Tíminn - 02.09.1956, Blaðsíða 5

Tíminn - 02.09.1956, Blaðsíða 5
T f M I N N, sunnudaginn 2. september 1956. 'Jti SVO BAR við milli jóia og | nýárs 1954, aö hringt var til = m;n á náttúrugripasafm'ð og § niér tílkynnt a8 um borð í tog- = aranum Jóni forseta,.. sem þá I var nýkominn í hö'fn væri ó- I kenndur fugl, sem skipverjar = hefó'u handsamað á hafi úti. Eg i brá skjótt við og hélt niður að = höfn til að veita fuglinum við- f töku. Þegar ég kom um borð í i togarann var mér vísað á tága- § körfu, sem strigi hafði verið | strengdur yfir, en í körfunni i var fuglinn geymdur. Þegar i striganum var svipt af körfunni i kom í ljós æðarkóngur, meira | að segja fullorðinn karlfugl í | sínum skrautlegasta búningi. i Sldpverjar tjáðu mér, að þeir i hefðu fundið fuglinn á þilfari i togarans aðfaranótt hins 30. i desember, er togarinn var á 1 suðurleið í náttmyrkri og úfn- i um sjó um 3—4 sjómílur vest- i ur af Bjargtöngum. Gátu þair i þess til, að fuglinum hefði 1 skolað um borð með sjó í gegn- i um lensportið. | EG FLUTTI nú fuglinn í | húsakynni náttúrugripasafnsins | í Þjóðminjasafnshúsinu og sleppti honum þar á skrifstofu minni. Hann var 's'pikfeitur og hinn brattasti, en fékkst þó ekki til að eta neitt, unz mcr hugkvæmdist að bjóSa honum niðursoðnar rækjur. Þá var björninn unninn og nokkrum klukkustundum éft'ir' 'að iiafin kom í mínar hendur var hann farinn að háma í sig rækjur, en aldrei þýddi að bjóð'a honum neitt annað. Eg hafði nú örlög þessa fugls í hendi mér, en var satt að segja á báðum áttum um hvað ég ætti við hann að gera. Eg verð að játa, að ég hafði á- girnd á honum handa safninu, en þó fannst mér hálfgerð synd að farga slíkum fugli í fullu fjöri, ekki sízt þegar í Ijó's kom að auðvelt myndi vera að ala hann. Hins vegar haf ði ég slæma aðstöðu til slíks, og auk þess óaði mér við kostnaðinum, sem af eldi hans myndi leiða, því að rækjur eru dýrar eins og allir vita. ER EG VAR að velta þessu fyrir mér, minntist ég þess, að Peter Scott hafði einhvern tima getið þess við mig, að æðar- I p Ædzrkóngurinn. Myndin er tekin í náitúrugripassfninu skömmu áiui- en fuglinn var sendur tii England.s. ,1111111II llll II llllll IIIIIIIIIIIIIIIIIII11IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII1111111 kóngurinn væri ein af þeim teg- | undum, sem sér hefði ekki tek- | izt að ná í handa andagarði sín = unv við ósa Severnárinnar á 1 vésturströnd Englands. Eg f sendi því Scott skeyti og spurð- i ist fyrir um, hvort hann hefði | áhuga á að fá fuglinn og hvort' i hann myndi geta tekið á móti i honum ef ég sendi hann loft- | leiðis. Á gamlársdag barst svar- i skeyti frá Scott. Það var stutt i og laggott og hljóðaði svo: — i Pleased to meet King Eider at i ' airport. Þar með voru örlög i fuglsins ráðin og á gamlárs- = kvöld færði ég honum vel úti- I látinn skammt af rækjum til I hátíðabrigða. Að morgni hins 3. \ janúar sendi ég svo fuglinn á- \ leiðis til London með Gullfaxa, : og þar með