„KOMDU með okkur, væni." Alfred Kempner hnepptur í varðhald í Reykjavík. Hugsýn höfundar. FLÓTTAMAÐURINN ALFRED KEMPNER EFTIRVILHJALMÖRNVILHJALMSSON Alfred Kempner var einn gf þeim gyóingum sem fengu aÓ kenna á miskunnarieysinu á árunum fyrir heimsstyrjölding, ekki bara úti í Evrópu, heldur hér á íslandi. Hann var flóttamaóur hér, en atvinnulaus og rekinn til Noregs, þaóan sem hann vor gftur rekinn til íslands og þaóan til Danmerkur þar sem lögreglan undraóistframferói íslendingg. ORÐIÐ helför, (Holo- caust), fékk fyrst út- breiðslu eftir að sjónvarpsþáttaröð með því nafni var sýnd fyrir tæpum 15 árum. Eftir helförina liðu áratugir áður en umheimurinn fór að velta fyrir sér einstakl- ingunum, sem sendir voru í útrýmingarbúð- ir nasista. Það var ekki fyrr en nýlega að farið var að tala um sígauna þá, sem út- rýmt var í helförinni, sem einstaklinga. Aður voru þessir gyðingar, sígaunar og aðrir himinháar tölur í nákvæmum listunij sem nasistar færðu með annálaðri ögun. I dag er til fólk sem vinnur að þvl' hörðum höndum að bera brigsl á helförina, og sem heldur því fram að langtum færri hafi ver- ið myrtír af nasistum. Besta Ieiðin tii að halda minningu fórnarlambanna á lofti, og til að koma í veg fyrir að sagan endurtaki sig, er að skrifa sögu einstaklinganna. Saga þeirra sem tókst að komast lífs af er um margt áhugaverðari í þessu sambandi en þeirra sem fórust og gátu ekki sagt frá. Þeir sem lifðu af misstu fjölskyldur sínar og margir gátu aldrei talað um þennan hluta lífs síns. Helförin kemur íslendingum einnig við, þótt margir séu ekki á þeirri skoðun. Gyð- ingar, sem reyndu að komast til íslands, en fengu ekki landvist, lentu í útrýmingar- búðum. Lengi var einnig talið, að það hefði orðið hlutskipti ungs gyðings frá Þýska- landi, sem vísað var af landi brott vorið 1938. Brotakennd saga hans verður sögð hér, þar sem hann bjó á íslandi í 3 ár. Hafa margir góðir menn fengið grafskrift í íslenskum dagblöðum fyrir minna. Alfred Kempner f. 5.7.1914, d. 28.11.1975. Fimmta júlí 1914 fæddist Alfred Kempn- er í Berlín. Faðir hans, Arthur Kempner, og móðir, Minna, fædd Krohn, ráku litla verslun í Leipzig, þar sem Alfred óx úr grasi. Eftir skólagöngu stundaði Alfred nám í verslunarskóla og stóð í læri hjá skradd- ara og í verslun S. Hodes í Leipzig. Fyrir utan það að vera Þjóðverji var Alfred gyð- ingur að trú. Upp úr 1920 varð það æ al- Ij. .Tiití httrrníl lM^tl.cmls:í, tiiö ilcr ItiKaln'r <lí„ iltirr.i * *la-í _ili.'i)Stphij:iiíeí .fltt_._l,t thr^tt HlríYisímKtiw,! & (l'M),mnltl r 1 tillillillii I iil T <linlt< -i)i.."i.lill,.™ll I •<_. B..in_JÆ^|-iiififtiT]/trrt—tr-ttr--tfriTT-r--TT-r-T <*<, . VM I Ö3QÓ iD/40 ÞÝSKT vegabréf Alfreds ísraels Kempn- ers. Myndin er gerð eftir negatívuljósriti af vegabréfi sem hann fékk í þýska sendi- ráðinu í Kaupmannahöfn 1941. Ljósm. Rigsarkivet Kaupmannahöfn. gengara meðal Þjóðverja að líta á gyðing- lega meðborgara sína sem kynstofn, jafnvel hættulega ættkvísl sem útrýmt gæti hinum þýska stofni. Svo kom að nær öll þýska þjóðin kaus Adolf Hitler sem leiðtoga sinn. Ofsóknir gegn gyðingum mögnuðust og ungt fólk af gyðingaættum sá ekki neina framtíðarmöguleika í Þýskalandi. Alfred var einn þeirra mörgu gyðinga er yfirgáfu Þýskaland sumarið 1933. Leiðin lá til