Morgunblaðið - 27.09.2007, Page 29

Morgunblaðið - 27.09.2007, Page 29
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 27. SEPTEMBER 2007 29 eska rithöfunda- nds við Upplýs- nnahöfn og árið Íslandi, í Noregi ætti gegndi hann ur“ eistnesku ut- ó Arvo ekki slöku Líklega er hann ð fyrirlestur á ís- 1996 og allt til ðlun. Hann þýddi ningu á eist- og færeyskra cherfigs, og s, Fosses, o.m.fl. gaf á sínum tíma m löndum. Árið Alas sett saman nokkrar töfrandi smásögur um pípur sem lýsa vel þeirri hárfínu kímni sem við pípureykingamenn metum svo mikils í góðum félagsskap“. Og Erik Schnettler i „Politiken“ segir m.a. „«Pibefinderen» er navnet på en lille, charmerende bog, sat sammen af Arvo Alas, en herbo- ende estisk journalist. Han har samlet en række hyggelige, pudsige skrøner om piberygere og piberygning. Det er no- get næsten H.C. Andersensk over den måde, Arvo Alas gi- ver piberne stemme og sjæl på». Það er bragð að því þegar Danir líkja erlendum rithöf- undi við H.C. Andersen. En Arvo hafði þann hæfileika að skynja sérgáfu hvers máls, kunni að njóta þeirra þjóð- arrétta sem það hefur upp á að bjóða. Það var þessi hæfi- leiki sem hélt lífi í íslenskum sálum í aldaraðir, en virðist nú á undanhaldi, a.m.k. meðal þeirra sem líta einvörðungu á tungumálið sem vélrænt samskiptatæki, þ.e. hjá þeim sem eiga skilvirkni mauraþúfunnar að félagslegri fyrirmynd. Síðustu 17 árin var Arvo sem sagt búsettur í Kaup- mannahöfn ásamt seinni konu sinni Sentu og stjúpdótt- urinni Láru. Senta stundar blaðamennsku og skrifar í Hafnarblöð. Það var mikið hnoss að geta notið gestrisni og glaðværra funda á heimili þeirra hjóna. Arvo á tvo syni af fyrra hjónabandi; heita þeir Ask og Annar. Ég votta öllum þeim sem nú eiga um sárt að binda eftir mikinn missi samúð mína. Arvo Alas verður jarðsettur í Tallinn fimmtudaginn 27. september í kirkjugarðinum Metsa Kalmistu. Þar hvíla margir helstu rithöfundar, listamenn og stjórnmálamenn Eistlendinga, m.a. vinur hans og skáldbróðir Lennart Meri, fyrsti forseti Eistlands eftir að landið hlaut sjálfstæði að nýju. Það er augljóst að Eistlendingar kunna að meta sinn merka son. Ísland og íslensk menning standa í mikilli þakkarskuld við Arvo Alas. Ósló, 24.9. 2007. Helgi Haraldsson. 1979 kom út Islandi novelli með smásögum 36 íslenskra höfunda í þýðingu Arvos og Henriks Sepamaa. Svo komu Grettis saga, Njála, Dauðamenn Njarðar P. Njarðvíks auk ýmissa verka Jóns Helgasonar, Svövu Jakobsdóttur, Jóns Óskars, Árna Ibsens, Guðmundar Steinssonar, Ólafs Hauks Símonarsonar og Guðbergs Bergssonar. Fyrsta er- lenda tungumálið sem „Átta raddir úr pípulögn“ Vésteins Lúðvíkssonar voru þýddar á, var eistneska. Arvo var hálfnaður með að þýða Íslandsklukkuna þegar hann lést. Auk þýðinga birti Arvo ýmsar fræðilegar ritgerðir, svo sem „Meginþættir íslenskra nútímabókmennta“ (1984) „Litast um á akri íslenskra bókmennta“ (1998) og „Norsk- ar bókmenntir. Frá skáldræði (poetocracy) til póstmódern- isma“ (1987). En Arvo samdi einnig sitt af hverju frá eigin brjósti. Í aðfaraorðum bókarinnar „Pibefinderen“ segir góð- kunningi hans og fyrrverandi utanríkisráðherra Dana, Uffe Ellemann-Jensen m.a. „Í þessari litlu bók hefur Arvo Eftir Skapta Hallgrímsson skapti@mbl.is BIRGIR Guðmundsson, lektor við félagsvísinda- og