var mínum afskipt- | um af honum lokið. } UM AFDRIF fuglsins eftir [ þetta mætti margt segja, því að | hann lifir enn góðu lífi og hefir ! hlotið mikla og verðskuldaða j frægð í Englandi. Aðsókn að ! andagarði Scotts er geysimikil, I enda er garður þessi einstæð- j ur í sinni röð í heiminum. Hef- | ir Scott tjáð mér, að síðan æðar ! kóngurinn kom þangað hafi ! hann átt mikinn þátt í því að I auka aðsókn að garðinum og sé I stöðugt eitt mesta aðdráttarafl I þar. En matvandur er hann og i dýr á fóðrum sem fyrr. Er I hann að mestu alinn á rifnum I ál, en hálfilla gekk þó að venja \ hann á þann rétt. Það eina, sem j varpað hefir skugga á frægðar- j feril kóngsins, er að hann hefir i skorta maka við sitt hæfi. Zr ! þessu hefir nú verið bætt, þvi ; að þegar Scott var á ferð í j Kaupmannahöfn síðastliðinn vetur, var honum gefin æðar- drottning, sem var í haldi í dýra garðinum þar. Mun hún vera I af grænlenzkum ættum eins og kóngurinn. Bíða menn þess nú með eftirvæntingu, að með þeim takist góð sambúð. Má þá vera, að mönnum gefist brátt kostur á, að sjá æðarprinsa ög æðarprinsessur í andagarðinum við Severnána, ög myndi það eiga drjúgan þátt í því að auka hróður þessa merkilega fyrir- tækis, þar sem endur, gæsir og sVanir víðsvegar að úr-heimin- um búa saman í sátt og sam- lyndi. Finnur Guðmundsson. *$** iiiiiiiiiiiiiiiiininiiiiiiiiiiiiiiiiiiitiiitiitiiMiiitiiiiiiiiiiiiiiiiitiiMiiiiiiiimiiiiiiiiintiii ifiiliillltlliHilllliiliiltllflilllillllllllllllllflIllllIlltlltllllHltlillllllllllllllllliniIlllllltlllli ", MÁL OG MENNING Ritsti. dr. Halldór Halldórsson. Magnág ,V. Finnbogason :"rá ReyrúsdaJ skrifaði mér í sumar bréfijOg- spurðist íyrir um uppruna tveggja örnefna. í bréfi Magnúsar, sera, er dagsett í Hafnarfirði 18. i.júlí, segiruivo: ;: . Kerlingardalur heitir brer skammt austan við Vík í Mýrdal. Norðaustur af oænum cr dálítill foss í læk, sem kemur þar ofan af hálendinu. Hefir hann upptök ' sín í svonefndum Búðum (eða Tjaldbúðum). Rennur lækurinn frám nieð túninu að austanverSu og niður í Kerlingardaliá En austan við lækinn er grasi gróin hlíð, sem nær frá Kírkjugötum, sem eru su'ðaustur af 'bænum og liggja upp til Höfðabrekku, on suðurtakmörk hlíðarinnar oru við Hofðabrekkuháls. Þessi hííð heitj ir einu nafni Skjappir. Að vísu eru ýrns örnefni í skjöppunum, þar sem þær eru slægjuland að fornu og nýju frá 4—5 ábúend- um Kerlingardals, eins og beir voru fram yfir síðustu aldamót. Hvað muíidi þetta heiti þýöa, eða af hverju gæti það hafa verið dregið? Ég treysti mér ekki að íuilyrða, hvernig örnefnið Skjappir er hugs- að, en skal þó geta þeirra merk- inga orðsins skjöpp (í fleirtölu skjappir), sem mér eru kunnar. Gæti verið, að það kynni að verða staðkunnugum í.nönnum leið'bein- ing um skýringu örnefnisins. Elzta . dæmi, sem orðabók Háskólans hef- ir um orðið skjöpp, er fr'á siðara hluta 18. aldar. Dæmið e'r þetta: !Sktá"ppir heitá :venjulega þau tfWW&IWi ft nirtl! ¦-i1ni- i t ¦'.