Kaupmannahafnar, þar sem móður- bróðir hans, Siegismund Krohn, hafði á þriðja áratugnum komið á legg blómlegri heildverslun og fataframleiðslu í stórhýsl við Vesterbrogade, þar sem hann starfaði meðal annars í samvinnu við hið fræga vöruhús Magasin de Nord. Alfred bjóst við því að geta fengið vinnu hjá honum. Það reyndist óþarfa bjartsýni. Lög, sem dönsk yfirvöld höfðu sett nokkrum árum áður, komu l veg fyrir að útlendingar fengju vinnu ef atvinnulausir Danir væru fyrir hendi. Reglur á þessum tíma komu einnig í veg fyrir að flestir erlendir menn hæfu eigið framtak. Frændi Alfreds gat ekki veitt hon- um vinnu vegna þessara laga, en varð að halda honum uppi og útvega honum þá peninga sem Alfred varð að hafa í veski sínu á hverjum föstudegi er hann þurfti að mæta hjá lögreglu og sýna fram á að hann gæti séð fyrir sér. Endalaus ganga á milli fyrirtækja bar engan árangur og stéttarfé- lög stóðu vörð um hagsmuni „sinna" manna. Loks tókst Alfred að komast í kaupavinnu hjá bónda á Borgundarhólmi, sem gat sýnt yfirvöldum fram á að Alfred tæki ekki vinnu frá neinum. Vann hann þar veturinn 1934- 1935. íslandsdvölin Um veturinn frétti hann af því að hægt væri að komast í yinnu á íslandi og fékk leyfi til að fara til íslands. Annan maí 1935 er hann kominn til Reykjavíkur til að freista gæfunnar eftir miður farsæl ár í Dan- mörku. Hann fær fljótlega vinnu í sveit og líkar vel þótt launin séu rýr. Hann fær senda peninga frá móðurbróður sínum í Kaup- mannahöfn til að ná endum saman. I jan- úar 1938 er hann atvinnulaus. Hann reynir að hafa ofan af fyrir sér með þýsku- kennslu, en þeir aurar hrökkva skammt þegar greiða á fyrir herbergi það sem hann hefur þá tekið á leigu á gistiheimili í Reykja- vík. Hann fær vinnu í apríl 1938, en gest- gjafi hans getur ekki beðið eftir peningun- um og hefur samband við lögreglu vegna skuldar útlendingsins. Lögreglan í Reykja- vík handtekur hann. Hann fær leyfi til að reyna landvist í Noregi þar sem hann á fyrir farinu þangað. Hann stígur á skipsfjöl og kemur til Bergen 10. maí. Tveimur dög- um síðar er hann leiddur fyrir norskan lög- regluvarðstjóra sem tekur skýrslu af honum og sendir hann rakleiðis til baka til ís lands, þar sem hann hefur ekki næga pen- inga. 19. maí leggst norska skipið Lyra að bryggju í Reykjavík og er Alfred Kempner aftur handtekinn og leiddur fyrir dómara. Með vísan til laga nr. 59 frá 1936 er honum nú vísað af landi brott, vegna þess að hann sneri aftur frá Noregi án þess að hafa leyfi íslenska dómsmálaráðuneytisins, og vegna þess að nú átti hann ekki neina peninga. Kempner tekur nú fram við íslensk yfirvöld að hann eigi ættingja í Kaupmannahöfn og ætli sér að reyna að fá vinnu þar. íslensk yfirvöld senda hann úr landi með Brúar- fossi og skipstjóranum er trúað fyrir honum og fylgiskjölum íslenskra yfirvalda. Bréf útlendingaeftirlits lögreglustjórans í Reykjavík hljóðar svo: Með gufuskipinu Brúarfossi er sendur til Kaupmannahafnar þýski ríkisborgarinn Hr. Alfred Kempner, sem hefur verið vísað héðan af landi brott vegna skorts á fram- færslufé. Vegna sérstakrar óskar hans er hann sendur til Kaupmannahafnar, þar sem hann hefur tekið fram, að hann ætli sér að sækja um íandvistarleyfi þar. Ef hann fær ekki landvistarleyfi í Dan- mörku, leyfi ég mér að fara fram