lagadeild Háskól- ans á Akureyri, telur hættu á að markaðsvæðing og arðsemiskrafa í rekstri fjölmiðla geti haft slæmar af- leiðingar. Hann segir m.a. að aðhald og sparnaður á ritstjórnum komi niður á gæðum efnis og að markaðs- væðingin leggi ofuráherslu á sölu- vænlegt efni – efni sem sé ekki endi- lega mikilvægt fyrir almenning, og það geti orðið til þess að upplýs- ingakerfi lýðræðisins virki ekki. Evrópusamtök blaðamanna halda í byrjun næsta mánaðar sérstakan baráttudag; fjölþjóðlegt átak til varnar blaðamennsku, sem varð Birgi tilefni til þess að ræða málið í erindi sem hann flutti á Fé- lagsvísindatorgi í Háskólanum á Ak- ureyri í gær. Erindið kallaði Birgir Þegar markaðsvæðing og arðsem- iskrafa rífa hjartað úr blaðamennsk- unni. „Evrópusamtök blaðamanna vilja reyna að sporna gegn því að mark- aðsvæðing og arðsemiskrafa efna- hagskerfis fjölmiðlaheimsins yf- irkeyri kjarnann úr sígildri blaðamennsku,“ sagði Birgir. Minni gæði Birgir sagði hættu á að smám sam- an minnkuðu gæði blaðamennsku, eða þau hefðu minnkað, og nefndi ýmsar ástæður, t.d. pólitískan þrýsting; ekki gamaldags þrýsting stjórnmálaflokka, eins og hann orð- aði það, heldur þrýsting frá stjórn- völdum vegna hryðjuverka og ótta af ýmsu tagi. Hann sagði ennfremur, að...  ... aðhald og sparnaður á rit- stjórnum kæmi niður á afurðunum – grynnra væri kafað en áður og mik- ið notað af sama efninu.  ... minna starfsöryggi og fleiri lausráðningar minnkuðu gagnrýni og vilja til að „rugga bátnum“ og standa fast á grundvallaratriðum blaðamennsku.  ... markaðsvæðingin legði ofur- áherslu á söluvænlegt efni – ekki endilega mikilvægt efni. Niðurstaðan gæti orðið sú, að mati Birgis, að almenningur hætti að trúa því að blaðamenn eða fjöl- miðlar verðu almannahagsmuni, og það skipti miklu máli. Hætti al- menningur að geta treyst upplýs- ingum í fjölmiðlum eða þá að upp- lýsingarnar eru gagnslausar, þá gerist tvennt: „Upplýsingarýni almennings verður erfiðari – allar upplýsingar fá svipaðan stall,“ sagði hann og nefndi t.d. að erfitt gæti verið fyrir almennan lesanda í hita leiksins að gera greinarmun á vel unninni fréttaskýringu úr New York Times eða skoðun einhvers Moggablogg- ara úti í bæ sem segði skoðun sína á sama máli. Birgir vitnaði í gær í grein úr Þjóðólfi frá 16. febrúar 1856. Hana skrifar ritstjórinn, Jón Guðmunds- son, fyrsti Íslendingurinn sem hafði blaðamennsku að fullu starfi alla starfsævina. Birgir telur það sem Jón skrifaði fyrir hálfri annarri öld enn eiga vel við í dag: „Hann segir að blaða- mennska segi frá því sem skipti máli og fólk varðar um, þannig að fólk geti tekið upplýstar ákvarðanir um það sem á að gera í samfélaginu. Lýðræðið gengur út á það að við – lýðurinn – tökum á endanum ákvörðun um það hvernig sam- félagið á að vera. Ef við höfum eng- ar upplýsingar um það hvernig sam- félagið er getum við ekki tekið upplýstar ákvarðanir. Upplýsingar sem fjölmiðlar láta okkur í té eru því grundvallaratriði fyrir lýðræðið.“ Almannaheill Það skiptir gríðarlega miklu máli, segir Birgir, að sérhagsmunir ráði aldrei för; að „takturinn í hjartslætti blaðamennskunnar“ sé aðalatriðið. Almannaheill verði ætíð útgangs- punkturinn; efnistökin ráðist af þeim. Birgir spurði: En hverjar eru ógnir markaðsvæðingarinnar? Hann sagði svörin geta verið marg- vísleg en kaus að staldra við þrjú at- riði sem áður voru nefnd.  