna. Fyrir- boðar þess liggja í verkinu sjálfu. Erlendur Sveinsson Sorfinn völusteinn TONLIST Stjörnubíó TÓNLISTIN VIÐ KVIKMYND- INA TÁR ÚR STEINI EFTIR JÓN LEIFS Hjálmar H. Ragnarsson og fleiri. Föstudagur- iim 15.september, 1995. SÚ kenning, að listsköpun eigi sér fimm meginsvið, aðgreind sem sköpunarþörf, menntun, tilfínning, markmið og boðskap- ur, er heillandi og í reynd em þessir þætt- ir allir meira og minna virkir í mati manna á list. Fáir skapandi listamenn hafa alla þessa þætti á valdi sínu, sem oft á tíðum fínnast svo aðeins í einstaka verkum. Sköp- unarþörf Beethovens var mjög sterk og menntun hans á sviði tónlistar birtist í yfír- burðatækni og kunnáttu. Nær öll verk hans eru hlaðin tilfinningu og fáir hafa náð bet- ur að útfæra markmið sín. Mörg verka hans em þrungin af boðskap og nægir að benda á „níundu" sinfóníu hans. í tónlist Jóns Leifs birtast þessir þættir oft á áhrifamikinn máta. Sköpunarþörf hans var sterk, miskunnarlaus og kröfu- hörð. Hann var hámenntaður, ekki aðeins á sviði tónlistar og fyrir honum var tilfinn- ing listamannsins heilög. Hann setti sér það markmið að semja tónlist, sem ætti sér rætur í norrænni menningu og boðskapur hans var rómantísk sýn á mikilleik hennar. Allir þessir þættir koma sérlega vel fram í kvikmyndinni „Tár úr steini" og hefur Hjálmari H. Ragnarssyni tekist sérlega vel að fella saman áhrifamikla þætti úr tón- verkum Jóns Leifs við ýmis atriði myndar- innar. Upptaka tónlistar og flutningur, bæði píanóleikur, einsöngur, kórsöngur og það sem Sinfóníuhljómsveit íslands lagði til, voru mjög góð og áttu sinn þátt í ágæti myndarinnar, sem trúlega mun breyta hugmyndum manna um Jón Leifs sem tón- skáld. Nokkur tónlistaratriði hefur Hjálmar sjálfur samið og útsett og þó margt sé þar vel gert, er það í raun óþarfí, því af nógu er að taka og hefði tónstíll myndarinnar hugsanlega verið trúverðugri, ef aðeins tónlist eftir Jóns Leifs hefði verið notuð. Kvikmyndin er skáldverk en ekki sagn- fræði og þá má til sanns vegar færa, að sama megi gilda um tónlistina. Hvað sem þessu líður em nokkur myndskeið stórkost- lega áhrifamikil, fyrst og fremst vegna stórlátrar tónlistar Jóns, sem aldrei laut að því hversdagslega en tengdi tónsköpun sína við háleit markmið og þá hugsýn, að á Islandi færu menn fyrir öðrum í menning- arlegum efnum. Jón Leifs stóð við sinn hlut og hlaut fyrir ýmsar ágjafír, svo að völusteinn var mjög sorfinn en brast þó aldrei. Honum þótti oft miður hversu sam- ferðarmennirnir gátu fengið sig til að hokra að litlu en það var einmitt stórlæti hans sem listamanns er hélt nafni hans hreinu og allt annað var honum hjóm eitt. Jón Ásgeirsson.

x

Morgunblaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.