Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Tķminn

og  
S M Þ M F F L
. . . . . . 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 . . . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Tķminn

						TÍMINÍV, sunnudaginn 9. september 195«.
:    ¦,:<
•"Álílin
"iSLENZKA   ÁLFTIN   er   nor-
fænn fugí:    Utan íslands    eru
heimkynni'     hennar     nyrzt   í
Skandíiiavíu, ennfremur í Rúss
landi og Síberíu allt austur að
Kyrrahafi. Hvergi mun hún þó
vera eins algeng og hér á landi,
enda hefir hún notið hér alfrið-
unar  um langt  skeið.  Annars
staðar     hefir   henni   fækkað
mjög, og má «nefna sein dæmi,
að í Svíþjóð er talið, að    ekki
séu némá um 20 álftapör eftir,
en þar voru álftir algengar áð-
ur fyrr í nyrztu héruðum lands
ins.
HÉR ERU- álftir algengar um
land allt, bæði á láglendi og til
fjalla. Álftavörp eru þó mest á
heiðum uppi og í gróðurverum
Miðhálendisins. Hreiðurstað vel
ur álftin sér á tjarnarbökkum
eða í tjarnarhólmum, en þó
kemur fyrir, að álftir verpi í
mýrum og flóum alllangt frá ¦
næsta vatni. Stundum verpa
þær líka við Ieysingavatnstjarn
ir, sem þorna upp þegar á sum-
arið líður. Hreiður álftarinnar
nefnist dyngja. Það er hlaðið
upp úr mosa og ýmis konar flóa
gróðri, en í hreiðurlautinni eru
fíngerðari hreiðurefni og svolít
ið af gráhvítum dún og fjöðr-
um. Eggin eru 3—5, sjaldan 6.
í suniar-hafa þó álflahjón með
7'unga haldið sig á Elliðavatni
:vvið.Reyl-ffavák,\oÉ yejt ég ekki
betur' Jön...þetta  sé  eina  clænii
."þess; að aiitír hafi átt 7 egg hér
á lahdi.
ÁLFÍIN fer að vitja varpstöðv-
anna þegár er ísa leysir af vötn
um. Venjulcga hefst varpið þó
ekki íyrr'en síðari hluta maí-
máhaðar.'Þó eru nokkur dæmi
þess, a<) álftir hafi orpið miklu
fyrr á ílgíendi sunnan lands og
vestam'HmnO. maí 1954 íannst
^JtAgí,félff{f«ireiöur með 'ð eggj-
um mikið' stropuðum við Brú-
•ará í Árnessýslu og nýlega hef-
,ir  Ólaíur Syeinsson  á Lamba-
vatni á Rauðasan.di (V.-Barð.)
t j áð mér, að; .'síðustú dagaria í
marz íárhafi álft verið orpih
í vatnshólma hjá Stökkum..:á
Rauðasandi. Eftir að húfl vár
orpin gerði fr.ostkafla .og lagði
þá aílt vatnið nema vök við
hólmann, sem. álftirnar   héldu
opinni......'
Enn sem komið.er hefir sára-
lítið verið merkt af álftum hér-
á landi og aðeins ein þeirra hef
ir komið fram erlendis: Sumar-
ið 1944 var merktur álftarungi
lltllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllll
þeirra á þeim tíma árs. f frosta- 1
vetrum falla þær öft úr hör.         É
FYRR A ÖLDUM 'deildu vís-'Í
indamenn í Evrópu mjög um =
það, að álftir gætu sungið. Staf I-
aði þessi deila af því, að menn ~ *
í Miðevrópu þekktu aðeins -*|
hnúðsvaninn, sem er yfirleitt 1
mjög þögull og gæddur litlum |
raddstyrk, eða þá að þeir gerðii |
ekki greinarmun á honum og |
hinni norrænu álft,- öðru nafni §
söngsvaninum. Munu íslending §
ar öðrum fremur hafa orðið til jj
þess að leiða sannleikann í ljós i
í þessu máli. Meðal annars get- if
ran
Þáttur kirkjunnar:
-r^mmfn...
¦s J-lCiZ-i-—s(_J          ¦f-CLCfas' !%>-&-^-^T
V    :
í Berjanesi í Landeyjum, og
urðu örlög hans þau, að hann
beíð bana af að fljúga á há-
spennulínu í janúar 1948 á
eynni South Uist í Suðureyjum.