Aðhald og ráðdeild í rekstri er góð og gild, „en þó er hætta á að menn falli í ákveðnar gildrur,“ segir Birgir, og sparnaður getur komið niður á efninu. Grynnra er kafað og „ódýrt efni hefur tilhneigingu til þess að vera annars flokks. Færri starfsmenn [en áður] hafa minni möguleika á gagnrýnni nálgun og þurfa að treysta því sem sjáanlegt er á yfirborðinu; þurfa að trúa birt- ingarmynd hlutanna, en við vitum öll að hún er ekki endilega rétt. Ekki er allt sem sýnist.“ Birgir nefndi atriði sem mikið væri tekist á um þessar mundir, m.a. í Svíþjóð á dögunum þar sem allsherjarverkfalli blaðamanna var afstýrt á elleftu stundu: „Útgef- endur ætluðu að endurnýta efni, endurgjaldslaust, í ólíkar fjölmiðla- gáttir sínar.“ Prentmáli væri breytt lítillega og notað í vefmiðla og svo framvegis. Hann sagði að með þessu yrði efnið margþvælt og virkaði mun meira en það væri í raun.  Starfsöryggi blaðamanna er minna en áður, segir Birgir, og hvert stóra fjölmiðlafyrirtækið á fætur öðru í Evrópu hefur á und- anförnum árum sagt upp reyndum blaðamönnum og ráðið ungt og ný- útskrifað fólk í staðinn. Mikil reynsla tapaðist, og lausráðið fólk - sem fengi jafnvel borgað fyrir hverja frétt – hefði mun minna um efnistök að segja en hinir. Sjálfstæði blaðamanna minnkaði.  Markaðsvæðingin er svo þriðja og stærsta atriðið, sem Birgir nefndi. Almenn þróun á fjölmiðla- markaði í heiminum væri sú að mik- ilvægara þætti að efni væri skemmtilegt en að það skipti ein- hverju máli; það væri algjörlega bannað að vera leiðinlegur! Forgangsröðun hefði því breyst; hlutfall „harðra frétta“ væri minna en áður en „mjúkt“ efni væri meira áberandi. Meiri áhersla væri lögð á skemmtun og líflegt útlit en upplýs- ingu. Upplýsingar frá fjöl- miðlum eru grundvallar- atriði fyrir lýðræðið Morgunblaðið/Skapti Hallgrímsson Fjölmiðlar Birgir Guðmundsson í gær: Markaðsvæðing og arðsemis- krafa fjölmiðla má ekki yfirkeyra kjarnann úr sígildri blaðamennsku. Í HNOTSKURN »Birgir Guðmundsson tel-ur að ef upplýsingakerfi lýðræðisins hætti að virka hafi lýðurinn engar for- sendur sem skipta máli til að taka ákvarðanir og lýðræðið verði því skrípamynd. Það færi jafnvel að skipta meiri máli en málefni hvort stjórn- málakona mætti í ljótum kjól á kjörstað eða hvort stjórn- málamaður brosti aldrei, eins og hann orðaði það.og mín hér í dag ess t hönd á a forystu. a, mál- rra nnan minn num úr um ríkj- ga að ríkin nýtingu búnir að endinga rstofn- sta – í að við s grænt þegar í Banda- ugsa sér- ð rir arlega milli Ís- sviði að af fram- m það. óru fram nefnd- hugi á því að styrkja þessa vísinda- og tæknisamvinnu, bæði af hálfu rík- isstjórnarinnar, orkumálaráðu- neytisins, og þingsins. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við ger- um okkur grein fyrir því að í þess- ari samvinnu felast stórkostleg tækifæri fyrir vísindasamfélagið og menntastofnanirnar á Íslandi. Og fyrir nýja kynslóð af raunvís- indafólki sem er að velta fyrir sér hvort það eigi að fara í jarðfræði, verkfræði, eða raunvísindi, og hvort það verði starfstækifæri á Íslandi og á heimsvísu í þessari grein. Þessi umræða og sá grund- völlur samvinnu sem verið er að leggja eru sterk skilaboð til nýrr- ar