Tíminn - 04.03.1956, Blaðsíða 4

Tíminn - 04.03.1956, Blaðsíða 4
T ÍMI N N, sunnudaginn 4.; marz 19ggj 1 Ásírímur Jónsson listmálari áttræður 11 :."..:::• Kveðja frá forseta Islands Mjer er það bæði ljúft og skylt, að senda Ásgrími Jóns- syni kveðju og þökk á áttræðis- afmælinu. í dag minnist öll þjóð in hans með þakklæti og virö- ingu. Áttatíu ár er löng manns- æfi en stutt listasaga. Jeg minnist hans fyrstu sýninga í Vinaminni fyrir fimmtíu árum. Það var viðburður í þá daga. Við unglingar gátum tekið und- irttme.ð gamla manninum skaft- félska, sem sagði, að „kortin" hjá honum Ásgrími væru betri en. hjá dönsku landmælinga- qiönnunum. Þjóðin, var auðug að náttúrufegurð og snilldar- legum lýsingum í Ijóði og nú stéig Ásgrímur fram, fullþroska á ungum aldri og leysti land- vættti fossanna, fjallanna og jöklanlra úr álögum. Skilning- ur'hans jók oss skilning, og það sem Bakkabræðrum tókst ekki, að bera ljósið inn í húsið í skjólum, varð nú kleift með nýrri tækni. Ljós og litir og línur landsins var fest á dúk, og borið inn í hús og á heimili til yndis og ununar í skamm- deginu. Það er ótrúleg breyting sem or'ðin er á þessum fimmtíu : ' árum, og Ásgrímur er braut rýðjandinn. Listaverk skreyta nú íslenzk heimili í ríkara mæli cn þekkist með öðrum þjóðum. Málaralistin er almenningseign eins og bókmenningin áður. Nafn Ásgríms stendur sjálf- stætt, án nokkurs titils, föstum <¦ fótum í íslenzkri listasögu, og minnir á hið mikla nafn ilall- gríms. Ásgrímur er einn af stórmeisturum sinnar samtíðar. Og vel hefir hann skilið, að það er eitthvað í íslenzkri náttúru á sólbjörtum sumardcgi, sem næst bezt með vatnslitum, hið tæra loft, hin ljettu fjöll og skæru litir. Mikinn yndisarf skilur hann þjóð sinni eftir. Og skylt er að þakka sjerstaklega hina miklu gjöf, sem hann nef- ir ánafnað ríkinu sjálfu. Vjer fslendingar erum fá- menn þjóð, og því stóltari af hverjum samlanda, semi reynist hlutgengur á heimsmælikvarða. Miklar gáfur og óþreytáhdi 'c'Ija gefa list Ásgríms þáð „Láhgá'- líf", sem eru þessa héims 'béztu laun. í dag hyllum vjér einri áf beztu sonum íslands, Ásgrím Jónsson! ÁSGEIR ÁSGEIRSSON Á síðustu 50 árum hafa orðið hér margvíslegar' fram- farir. Byggðir landsins, hvar sem farið er, bera þess vitni að með elju og ástundun hefir plógjárnum verið beitt, sem er að þakka mörgum samstilltum höndum. Nítjánda öldin kveikti neista, sem varð að báli. Sjálfstæðisbaráttan var hafin með þeim Fjölnismönnum og arf- tökum þeirra í ritsnilli og skáld- skap. Og vökul alþýðan tók undir þarih söng. Á vörum fólksins höfðu alltaf lifað sagnir og ljóð, sem bárust mann fram af manni og orkaði á ímyndunaraflið og sköp- unarþrána. Þennan auðuga arf megnaði eigi óáran, óstjórn og fá- tækt að gera þrotbjarga. Myndlistin var verr á vegi stödd en ljóðlistin. Þeir fáu sem ein- hvers freistuðu í því efni voru umkomulitlir í lífinu, og þegar gröfin lokaðist yfir þeim, voru nöfn þeirra í bókstaflegri merk- ingu jörðuð. Eftirlátin verk þeirra grotnuðu upp í kotunum eða urðu eldi að bráð. Sagnir geyma aðeins fá nöfn frá fyrri öldum. Marteinn Einarsson biskup lærði ungur málaralist í níu ár í Eng- landi. Eftir að hann kom heim til íslands að loknu námi skreytti hann þrjár kirkjur, svo vitað sé, með málverkum. Allar þessar kirkjm; brunnu og málverkin með. Ekki veit ég til að varðveitt sé til y.prra daga neitt af verkum hans, sem vitnað gæti um hand- bragð hans. Hins vegar hafa verk