Af merkingunum verður því lít
ið ráðið um það, að hve miklu
leyti íslenzkar álftir eru far-
fuglar. Hitt er þó víst, að álftir
eru hér staðfuglar í allrikum
mæli. Á vetrum halda þær sig
mjög á ósöltu, vatni, bæði ám
og vötnum, svo lengi sém
nokkra ,aui3a. vjök er aS fínna.
En þegar að h'örðír leita þær til
sjávar og halda sig á grunnum-
vogum og víkum, þar sem út-
firi er mikið og gnótt mar-
hálms,  sem  er  uppáhaldsfæöa
ur hinn merki fræ'ðimaður Ole
Worm þess í riti sínu Museum
Wormianum, sem var prentað í
Hollandi 1655, að íslenzkir
námsmenn í Kaupmannahöfn
hafi sagt sér, að ekkert sé al-
gengara en heyra álftir syngja.
Páll Bjarnason Vídalín getur
einnig um söng íslenzkra álfta
í ritlingi, sem gefinn var út í
Leipzig 1757. Segist hann oft
hafa haft ánægju af að hlusta á
svanasöng á íslandi og hann
neitar því, að sú saga sé á rök-
um;byggð, að svanir syngi að-
eins' fyrir andlát sitt, en það
mun. þá hafa verið skoðun
margra fræoimanna.
Finnur Guðmundsson.
iiitiMtiirtiuiTniTiitííninrtiiiiiiiiiifiiiiiiiiiitiiiiiiiiiitiiiiiiiiiiituiiniiiiiiiijtiiiiiiii'itiiM^
MÁL OG MENNING
Ritsti. dr. Halldór Halldórsson.
Fyrir nokkru veik ég að ör-
nefnirm AgSahvammur og
minntist í því sambandi á þýð-
ingu séra, Björns í Sauðlauks-
dal á orðinu agði. Ég tek enga
afstöðu til þess, hvort þýðing
Björns er. rétt eða ekki, en þyk-
if þó senhilegt, að hún styðj-
ist að nokkru leyti við orðabók
Gruðmundar Andréssonar, þar
sem vikið er að orðinu i sam-
bandi við annað orð. Þess ber
•og að geta, að frá 17. öld eru
nokkur dæmi þess, að orðið
ag'ði sé notað sem stofnorð i
kenningum. Ég tek sem dœmi
vísubrot eftir séra Stefán í
Vallanesi:
Margur örvar agði
að honum þá fer.
St. Ól. 11,280.
Ég minntist á það í þættin-
uiö um Agðahvamm, að agði
kæmi að fornu fyrir sem viður-
neíni og jafnvel mannsnafn.
Agði jarl er nefndur í sögunni
' af; Þorsteini bæjarmagni, sem
varð uppistaðan í hinu fræga
kvæði Gríms Thomsens Á Glæsi-
völlum, sbr. Fms. 111,184. Og
margir munu kannast við Agða
í Agðanesi, sem um getur í
Sneglu-Halla þætti, sbr. Mork-
inskinnu (Kbh. 1932), bls. 234—
235. Ég  geri ráð  fyrir, að agði
. sem stofnorð í kenningu i eigi
rætur að rekja til einhverta
slíkra- sagna.                        ,|| |
.En nú er komið upp úr Kaf-
inu, að orðið agði er til sem lif-
and'i orð í alþýðumáli. Skömmu
eftir að þátturinn um AgSa-
hvamm birtist, hringdi til mín
stúlka, fædd og upp alin við
Eyjaf jörð. iitanverðan, og sagði
mér, að daglegt mál hefði verið
þar um slóðir að nota orðið
agði um „óhreinlegan mann",
t. d. í samböndunum hanh er
bölvaður ekki sen agði og ótta-
legur agði' ertu. Hún þekkti eirín-
ig orðið agðalegur í merking-
unni „óhreinlegur, t. d. í klæða-
burði" og sögnina agðast í merk
ingunni „vera óhirðulegur, kæru
leysislegur". En orðið agði tíSk-
ast ekki aðeins í EyjafjarSar-
sýslu, heldur einnig í Þingeyj-
arsýslu,' eins og marka má af
bréfi því, sem hér íer á eftir, frá
Þorláki Marteinssyni, fyrrum
bónda á Veigastöðum. Bréf Þor-
láks var dagsett í Reykjavík 14.