kynslóðar á Íslandi. Með því að fara út í raunvísindi og jarðvísindi geta menn átt mikil starfs- tækifæri bæði á vettvangi vísinda og rannsókna en líka á vettvangi viðskiptalífsins. Og þetta er eitt af því sem mér finnst skemmtilegast við þessa vinnu, að opna ungum námsmönnum sýn á það að með því að velja þessar greinar hafa menn tækifæri til þess að tengjast vísindastofnunum á heims- mælikvarða. Því þó að Banda- ríkjamenn séu ekki jafnokar okk- ar í nýtingu jarðvarmaorku þá eru hér einhverjar öflugustu rann- sóknar- og vísindastofnanir á þeim sviðum sem skipta máli þeg- ar á að fara í viðamikla nýtingu af þessu tagi,“ segir Ólafur Ragnar. – Rökin sem þú færðir hér áðan fyrir því að Bandaríkin auki notkun sína á endurnýjanlegum orkugjöf- um voru fyrst og fremst efnahags- leg. Er það öflugasta leiðin þegar verið er að kynna þessi mál til sög- unnar? „Auðvitað var málflutningurinn miðaður við að það var verið að tala við bandaríska öldungadeild- arþingmenn. Og þessu spyrja þeir fyrst og fremst að: Er þetta ein- hver grein sem þarf opinbert fjár- magn, eða er þetta gott við- skiptatækifæri? Það var því mikilvægt að koma þeim skila- boðum áleiðis að það væru sterk efnahagsleg rök fyrir þessu,“ segir Ólafur Ragnar og bætir því við að hann hafi talað á svipuðum nótum í fyrirlestri sem hann hélt í Harvard háskóla á þriðjudag, en sá fyr- irlestur var opnunarerindið í nýrri fyrirlestraröð Harvard um framtíð orkumála. Þar lagði hann áherslu á að umræðan um loftslagsbreyt- ingar væri þegar öllu er á botninn hvolft umræða um orku framtíð- arinnar. Verðum að breyta orkukerfunum „Það sem skapar hættuna á lofts- lagsbreytingum er orkunýtingin fram að þessu. Og ef við ætlum að komast hjá loftslagsbreytingum þá verðum við að breyta orkukerf- unum. Á vissan hátt er því ekki vænlegt að setja fókusinn fyrst og fremst á loftslagsbreytingarnar sem slíkar heldur á að setja hann á orku framtíðarinnar og hvernig við öflum hennar. Og þá verður að sannfæra Bandaríkin um að hægt sé að gera það á arðbærum, við- skiptavænlegum grundvelli.“ Ólafur Ragnar tekur í dag þátt í árlegri ráðstefnu á vegum stofn- unar Bill Clintons undir yfirskrift- inni „Clinton Global Initiative“. Þar koma saman þjóðarleiðtogar og forystumenn í athafnalífi og deila hugmyndum um hvernig beita megi nýjum aðferðum til að takast á við vandamál samtímans. Ólafur Ragnar tekur til máls í málstofu um orku og umhverfismál og bend- ir á að allt þetta sé mikil staðfest- ing á þeim sóknarfærum sem Ís- lendingar hafa á sviði orkumála. „Það er mikil eftirspurn eftir reynslu og hugmyndum Íslendinga á þessum vettvangi og þá er bara spurning hvort við sem þjóð höfum vilja og getu til að nýta okkur þessa möguleika.“ – Og taka þá að okkur forystu- hlutverk? „Sem við getum. Og sem verið er að biðja okkur um að gera. Það er ekki verið að kalla forseta Íslands fyrir þessa þingnefnd nema af því að þeir telja sig hafa mikið að sækja til okkar. Þeir vilja heyra hvað við höfum fram að færa og hvað vísindasamfélagið á Íslandi getur lagt til málanna,“ segir Ólaf- ur Ragnar. AP i eiga í orkumálanefnd öldungadeildar Banda- a, og Daniel Akaka, þingmann demókrata á nefndinni í gær. ftir reynslu orkumála

x

Morgunblaðið

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.