á að lög- reglan taki framsendingu hans til Þýska- lands að sér. Kostnaður vegna þess mun verða greiddur héðan. Hjálagt er vegabréf'hans, skýrsla lögregl- unnar í Bergen og þýsk þýðing á skýrslu sem lögreglan hér hefur skrifað. Með fyrirfram þökk. Undirskrift embættismannsins. Danska lögreglan tók á móti Alfred Kempner í Kaupmannhöfn og undraðist framferði íslenskra yfirvalda. Lögreglufull- trúi danska útlendingaeftirlitsins skrifaði eftirfarandi lokaorð í skýrslu sína um brott- vikninguna og vilja íslenskra yfirvalda til að borga fyrir sendingu Alfred Kempners til Þýskalands nasismans: Það ætti að vera ástæða til ávirðingar, að þannig brottvikningar séu viðhafðar af íslendinga hálfu án samþykkis danskrayfir- valda. Þess má geta, að þeir sem þekktu Alfred á íslandi óttuðust að hann hefði verið send- ur í klær nasista. Það er undrunarefni að afrit af áðurnefndum gögnum um útvísun hans til Noregs og Danmerkur hafi ekki FANGAR fluttir úr Horseröd-fangabúðunum í ágúst 1941. OFSÓKIMIR gegn gyðingum í Leipzig, heimabæ Alfred Kempners, árið 1935. Þrfr gyðing- ar, allir kaupmenn, neyddir til að bera skilti sem hvetja til þess að kaupa þýskt. Ljósm. USHMM Photo Archives. FANGABÚÐIRNAR í Horserod. Ljósm. Safnið í Statsfængslet í Horsered. verið varðveitt í gögnum íslenska dóms- málaráðuneytisins. i leit aó ný|u landi Eftir kynni sín af gestrisni íslenskra yfir- valda settist Alfred að í Kaupmannahöfn. Hann fékk tímabundið atvinnuleyfi, en var áfram undir ströngu eftirliti lögreglu. Hann komst undir verndarvæng samtaka gyðinga í Danmörku, sem reyndu að greiða götu þeirra sem ætluðu sér að flytjatil fjarlægra íanda. Áður en Alfred kom til íslands hafði honum reyndar verið hafnað af nefnd sem sendi fólk til bresku Palestínu. Heilsa hans var ekki talin nægilega góð til þeirrar ferð- ar. Erfitt var fyrir gyðinga að fá leyfi Breta til að setjast að í Palestínu og voru smá- smugulegar læknisskoðanirnar notaðar sem afsökun. Á næstu árum reyndi Alfred að fá leyfi til að flytjast til Argentínu, Nýja-Sjálands, Filippseyja, Bólivíu, Venezúela og annarra framandi landa. Til þessara landa komust margir gyðingar, m.a. Wilhelm Lewinski, lögfræðingur, landi Alfreds sem einnig kom frá Leipzig og sem einnig var á íslandi um tíma. Hann settist að í Kólumbíu. Er mögu- leikar Alfreds tíl að komast til Bólivíu virt- ALFRED Kempner 26 ára. Myndin er tekin af lögreglu eftir fangelsun hans í Kaup- mannahöfn 1940. Ljósm. Rigsarkivet, Kaupmannahöfn. ust í sjónmáli var tengiliður samtaka gyð- inga í Prag, er sáu um sambönd við Bóíiv- íu, handsamaður af nasistum. Ekkert varð meira úr ferðum til Bólivíu. Bólivía varð síðar, eins og kunnugt er, helsti griðastaður stríðsglæpamanna nasismans. Alfred greindi dönskum yfirvöldum frá því að hann hefði neitað því að hann væri gyðingur, er hann var spurður um það í ræðismannsskrifstofu Venezúela. Það gerði hann að eigin sögn til að auka möguleika sína á landvist. Útlit hans, blá augun, gáfu heldur ekki ástæðu til neinna grunsemda, en þegar ræðismannsskrifstofan komst að hinu sanna, lokuðust landamæri Venezúela eins og svo margra annarra landa. Fyrir ungan mann á þrítugsaldri, þegar vilji manna og geta er einna mest, hlýtur það að hafa verið mikið áfall að þurfa að flýja land sitt, fá