-. íltlfiit* blaðahulstur, sem hvannanjólar og önnur þess háttar grös og jurtir hyljast í, áður þau springa út. L.F.R.I, 33. í Blöndalsbók er getið íveggja annarra merkinga orðsins. Þar er það sagt merkja ,,dula, pjatla". Er sú merking talin hornfirzk. Heim- | ild orðabókarinnar er dagbækur iBjörns Ólsens, en Björn lærði orð- | ið af séra Jóni í Bjarnarnesi. Jón A. Jónsson cand. xnag. negir ;nér, ' að hann hafi spurt marga menn Úr Vestur-Skaftafellssýsln um i þsssa merkingu orðsins, en eng- , inn kannazt við hana. Þá er i við- ' bæti Blöndalsbókar sagt, aS skjöpp , merki „skcekill" og sé notað sem '¦ „gæluorð um fætur á barni". i Þessa merkingu telur Jón Aðal-; { steinn algenga .í Vestur-Skaílaf ells- j sýslu. | I Hitt nafnið, sem Magnús spyrst' fyrir um; er Söfndalir. í bréfi hans j segir svo: I Víkur nú ferðinni í heiðardal- [ inn. Uppi í heiðinni norðvestur af Stóruheiði eru dalverpi, sem , heita Efri- og Neðri-Sofndalir.j Vestan við minni neðra dalsins [ er haus, sem heitir Sofndalshaus. j í honum er hellir, sem heitir' Sofndalshellir. Sofn var kallað ákveðið magn af mclstöngum; sem skorið var á mellöndunum í SkaftafeJlssýslu og notað til korngerðar. Og sofa- hús var kallað húsið, sem notað var til, að baka eða þurrlrn korni'ð. í, áSur en það var malað. Eru nokkrar líkur til, að þarna geti verið samband á milli? Ég hefi ¦ i t.tt-tl liU ..- ¦ 'li!' '•. Þáttur kirkjunnar: Hólar í Hjaltadal ÞETTA SUMAR " er hið Hóla sem mestan. Enda er á Hólum ein elzta kirkjá íslands, virðulegt hús úr steini óg mjog vel við haldið. Mættu sem flest- S| mesta hátíðasumar í sögu kirkj- \ unnar. Í Skálholtsstaður átti 9ö0 ára I afmæli sem biskupssetur. En ir fara heim til Hóla sína píla- | Hólar eiga líka sína hátíð á grímsför. Hafa Norðlendingar I þessu sumri. Nákvæmlega 850 látið gjöra turn einn mikinn í ár eru nú liðin síðan Jón bisk- grennd við kirkjuna. Setur turn up Ögmundarson, hinn fyrsti þessi tignarsvip á staðinn og er biskup til Hóla var vígður. HÓLAR í Hjaltadal eru merkilegur sta.ður í sögu lands- táknlegt minnismerki þess,:hve hátt menningu íslands bar á þessu virðulega höfuðbóli. . Nýlega hefir veriS gjört fal- ins og kirkjunnar. Jón.Ömunds legt prestsseturshús á Hólum son var að öllu hinn merkasti maður, gáfaður, glæsilegur, söngmaður frábær. Grundvall- og prestur sóknarinnar, sem nú j heitir Björn Björnsson fluttur || þangað. Og allír vita að Hólar H aði hann á Hölum hið fyrsta eru nú aftur skólasetur, þótt menntasetur.Jiorðanlands, og það sé ekki menntaskóli, held- myndaðist þar íyrir tilstillí bisk ur bændaskóli, sem þar.er.: ups eða fyrir aðdáuri f ólks. á Það er því sannarlegt höfð- g honum, hið fyrsta sveitaþorp á ingjasetur enn í dag, því að %\ íslandL.Þ.