Svart á hvítu - 01.10.1978, Side 55

Svart á hvítu - 01.10.1978, Side 55
mikilvæga innsýn: tæknileg fjölföldun listaverksins frelsar það ífyrsta sinn í heimssögunni frá sníkjulífi sínu í helgisiðunum. Hið fjölfaldaða listaverk verður í síauknum mæli eftirmynd listaverks sem beinlínis er ætlað til fjöl- földunar.7 Þaö er hægt að gera fjöldann allan af kópíum eftir Ijósmyndafilmu; það er út í hött að biðja um frum- myndina. Á því augnabliki þegar upprunaleikinn erekki lengur mælikvarði á listframleiðsluna gerbreytist sam- félagslegt hlutverk listarinnar. f stað þess að byggjast á helgisiðum byggist hún nú á öðru starfi — stjórnmál- um. V Það er misjafnt á hvað er lögð mest áhersla við skoðun og mat listaverka. Tveir andstæðir þættir skera sig úr. Annars vegar er áherslan á listaverkið, hins vegar á sýningargildi þess. Listræn framleiðsla hefst með gerö muna sem notaðir eru við helgiathafnir. Geta má nærri að mikilvægara er að þeir séu til staðar en aö menn sjái þá. Elgur sá sem steinaldarmaðurinn málar á veggi hellis síns er tæki til galdra. Að vísu sýnir hann meöbræðrum sínum elginn, en fyrst og fremst er hann ætlaður öndun- um. Dýrkunargildið sem slíkt virðist nú á tímum beinlínis ýta undir að listaverkið sé hulið sjónum: aðeins prestur- inn hefur aðgang að vissum guöastyttum í hofinu, sumar madonnumyndir eru huldar næstum allt árið, sumar höggmyndir í dómkirkjum miðalda fær áhorfandi á jörðu niðri ekki séð. Með því að losa einstakar tegundir list- sköpunar úr viðjum helgisiðanna aukast möguleikar á að sýna afurðir þeirra. Það er auðveldara að sýna brjóstmynd sem hægt er að senda út og suður en guða- styttu sem á sinn fasta stað í musterinu. Hið sama á við um málverkið andspænis mósaík-myndinni og kalkmál- verkinu, fyrirrennurum þess. Og jafnvel þótt það hafi upphaflega ekki verið erfiðara að koma messu á fram- færi heldur en sinfóníu, þá varð þó sinfónían til á þeim tíma, þegar það virtist ætla að verða auöveldara að koma henni á framfæri en messunni. Með ólíkum aðferðum tæknilegrar fjölföldunar lista- verksins hafa möguleikar á að sýna það aukist svo gífurlega að megindarleg færsla milli andstæðra skauta þess hefur snúist í eigindarlega breytingu á eðli þess. Þetta er sambærilegt við stöðu listaverksins á forsögu- legum tíma. Það varð þá fyrst og fremst tæki til galdra vegna þess að það var eingöngu metið eftir dýrkunar- gildi sínu. Það var ekki fyrr en löngu síðar sem menn gerðu sér grein fyrir því að þarna væri um listaverk að ræða. Nú gegnir listaverkið alveg nýju hlutverki sem helgast af því að megináhersla er lögð á sýningargildi þess. Sá þáttur þessa hlutverks sem er okkur hugstæö- astur, listgildið, kann að verða álitinn aukaatriði þegar fram líða stundir.8 Ef við höfum Ijósmyndina og kvik- myndina í huga liggur a.m.k. beint við að draga þá ályktun. VI Sýningargildið byrjar að ýta dýrkunargildinu til hliðar í Ijósmyndalistinni. Dýrkunargildið víkur þó ekki mót- stöðulaust. Síöasta virki þess er ásjóna mannsins. Það er engin tilviljun að andlitsmyndin var þungamiðjan á upp- hafsskeiði Ijósmyndunar. Dýrkunargildi myndarinnar á síðasta griðastað í notkun hennar til minningar um fjar- stadda eða látna ástvini. f andartakssvipbrigðum mannsandlits gægist áran í síðasta sinn út úr gömlum Ijósmyndum. Það er hún sem gæðir þær þessum þung- lyndislega og óviðjafnanlega þokka. En þegar maðurinn víkur í skuggann í Ijósmyndinni er sýningargildið orðið dýrkunargildinu yfirsterkara. Atget, sem tók myndir af auðum strætum Parísar um 1900, var ómetanlegur frumkvöðull á þessu sviði. Um hann hefur með réttu verið sagt, að hann hafi tekið þessar myndir eins og hann væri að mynda afbrotavettvang. Afbrotavettvangur er líka yf- irgefinn. Það eru teknar af honum myndir til að safna sönnunargögnum. Hjá Atget fara Ijósmyndirnar að verða sönnunargögn í sögulegu ferli. f því felst leynd pólitísk þýðing þeirra. Þær krefjast einbeittrar athygli. Lausleg og sveimandi íhugun samræmist þeim ekki. Þær koma róti á áhorfandann; honum finnst hann verði að nálgast þær eftir ákveðinni leiö. Samtímis veröa myndskreyttu blöðin honum leiðarvísar. Réttir eða rangir — skiptir ekki máli. f myndskreyttum blöðum er myndatextinn orðinn óhjákvæmilegur í fyrsta sinn. Og Ijóst er aö hann er allt annars eðlis en heiti á málverki. Þær bendingar, sem áhorfanda eru gefnar með myndatextanum í mynd- skreyttu tímariti, verða brátt nákvæmari og ráðríkari í kvikmyndinni, þar sem merking hverrar einstakrar myndar virðist leiða beint af allri myndaröðinni sem á undan fór. Frá upphafsskeiói Ijósmyndunar. Mynd Etienne Carjat af Charles Baudelaire. SVART A HVITU 53

x

Svart á hvítu

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Svart á hvítu
https://timarit.is/publication/821

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.