ekki vinnu, að vera vísað úr öðrum löndum og þurfa að lifa á ölmusu frá frændfólki. Handtokinn af dönskum yfirvölduml940 Þýski örninn setti klær sínar á danska jörð 9. apríl 1940. Gyðingar, sem flúið höfðu nasismann fara að óttast um hag sinn. Miðvikudagsmorgun 4. september 1940 kl. 6 bankar danska lögreglan upp á hjá Alf- red Kempner. Hann er handtekinn og færð- ur í fangageymslur og síðar sama dag sett- ur í Vestre Fængsel, stærsta fangelsi í Kaupmannahöfn. Þar fékk hann að dúsa í tvær vikur, áður en hann var sendur í hin- ar svokölluðu „útflytjendabúðir" í Horserod á Norður-Sjálandi. Árið 1940 voru 70 Þjóð- veijar, bæði gyðingar og þýskir vinstri- menn, færðir í þessar búðir. Þýsk yfirvöld höfðu milligöngu um fangelsun flestra þess- ara manna, sem margir hverjir höfðu feng- ið landvistarleyfi og voru giftir og áttu fjöl- skyldur í Danmörku. Nafn Alfreds Kempn- ers fínnst hins vegar hvergi á handtökuskip- uninni. Danska ríkislögreglan handtók hann að eigin frumkvæði þar sem hann var um þær mundir að sækja um landvistarleyfí. Dönsk lögregluyfirvöld höfðu sett þau ski- lyði að hann yrði að fá nýtt, þýskt vega- bréf áður en tekin væri afstaða til umsókn- arinnar. Skilyrði þetta var hvorki að finna í iögum eða reglugerðum. Áður en vegabréf- ið kom var hann orðinn fangi danskra yfir- valda. Handtakan virðist fyrst og fremst hafa átt sér stað vegna þess að hann var gyðingur. Stuttu eftir að Alfred Kempner var hand- tekinn „heimilaði danska dómsmálaráðu- neytið að Alfred Kempner yrði áfram hafn- að um landvistar- og atvinnuleyfi", eins og það er orðað í bréfí til fangelsisyfirvalda. Alfred var þess í stað orðinn réttlaus fangi nr. 61 í Horserod. Bannad aó kveenast Fangavistin í Horserod var bið í óvissu. Hættan á að verða sendur til Þýskalands var yfirhangandi. Meðferðin var ekki góð og átti hinn dvergvaxni og illkvittni fanga- búðastjóri, Alfred Klaudius Bentzen, stóran þátt í því. Fangabúðastjórinn, sem var lög- fræðingur að mennt, ritskoðaði öll bréf sem bárust til fanganna, hafði í frammi móðg- andi ummæli og hótaði þeim í sífellu. Alfred Kempner hafði trúlofast Sonju Petersen árið 1940. Meðan hann var í Hors- ered óskaði hann eftir því að kvænast henni. Fangabúðarstjórinn sendi dómsmálaráðu- neytinu beiðni Alfreds. Bentzen skrifar. „Hann hefur greint mér frá því að eríndi hans eigi að skiljast sem beiðni um að hon- um verði veitt leyfi til að kvænast heitmey sinni, fröken Sonju Petersen, (-), þó svo að hann sé vistaður hér, og þó svo að hann sé gyðingur". Embættismaður ráðuneytisins skrifar í skýrslur sínar: Þannig hjónaband er líklega ekki löglegt samkvæmt þýskum lögum, þar sem hann er gyðingur, og þar sem hann er þýskur þegn, eigum við líklega ekki að leiða til hjónabandsins með því að veita leyfi, meðan hann er vistaður í búðunum (-). Það hlýtur að vera hlutverk þeirra embætta, sem sjá um hjónabönd, að koma í veg fyrír óæskileg hjónabönd (-). Ríkislögmaður Dana mælti með því að leyfí yrði ekki veitt til hjónabandsins og gaf þá ástæðu að Alfred myndi ekki geta séð konu farborða. Að þessari niðurstöðu komst ríkislögmaðurinn þrátt fyrir að fram hefði komið í yfirheyrslum, að unnusta Alf- reds hefði vinnu og 350-400 krónur í laun á mánuði, sem þótt gott á þessum tíma. Flestum þeirra gyðinga, sem