ágúst. í því s'egif svo:
í þættinum Mál og menn-
ing í' Tímanum 12. þ. m. ¦ er
rætt um orðið ag-'ði og þar tal-
ið, að það þýði,.. samkvæmt
orðabók séra Björns í Sauð-
lauksdal, „göfugur maður,
. reyndur maður."
Mér kom i hug, þegar ég las
þetta, að norðanlands, minnsta
kosti i Þingeyjarsýslu, er dag-.
legt mál að tala- um ag'ða og
agöaskap, en í mjög fjar-
skyldri merkingu við það, sem
að oí'an getur.
Samkvæmt málvenju þar er
sá agði, sem klaeðist illa, þ. e.
er hirðulaus urii búning sinn,
sömuleiðis sá, , sem er ;um-
gengnisillur um hús og í kring
ujtn þau. Slæm' umgengni er
kallað^ur agðaskapur. Orðin
agðaslcápur og sóðaskapur
hafa því mjög svipaða merk-
ingu, en þó er hið, síSartalda
aðeins sterkara orð. Sá er.-líka
munur, að aldrei mínnis't ég
gur
<í»d
*      s

að hafa heyrt talað um agða-
legt tal eða orðbragð, en þrátt
um sóðalegt tal og sóðalegt
orðbragð.
Ég þakka Þorláki kærlega fyr-
ir þessa nákvæmu greinargerð
um merkingu orSsins. Eg hefi
fengið framburð hans staðfest-
an af fleiri Þingeyingum. M. a.'
segir Torfi GuSlaugsson svo í
bréfi til mín, dagsettu á Dalvík
26. ágúst:
í Höfðahverfi er algengt að
tala um agða „sóða". Hanii
gengur um geilar og tóftir eins
og agði.
Þá hafa þeir Konráð fræði-
maSur Vilhjálmsson og Björn
háskólabókavörður Sigfússon
sagt mér, að í þeirra heimahög-
jum i Þingeyjarsýslu hafi ag'öi
¦ haft  ofangreinda merkingu.
Þær héimildir, sem ég hefi nú
rakiS um orSiS agSi og orð leidd
'af því, eru allar úr EyjafjarSar-
jsýslu og Þingeyjarsýslu. Ég full-
lyrSi  þó   ekki,  að  orSið   kunni
|ekki að þekkjast víðar.   Ásgeir
[ Blöndal Magnússon cand. mag.
jSegir mér, að hann þekki orð'íð
J vel í þessari merkingu. Ásgeir er
Vestfirðingur. Ekki hefir Ásgeir
lært orðið af orðabókum, því að
agði í þessari merkingu er ekki
í neinni íslenzkri orðabók,   og
orðabók Háskólans hefir ekkert
dæmi um það. Ég hringdi i Guð-
mund Hagalín til þess að vita,
hvort hann kannaðist við orðið
1 að vestan, en hann kvaðst aldrei
hafa heyrt það. Mætti því ætla,
að Ásgeir hafi lært orðiS af móð
ur sinni, sem hann segir hafa
verið þingeyska að ætt.
Áður en ég skilst við orðið
agði, þykir mér rétt að geta þess,
að Jón Aðalsteinn Jónsson cand.
mag. segir mér, að agði merki í
Vestur-Skaftafellssýslu' „dreng-
hnokki,; snáði"; CHann tóic. fraín,
að það; væri alls. ekkii niSrarídi
merkingu.! Þæ,tti5mór. vænl: Um
HVERJUM ^sofnuði •• -er' bæði
þörf og nauðsyn að eiga einu
sinni á ári nokkurs konar há-
tíðis'dag'til, að minnast sögu
siiinar, 'tákmafks síns og vona
sinna. Þetta verður eins og af-
niælisdagúr í ævi einstaklings-
ins. Þar er allt gjört til að
vekja, gleðja og styrkja til
stærriátaka víðtækarl verkef na
um leið og rifjað er upp frá
liðnum dögum það, er. helzt
mætti verð'a fyrirmynd og
hvatning á líðandi stund. Allt,
sem gjört er og sagt á þessum
helgidegi verður að miða að ein
ingu safnaðarins, eflingu 'hans
o^ auði hans, kyrina hina ein-
stöku félaga og hvetja þá til
sameiginlegs átaks.