nokkurra málara ánítjándu öld- inni geymzt. Sölvi Helgason mál- aði ýmiss konar rósa- og blóma- myndir, sem eru einstaklega hag- lega gerðar. Séra Helgi Sigurðs- son, Sigurðupr Guðmundsson og séra Sæmundur Hólm máluðu ein- göngu andlitsmyndir. Sæmundur Hólm var að námi í Listaháskól- anum í Kaupmannahöfn og þótti efnilegur nemandi, ef dæma á eftir því, að hann fékk 4 sinnum verðlaun við skólann. Ekki virð- ast þessir menn hafa byggt mynd- gerð sína á islenzkri hefð og list- ina stunduðu þeir í hjáverkum frá öðrum störfum. Það er því ekki úr lausu lofti gripið, þegar sagt er, að íslenzk málaralist hefjist með þeim, sem byrjuðu að mála um síðustu alda- mót. Og svo vel tókst til, að á meðal þeirra voru miklir hæfileika menn, er lögðu grundvöll að ramm íslenzkri málaralist. r Elztur þessara brautryðjenda er Ásgrímur Jónsson, sem er 80 ára í dag og í tilefni þess hefir ríkis- stjórn íslands efnt til yfirlitssýn- ingar á verkum hans í salarkynn- um Listasafnsins.- Ajiositt.: uuu Mynclin er fekin fyrir fáum dögum heima hjá listamanninum. Ásgrímur er maður gæddur ó- venjulegum gáfum. Hanri fékk í vöggugjöf sérstætt málaraauga og hefir þroskað meðfædda hæfileika með þrotlausu starfi. Þrátt fyrir líkamlega vanheilsu síðustu ára- tugina hefir hann haldið andleg- um þrótti æskumannsins fram á þennan dag, jafnvel gert margar af sínum beztu myndum á allra síðustu árum. ÉG HEFI OFT hugsað um það, hvað það var mikil gæfa fyrir okkar þjóð að eignast brautryðj- anda eins og Ásgrím Jónsson til að varða veginn og ryðja leið fyrir sköpun málaralistar á íslandi. Það mun vera rétt, sem haldið hefir verið fram, að allflestir eða allir íslenzkir málarar hafi lært af honum eða orðið fyrir áhrifum af list hans og starfa beint eða óbeint. Hann er góður og tryggur félagi og hefir rét.t þeim hjálpar- hönd, þegar eitthvað .bjátar á, meðal annars hefir hann keypt æði mörg listaverk af yngri lista- mönnum og mun það nær eins- dæmi í voru landi. Á yngri árum, og raunar alltaf, hefir hann átt drjúgan þátt í'fé- lagslífi listamanna og reynzt þar ráðsvinnur og úrræðagóður, enda skapfestumaður í skiptum manna á meðal, fáskiptinn, en leggst þungt á árina, þar sem karl- mennsku þarf við. í frístundum sínum hefir hann iðkað hljómlist og setur sig aldrei úr færi að njóta góðrar hljómlistar, þegar eitthvað þess háttar er á boðstól- um. Ásgrímur Jónsson er fyrst og fremst landslagsmálari. Er hann hafði lokið námi í Kaupmannahöfn kom harin heim og byrjaði að mála íslenzka náttúru. í fyrstu er frávik hans frá fyrri myndunum harla lítið. Hljóðlát, björt heiðríkja, vors og sumars íslenzkrar náttúru, eru aðalyrkis- efni hans, á þeim árum. í þeim myndum sameinast raunsæi og hugmyndaauðgi, er gera þær inni- lega seiðandi og persónulegar. Sam kennd hans við náttúruna er því athyglisverðari, að fyrr meir var það skoðun fólksins, að landið okkar væri alls ekki fallegt eða blítt. Það voru eiginlega bara grænu blettirnir, sem nutu þess heiðurs að vera kallaðir fagrir. Fyrir sjónum manna voru fjöllin „svört og Ijót", holtin „nakin og málarans og málaranna breytt við- horfi manna til náttúrufegurðar á skammri stundu. EINS OG FYRR er geti'ð, er i þjóðminjasafnsbyggingunni Hringbraut. Aðgangur er ókeypis, en menn eiga þess kost, að eign- ast vandaða sýnjngarskrá, með mörgum myndum, og ættu sem flestir að eignast hana til minja um sýninguna. Skráin kostar að- eins 10 krónur. stofu, sem gerö eru