haldið var í Horserod-búðunum, var sleppt síðla árs 1940, eða í ársbyrjun 1941 eftir þrýsting frá ýmsum aðilum í Danmörku. Tveir þriðju þeirra sem haldið var í búðunum voru hins vegar sendir til fanga- og útrýmingarbúða í Þýskalandi og margir áttu ekki aftur- kvæmt þaðan. Þessi samvinna danskra og þýskra yfír- valda eftir hernám Þjóðverja er einn af ljót- ustu köflum í danskri sögu. Sjaldan er lát- ið ógert að hampa björgun danskra gyðinga til Svíþjóðar árið 1943, en fáir þýskir, austurrískir og tékkneskir gyðingar sem leituðu náðar í Danmörku höfðu heppnina með sér. Flestum þeirra, sem reyndu að fá landvist, var úthýst. Eftir heimsstyrjöldina var eins og þeir hefðu aldrei verið til. Þeim hefur enn ekki verið reistur minnisvarði líkt og þeim Dönum sem björguðu dönskum gyðingum. Yflr lyrarsund Alfred var leystur úr haldi 19. desember 1940. í febrúar árið eftir veitti danska dómsmálaráðuneytið þær kærkomnu upp- lýsingar að hann þyrfi ekki sérstakt leyfi til að kvænast unnustu sinni og gengu þau síðan í hjónaband. Þótt vel hefði farið um fangana í Horse- red, reyndi fangelsunin mjög á heilsu Al- freds. I ársbyrjun 1941 kenndi hann sér meins í maga og þurfti tvisvar eftir það að leggjast inn á spítala vegna magasárs. Þar varð hann að tilraunadýri læknis sem gaf honum ónafngreinda hormóna. í janúar 1941 fékk Alfred nýtt vegabréf frá þýska sendiráðinu númer 10309 D/40 / 52. í vegabréfinu er nýtt nafn hans, Alf- red Israel Kempner. Nasistar gáfu gyðing- um millinöfnin Israel og Sara í vegabréfin. Til að gera yfirvöldum annarra landa enn ljósara að um gyðinga væri að ræða var bókstafurinn J stimplaður með stórum stimpli og rauðu bleki á titilsíðu vegabréfs- ins. Var þetta upphaflega gert að ósk yfír- valda í Sviss, þar sem auðveldara var fyrir gyðinga að opna bankareikning en að fara yfir landamærin. Adam var þó ekki lengi í Paradís. Þjóð- verjar handsömuðu Alfred 23. júní 1941 og héldu honum í viku. Ætlunin var að senda Alfred til Þýskalands með öðrum föngum í Horserod. Hvað það var, sem kom í veg fyrir það, er ekki vitað í dag. Alfred var undir ströngu eftirliti útlend- ingaeftirlitsins og Þjóðverja í Danmörku. Vikulega þurfti hann að mæta á lögreglu- stöð til að sýna skilríki og peninga. Hann mætti alltaf stundvíslega. Hann kom í síð- asta sinn á lögreglustöðina 24. september 1943. í byrjun október flýði hann í skjóli nætur yfir Eyrarsund og bjargaði þar með lífi sínu. Danakur þegn í júní 1945 hélt Kempner rakleiðis til Kaupmannahafnar frá Svíþjóð, þar sem hann hafði m.a. unnið við landbúnaðar- störf. Hann uppgötvaði smátt og smátt að lítið hafði breyst. Atvinnuleyfí fékk hann ekki sjálfkrafa. Um tima fundust pappírar hans ekki og dönsk yfírvöld meðhöndluðu Alfred eins og Þjóðverja, sem ekki voru vinsælir í hópæsingu stríðslokanna. Fjöl- skylda hans var horfín í útrýmingabúðum nasista og hann vildi setjast að í Dan- mörku. Þar sem Alfred hafði ekki fengið atvinnuleyfí fyrr en 1938 gat hann ekki fengið ríkisborgararétt, og enn fremur sást hvergi að Þjóðverjar hefðu veitt honum sem 4 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 27. SEPTEMBER 1997 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 27. SEPTEMBER 1997 5 null
Leita
Titlar
Greinar
Fréttir
Um vefinn
Algengar spurningar