Nokkrir söfnuðir á íslandi
háfa þegar heígað slíka daga,
kirkjudaga um nokkurra ára
skeið, og alls staðar gefizt prýði
lega, sé vakandi áhugi fyrir
hendi.
ÞETTA VERÐUR stund vakn-
ingar og vöku fyrir kirkjunnar
hönd, ræður eru fluttar, söngv-
ar sungnir, skrúðgöngur haldn-
ar, sýningar, einkum skrautsýn
ingar útbúnar og sýndar, lesið
upp úr gömlum minningum
safnaðarins ef til eru, annars
minningum þjóðar eða einstakl-
inga. Böim og unglingar eiga
sinn þátt, ef unnt er. Allir fé-
lagsmenn og konur safnaðarins,
ungt fólk og eldra, ætti helzt
að gjöra eitthvað, koma í skrúð
gönguna með fána sinn, sækja
samkomuna, kirkjuna, syrigja
sinn söng, biðja sína bæn, gefa
sína gjöf. •   .
AUÐVITAÐ ættu allir að gefa
hinu kirkjulega starfi sína gjöf
á þessum. ársdegi'þess, Ög helzt
að hafa safnað til' þess allt ár-
,.ið. Margt þarf að ge'ra 'fyrir
'flestar" kiflquf,' 'flestá' söfnuði,
.skreyta.kirkjurnar, bæta'söng-
ínn og hljóðfærasiáttinn, áuka
kirkjusókn og féjagss.törf, færa
börhum og,, uriglingum fjöl-
brej'ttara safnaðarlíf, þar' sem
kirkjan yrði. þeim annað heim-
'ili með sögum, ljóðum, söngv-
urri, gjöfum og gleðimótum, þar
sem þeim ér kennt að þekkja
Krist, 'gérá hann að fyrirmynd
sinm í gleði og r«m^^| og g
halda brautum smum hremum, '¦'¦:,
ekki sízt í fögnuði og meðlæti ||
á blómabrautum æskunnar...
Margt þarf hver söfriöður að :';
eiga nu á dogur«í, sem'éRRflíbm !;!;;
til mála aður, t. d s myndir, .
skuggamyndavel, kvikmyndavél ji;-;
og allt, sem þarf til slikra sýn-1;
inga á krlqulegum hugðarefn- ;:;.
um og atburðum. Kukjudagarn ;.!;:
ir gætu eflt til átak& með gjof- S
um og fjársofnun á ollum þes^- -;!;;
um viðfangsefnum, auk hinna 2
venmlegu kirkmgripaV^ sem ||
snerta lysmgu, skreyfirigu, fegr P|
un og lif krrkjunnar. 'isialfrar m
allt fra blómum, salmabðkum |
og smáhlutum a altarmu td;:;:;
kirkjuklukkna, hljóðfæfa" o||j
veggmynda. Kirkjari ' þarf að ;:|
ilma, lýsa og brosa vrð-^Uum'i ||
fegurð sinm og tign, söm-biKrn- 'k
in hennar hafa gef;S,; gjort ,qg g
mótað Þa gefur hun aftur g]al- |s
ír eihfðarmnar.
KIRKJUDAGUR árlega •-gefur |
öllu sliku siendurtekna'hugGim, á
sílifandi fórnir. Ég ráðíegg þyí I
öllum söfnuðum bæði í bæ og fg
sveit, við strönd og í Aa\;~að ||
eignast smn kirkjudagy-helga i|
hann og forna kirkju sinm kær ||
leiksbjönustu, bæði með efí ;;;;!
ingu'starííins og fegrun.-huss *
ins. Byrjið strax, veljið dag á :|
heppdegum árstima. .Þoekki.i
væri annao en íjolmenna til g
kirkju eirindag, tísb í sláWar 3.
lokin eða vertiðarlokmi gefa P;
Guði dýrðma, hlyða messu og 1
drekka saman vel útúátmn.kaffi |;
sopa hjá safnaðarkonum á eft ';
ir. Þetta vermir sálma, lýsAV fi
hugann og fyllir hjottun ,nýjum Ú
vonum og varma ^gagrreart |:
heilogum má.lef num i Drotuns, ||
skapar kynm, vmattu (og> Bam-1|
starf. Aht sllkt er kristuidomux i
að ógleymdn hmni goaniu.rOg ||
góðu íslenzku gestrisai,^ sem
þarna fengi að bjóUisis <b*S* ||
við að GEFA og ÞIGGJA. '-.¦ ¦. ||
LÁl'IÐ    NÚ    ekki þessa ,Iiihi |
blaðagrein verða íslen?ku;kirM-
unm emskis viíði, eigrust &W>s)X
KIRKJUDAG  sem  ailra. ,fyrst,'\
áður en áminningin glgyn\ist.   |
Rvík, 3i. agúst a^pe,:...