á. arunum 1920 til 1945. Á þeim árum, sem hér um ræðir, komu fram á sjón- gróðurlaus", „jöklarnir að vísuum, þar á meðal að náttúrugripa- um heim, væri á næsta leiti viS hvítir, en „kaldir". Málaraauga Ás-1 söfnun. hinn unga íslenzka landslagsmál- gríms leit þetta allt öðrum aug-1 Síðar fór Ásgrímur vestur á ara, og seinna átti syo mjbg að um. Fjöllin urðu blá, jöklarnir Bíldudal og var hjá Pétri kaup- koma við list hans, er greina má sveipaðir léttum roða og nöktu I manni Thorsteinsson, er var íaðií skýrara í verkum haris' í næstu holtin klæddust purpuraskikkjum ! Guðmundar málara og þeirra syst af fegurstu gerð. Já, viti menn, nú i kina. Þar stundaði hann alla al var farið að hyggja betur að, lík- j genga vinnu og var meðal ann lega væri landið okkar ekki svo i ars eina vertíð á fiskikútter, er í arsviðið margir nýir menn, og sérlega ljótt land, og nú er svo ' cfviðri var að því kominn að reka sýnt var, að íslenzk málaralist var komið, að það er almenningsálit, | upp í Eldey, en á síðustu stundu í deiglunni. Ailmargar samsýning- að ísland sé eitthvert litfegursta ! hjargaðist frá skipbroti. Ef öðru ar.listamanna voru haldnar hér og land í heimi. Þannig hefir pensill vísi hefði farið, hefði saga íslenzkr erlendis, sem örfuðu til dáða. ar myndlistar orðið önnur en raun Þessir listamenn hafa að sjálf- varð á. sögðu haft einhver gagnkvæm á- Ásgrímur hafði ungur hneigzt hrif hver á annan, til heilla, þótt að dráttlist, en engin tök ^ð iðka innbyrðis væru þeir ólíkir hver listir hér á landi á þeim dögum. öðrum. Að minnsta kosti tengdi verkumÁsgríms Jónssonar komið '• Ásgrímur réði af að freista gæf- það þá saman, að þeir fó'ru að fyrir í salarkynnum listasafnsins | unnar í Kaupmannahöfn. Þangað dæmi Ásgríms og málvtðu íslenzkt við | fór hann árið 1897 og i;ók til við landslag. Hið sameigmlega við- listnám, en varð að vinna fyrir sér fangsefnaval hafði sín áhrif og til jcfnum höndum, þar sem farar- gó'ðs. Líkt og áður var með frönsku eyririnn var einar 200 krónur og impressionistana, sem völdu sér fetin sem hann stóð í. Hann hafði við'fangsefni hver með öðrum. enga styrktarmenn e'ða ættmenn, Sem kunnugt er. Þegar við nú at- sem gátu kostað hann. Svo hann hugum myndir Ásgríms'frá' þ'essu varð að treysta á eigin handbjörg. tímabili, má segja, áð;'hvert 'stór- Olíumyndunum er raðað í 4 j En með elju og dugnaði sóttist verkið taki við af öðru. „Hekla" stóra miðsali byggingarinnar, en í j hcnum námið fljótt. Eítir að hann séð frá hlíðinni fyrir innan Ásólfs 9 smærri hliðarsölum vatnslita- myndum. Myndunum er raðað þannig eftir aldri, að í innsta mið- sal eru elztu myndiraar og í þeim næsta eru verk frá miðbiki ævi Ásgríms, en í tveimur næstu söl- 1 seinna sýndi verk sín hér heima staði, máluð 1927, eign Listasafns (árið 1903) veitir alþingi honum ríkisins, sýnir nokkuð glögg 1200 króna styrk, sem hann notaði straumhvörf í liststarfi Ásgríms, til utanfarar á ný. Og seinna veitti er telja má meðal öndvegisverka alþingi honum allríflegan styrk til hans. Myndin er máluð í léttum, bláum, littón, hinn svali síðsum- arsblær leíkur um loft og láð, myndin er sveipuð fínu forma- og litaneti, sem gerir myndbygging- una sannfærandi og innilega. Líku Rómarfarar. A ferðalagi um Evr- um eru verk frá seinustu árun-1 ópu kynntist hann mörgu og mun um. Og í hliðarsölunum á hægri hann hafa lært mikið á því ferða- hönd, þegar komið er inn, erujlagi. eldri vatnslitamyndir, en