á myndaðist og orð- skólastjórinn og frú hans sétja 1 tækið „heim að Hólum", sem fornlegan svip gestrisni og stór-1 bendir til að öllum hafi fundizt, mennsku á þennan helga sögu-1 sem þar væri sitt annað eða stað. eina heimili. Og verður naum- ..... ast betur túlkuð ást og aðdáun EN ÞAÐ sem sérstaklega ,., á nokkrum stað. skal minnst á er, að á Hólum | t Og Holar áttu flein stór- hefir verið sttgið spor, sem M menni. Þar starfaði Jón biskup bendir nútíð og framtíð íslands . Í|| Arason, sem ef til vill er fræg- á, hvað gera skal og hvérnig i •S astur allra islenzkra biskupa. búið skal að shkum stoðiim. ; • m Þar lifðt einnig Guðmundur Þar hefir orðið su vakning gagn m il l)iskup Arason hinn góði, sem vart verðmætum sögu, og lands, j, vigt hefir Guði fleirt staði a ís- sem nú er einnig að na tokum iandi en nokkur annar maður. á Skálholti. Skilningur Norð-, p Og ekki má gleyma að nefna lendinga á viðreisn Holastaðar || (Suðbrand biskup Þorláksson, getur orðið og þarf að verða ¦ föður kirkjulegr-a bókmennta á sem viti á þeirri leið, sem lýð- , íslandi. Og á Hólum ólst Hall- veldið íslenzka þarf að fara i í |j grímur Pétursson upp, og mun viðreisn og uppbyggingu- sinn- hann því þekktasta skáld Skag firðinga og er þá mikið sagt. ar nýju og nýtízku menningar L; nútíð og framtíð. Heill hverj-' um þeim, sem skilur gildi. NORÐLENDINGA hafa skil helgra staða. Sá skilningur sýlt- í ið þýðingu þessa helgistaðar ir að þjóðin veit sitt hlutvark. síns og reynt að gjöra veg Árelíus NíelssonJ- 1 é|& Fjórðungur framleiddur upp í inga um sölu á frystri síld ¦ ,ni)rí 86CÍ3V '¦'¦ 16 iíionsl hvergi séð eða heyrt getiS um, að melskurður hafi verið stund- aður í Mýrdal, enda hefði þá orð- ið að sækja melinn austur í Álftaver, cn slíkt er ekki hugsan- legt og því síður, að kornið hefði verið flutt langt upp í fjöll, því að nógir hellar voru nær, ef menn hefðu viljað nota þá fyrir spfnhús. Efalaust hefir akuryrkja verið stunduð í Mýrdal í fornöld. Það sanna mörg örnefni. En hvort þessi nöfn hafi tíðkazt þá, er mér ekki kunnugt um, í sam- bandi við kornræktina. En þó svo hefði verið, eru Sofndalir einhver allra ólíklegasti staður til slíkrar framleiðslu, svo það verður að líkindum að leita ann- að og lengra til skýringa á þess- um nöfnum. Kornræktin mun reynast þar geitarhús. Það er rétt hjá Magnúsi, að orð- ið sofn er til í merkingunni „ákveðið magn af melstöngum". Þá eina merkingu tilgreinir t. d. Blöndal. En þessi er hvorki hin eina né upprunalegasta merking orðsins. í rauninni táknar orðið eins konar ofn, sem notaður var til að baka og þurrka korn. Elzta dæmi, sem ég þekki um orðið í íslenzku er runnið frá Árna Magn- ússyni eða er frá því snemma á 18. öld (sbr. Á. M. Skr. II, 249), en allt um það tel ég engan vafa leika á því, að orðið hefir tíðkazt hér frá landnámsöld. Til þess bendir, að orðið er sameiginlegt vesturnorrænum málum. Það er á færeysku sodnur og í norsku lands- máli sonn. Á Norður-Hörðalandi kemur fyrir myndin tonn og gamalli norsku þorn (karlkyns). Orðið er tökuorð úr írsku sorn, en er í írsku fenáið úr latíuu fornus, ^Búið er nú að selja 4300 smálestir af freðsíld af- þessa árs'framleMsÍu. Upp í þetta er þó enn aðeins búið