Árehus JSiekstm. y
Náttúran er éiæmandi upps
yndissíiiEcla fyrir börn
að fá 'bréf frá sem flestum um
þetta orð, svo að hægt sé að á-
kveð'a útbreiSslu þess sem nán-
ast.- .
Frá H. H.. (þ. e. Hallbirrii Hall-
dórssyni) barst mér svo látandi
athugasemd, dagsett. 31. júli:
Af tilefni í orðunum, stað-
all, staðla og stöðlun í þætt-
¦ inum Mál og menning í Tím-
' anum sunnudaginn 29. þ. m.,
¦leyfi ég mér aS vekja' athygli
á  þvi,   að  standardisering   á
dönsku   (Normung   á   þýzku)
þýSir kvörðun á íslenzku (sbr.
ákvörðun) og standardisera þá
kvar'ða,     enda     þýSir    orSiS
standard „mælir, kvarSi".
Mér vbru þ'essi orS vel kunn
áður. Ég lærði þau, er ég orðtók
kennslubækur í hagfræði eftir
Gylfa Þ. Gíslason menntamála-
ráðherra, fyrir ndkkrum árum.
En mér falla betur orðin staðall,
staðla og stöfflun, og fyrir þá sök
vakti ég athygli á þeim. Ég hefi
ekki trú á því, að orSið lífskvarði
útrými danska orðinu leve-
standard, sem oft heyrist í ís-
lenzku, en lífsstaðall ætti frem-
ur að geta gert það. Sögnin
kvarða mun einnig hafa verið
tekin upp í merkingunni „kali-
brere", að þvi er Steingrímur
Jópsson. rafmagnsstjóri segir
• ménrEn.uto þessi- mál ætla ég
ekkirað deila: Orðasmiðanna er
Rithöfundurinn Rachael Car-
son mun mörgumi.íslendingum
að góðu kunn fyrir bók sín^i „Haf-
ið og huldar lendur",isemrkomið
hefur út í íslenzkri.ihýðmgu. í
grein í tímaritinU; i,Womans
Home Companiori'ij.hefur hún
skrifað um þá /ótajmandi upp-
sprettu undrunar Qg, .gleði, -sem
náttúrna geti orði?j b.örnum, ef
athygli þeirra sé:,þeint á þær
brautir. Lýsir hjín,, þyí • hvernig
hún hafi tekið lítinn frænda
sinn með sér niður. í fjörueitt
óveðurskvöld, er hann- var aðeins
20 mánaða gamall • og., hvernig
hún hafi síðan tekið drenginn
með sér í gönguferðir um skóga
og strönd. Aldrei kveðst hún
hafa reynt að kenna honum nöfn
á dýrum og jurtum, áðeins rætt
við hann um það, sem vakti at-
hygli hennar sjálfrar. Síðar hafi
sig furðað á því hve mörg nöfn
hafi fests í minni drengsins og
(iTamhaidá 8. siðul
að búa til orð, en tíminn- sker
úr því, hver sigra.
: Vilmundur Jónsson landiækn-
ir kenndi mér nýlega skémmti-
legt orð. ÞaS var orð'ið hándvit í
sambandinu bera vithtuni hand-
vit. Hafði Vilmund\ir,J"ært þetta
í skýrslu um réttarrafmsókn, er
hann las nýlega. Þetta orð hefir
ekki áður komizt á Orðaþækur.
Bfv H.
-   .   ¦-.'
I
,w rt »1-. ,» ;i i  .  ., , ¦ ,   .  j ,i. ¦ ¦
.'     i.    I .      I           • l   , ¦       .   ., .   *l í.t'í. :l ¦     ¦    i
-¦¦ ¦!'¦¦¦}¦._¦¦¦                                   ,                                     ¦¦   •¦¦  j.....¦   ¦• ¦:,. ,,
í     L   V.

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12