á vinstri [ hönd yngri myndir. í fordyri eru, ÞEGAR ATHUGUÐ er sýning' gildir um nr 39 „Tré úr Húsafells- teikningar. Ásgríms, er augljóst mál, hversu I skógi", eign Jónasar Hvannberg, Sýning þessi cr^mjög fróðleg fljótum þroska hann hefir náð. sem mun vera máluð nokkrum ár- fyrir þá, sem vilja kynnast starfi j E^n með elztu myndum hans á : um síðar, og „Hrísla í Húsafells- Ásgríms frá byrjun, því hægt er j sýningunni er stórt clíumálverk I skógi" nr 33, eign sama manns.:, að fylgja þroskaferli hans í gegn-'. af Tindafjallajökli," séðum af núpn Sú mynd er dýpri í lit, gleggri og um arin. Á sýningunni eru mörg verk kraftmeiri í ljósbrigðum. Hinn guli haustblær á grundunum meðfram ánni fær svar við dökkbláma ár- innar og grábláma skýjahulunnar yfir hnúknum. Hið rauða innskot í laufi og stofni trésins gefur lita- um listaverk. ÁSGRÍMUR Jónsson er fædd- um fyrir ofan Stóranúp, en end- urheimt írá Danmörku fyrir fáum sem Ásgrímur á sjálfur, en hann ; árum og er nú í eigu Listasafns hefir ánafnað ríkinu til eignar eft- ¦ rikisins, máluð 1903. Myndin er ir sinn dag. Það er mikill fengur, j máluð í breiðum, æði stórum, flöt- að þau varðveitist þar eftir hans um og fjallið formað allnákvæm-. daga á einum stað, í stað þess að leja í nokkuð dökkum, bláum og samræminu aukið gildi. A sama dreifast viðs vegar, sem tíðast er fjólubláum, litum, norðurhlíð vegg er annað stórverk, einnig úr Skarðfjalls með einkennilegum grá Húsafellsskógi, nr 31, eigandi grænbrúnum, djúpura, litblæ, Bjarnyeig Bjarnadóttir. Þar er mynda þægilega mótsetningu við það hin plastíska íormun trésins, ur 4. marz 1876 í Rútstaða-Suður- léttari tóna baksviðsins. „Gjáin í fjaJÍBins, og hvítra skýjahnoðra koti í Gaulverjabæjarsókn í Ár-; Þjórsárdal" nr 61, eign Hafliða á últramarínbláum himni, ásamt nessýslu. En þar bjuggu foreldrar Helgasonar, „Úr Árnessýslu" nr glöggra skila blárra og gulra 3ita, hans, Jón bóndi Guðnason og kona 68 og „Birkihríslur" eigandi þeirra sem skapar myndinni alvöru- hans, Gu'ðlaug Gísladóttir. Hún er er Kristín Stefánsdóttir, þær eru þrungna listkennd. Árnesingur að ætt, en hann Þing- j málaðar tveimur eða þrem ár- i í kjölíar þessara mynda sigla eyingur, eins og ættartala hans, um áður. Hin volduga og stóra margar Húsafellsmyndir, með eða drög til ættartölu, sýnir og mynd af Heklu nr 56, seni Lista- trjám, þar sem svipuðum sjónar- ég hefi tekið saman, fyrir þá, sem safn ríkisins á, er máluð 1907 og miðum til listtúlkunar er fylgt. hirða um þau fræði. jsýnir, að Ásgrímur hefir verið þá Þær eiga það sameiginlegt, að jén- Foreldrar hans munu hafa verið aftur í Árnessýslu. Myndin er mál-' eru áberandi nærri, eða í íor- fremur fátækir, en þó komizt uð á staðnum, séð úr Hreppunum.' grunni, og fjöll eða hnúkar'gægj-; Það er vor og sumar í lofti, og í ast aðeins íram á milli laufkrónu tvennum skilningi. Máhrinn virð- sæmilega af, enda duglegt fólk. As- grímur fór úr foreldrahúsum strax eftir fermingu og réðist þá til N"4;ea5 kaupir.anns á Eyrar- bakka og vár h'já honum í nokkur lagi sýnir hún, a5 nývakntng rú, ár. Vann hann þar að ýmswa störf, seia impressionisminn kveikti víða trjáa, og hinn rauðguli litúr skóg- st vaknaður til fulls um hlutskipti arbotnsins ræður ]itabyggingunnj.(t; sitt sem landslagsmálari, Og í öðru Það vsrri freistandi að minna-t á; fk'iri verk í þessari stofu, pvx (FiAiunaJd á 5. sióu.jv

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.