að'frysta um 1100 smálestir af Faxasíld. Hefir síldarafli venð 'niJÖg tregur að undanföfnu. ið Ssd Þeir sem kaupa freðsíldina eru Pólverjar, 2500 smálestir, og Tékk ar, 1800.smálestjr.; Þeir fyrrnefndu hafa keypt íslenzka freðsíld um margra ára skeið. En í Tékkóslóva kíu . er tiltölulega nýr riiarkaður fyrir íslenzka freðsíld. Hófu þeir að kaupa hana á s. 1. ári. Er nú líklegt að búið sé að tryggja. síld- inni þar öruggan marka'ð'.,''Bæðí í Póllandi og TékkóslóvakíuíéfSíld in matreidd þannig að "hútrer reykt úr frostinu. „:i Þess skal getið að lokum," að líklegt er, að hægt muni að selja verulegt viðbótarmagn af frystri sud. sem merkir „ofn". Merking orðs- ins í færeysku er „ofn, notaður við kornþurrkun", og svipaða^ merk- ingu hefir það í norsku. íslenzka orðmyndin sofn er vafalaust til orðin fyrir áhrif frá ofn. En víkjum nú að staðarheitinu Sofndalir. Um Sofndali birtir Ein- ar Ól. Sveinsson skemmtilega frá- sögn í Landnámi í Skaftafellsþingi (bls. 134—135). Sögnina hefir Einar úr riti eftir Sæmund Hólm (í. B. 333, 4to). Frásögnin cr á þessa leið: Sofndalir og Sofndalatindar eru í milli Reyðartinds og Heið- arvatns, heldur vestar; í þessum Sofndölum skal vera ein hola, hvar upp úr kemur eitt ský, sem breiðist hátt og vítt um himin- inn, kallast Sofndalahrísla; eftir að hún hefir sézt, sem mjög er skjaldan, koma gjarnan langvar- anlegir norðanvindar og næðing- ar; hana hef ég tvisvar séð, og er víst, að skýið hefir þar sín upptök og breiðist út eins og vöndur, og þá hún er langt komin frá, verður hún að netjuþykkni. Ekki trúi ég hún komi upp úr jörðinni, heldur skapist svoleiðis gjöri veðrið til lengi. varandi hvirfilvinds, sem dregur, dampa til sín frá jörðinni og loftin sam- an og svo upp; menn eru komnir á þá meining, að allir vessar séu af jörðinni, en áður héldu þeir, að tunglið gæfi ogsvo þá verkan af sér, hvar fyrir eitt tungl væri rosameira en annað og • um breytti veðri við viss tunglskipti. Aðra frásögn svipaða greinir prófessor Einar eftir annarri heimild og getur þess, að orðið Sofndalahrísla sé enn til eystra. Enn hvað kemur þessi frásögn málinu við? Mér dettur í hug, að holan í Sofndölum hafi verið köll- uð sofn. Hið einkennilega ský kann að hafa minnt á reyk úr sofni og stuðlað að nafngiftinni. Ekki vil ég þó fullyrða, að skýring- in sé rétt. Þá vil ég einnig geta þess, að á víkingaþinginu, sem haldið var hér í sumar,. heyrði ég Christian Matras geta þess, að í færeyskum staðanöfnum merkti sofn (fær. sodnur) „þverhníptur klettaveggur"/ Ég er ekki stað- kunnugur í Sofhdölum og treysti mér því ekki til að skera úr því, hvort þessi merking n kemuK tií greina, en þeir Skaftfellingar, sem ég liefi tálaðviði hyggja,, að svo .,.. ,. ::',•.« inJli; JlíJJ. • af . jökulsinsi. þessara; i. fjalltinda og ReyQartinds miliilli h,æðj | oglsé ekki, i ' ..:! ,ns .litibjijsd Jéctaal íi.o'5-'ío Anrt l&9t& nhv€ íCutiid kú ," . '>;¦'¦

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.