Tíminn - 08.07.1959, Blaðsíða 7

T í M I N N, íiiiðvikudaginn ji'i’í 1959.
Á 'heimleiið frá Ráðstjórnarríkj-
un'iim komum við tll Kaupma'nna-
liafmrr. Þar fórum við hjónin inn
í bókabúð og spuíðum hvort til
væri nokkur bók um Samarkand.
— S'ama'rkand? Hvaða maður
er það? — spurði afgreiðslumað-
urinn.
Ekki vil' ég játe', að fáfræði mín
hafi alveg komizt tii j'afns við
þetta en hiugmyndir minar um
Samarikand voru næsta óraunsæ-
ar. Bargui sveif í l'jóma Þúsund
og einmar hætuir og var í tengslum
við kvæði Omars Kayyams:
„Þeir segja að ljón og refur
skipi rétt,
jpar ræmdist Jamshýd fyrr —
og bergði þétt“.
Nú fljúgium 'við feaim'ske yfir
þann' istað, þar sem Jamsihýd I'ét
lesa villt ví'nber í tunnur og sen'da
sér, cxl ekki skipa ljón og refur
rétt á þessum slóðum í dag. Akur-
lönd með áveit'uskurðum teygja-
sig um dal'inn meðíram Zeravsan-
fljótinu. En sögnón' um Jamshýd
PersakanuEg iifir enn. Honum
þóttu stóxiu, viltu vínberite svo góð
að harm iét senda sér turmur full-
ar af þeim heim í höll sána. Á ieið-
iinmi gerjuðust berin og það lagði
storkan þef upp úr ámunum og
safi berjanna var beiskur á bragð
ið. Þetfca er c:fur, sagði konungur.
en iét þó renna þvi í ker og
geyma. Kveld eitt sló í brýnu milli
hans og einnar eiginkoniunnar og
húm varð svo h'airmþrungin, að
hún ætl'fflði aið fyrirfara sér á eitr
inu, s:em geymt var í kerunium. En
hvað sfeeður? Harmiur hennar
hverfur, hún tekur að dansa og
syngjiai og verður h'in k'átaste dag
eftir dag. Jamshýd komst að því
hvað kætt hafði konuna, sendi eft
ir meiri vínbeirjum og lét þau
gerjast, iagðist í drykkjuskap og
týndi að Idkuni iífinu vsgn'ai
ósitjórniar og stórmeninskubrjái-
æðis. Og þaninig fundu menn vín-
ið, segja þeir í Samarkand.
Rúbínrauðar rósir
Flugvél'i'n! sezt í moldeTkófi á
flugvöflinn við Samark inc og við
störum forvitnum aug'um á þetta
þjóðsagnaliand, á skrúðgrænu
Sigríður Thorlacius:
A slóðum Þúsund og einnar nætur
Á þessu landii ættu rauðustu rós
ir að blómstra, svo mikið blóð hef-
ur þessi jörð drukkið, blóð keis-
ara og múgamanna. Sagnir eru til
la'f borg á þessum slóðum frá því
fjóruim öldum fyrir Krists burð,
borg ssm safcir glæsiiLeiffea og feg-
urðar var köli'uð „hin gulfna“ og
var uim' isinn miðstöð á leiðinmi frá
Kína til rómverska ríkisins. En
um þesí'a horg hafa hruinið stiraum
ar blóðs ,og stormar eyðlingar. IJún
hefur verið eydd, ris.ið á ný, séð
hræðilega glæpi og stórfengil'eg
menningara'frek. Nú vinð'.st
straumka'st umb'rotanna sneiða hjá
hcnni um s'iinn, hún hjúfrar sig
niður milli iðjagrænna brekknanna
minn'.r kannsike á drottningu. sem
svipt hefur veri'ð völdum, e.i bel-
ur þó enn í hendi sór marga dýra
g 'ipi og fagrai.
Alexander mikli lagði un:r: sig
Samarkand og kvæntist þar Rux-
önu, isiem taliin var fegurst aHra
meyja í Asíu, og hér dvaldist haun
um tveggja árffl skeið, áður en
h'ann hóf herfeirSiina til Indliands.
Þá naut borgin mikill'ar virðingar
og ai'it stóð í blóma, em eftir frá
fal'l Alexanders brýzt þair hver
hiarðstjórinn til valda eftir annan
og 'gengur svo nœstu þrjár addir.
Skömmu eftiir Knisits burð birt-
ast h'ersvei'tir Húma úr dimmum
sandbyljum Góbí eyðimier'kurÍTi'niar,
legigja undir sig borgi'ma' og hin
frjósiömu hóruð umhveirfis hana.
Atfcila Hii'nia'koinuingur fcom þanga'ð
'ti'l [þess að láta útnefna' sig höfð-
iin'gja allria ættkvíisla Húna, ein
þegar hamn sót'ti Saiin'arkand heim,
þá var það efeki hin glæsta borg
frá dögum Alexamders miifela,
'hel'dur tj'aldbong i hvirfitegu stríðs-
vaigma.
Alld'ir líSia og a’lítaf giinnast nýir
og nýir herkonungar og þjóðflokk-
a-r þet'ta gjöful'a liamd. Á áttundu
öid eru það Ariabar, sem rikjum
rá'ðiai. Þeir hlúðu að vís'iindum og
hagisæld, én sú dýrð stendur ekki
niomia þaingað tiil hiimar hálfvihtu
hersveitir Mongólianna undir
'Stjórn Ghengis Khan flæða yf r
landið.
Grafhýsi Timurs
Á götu í Samarkand
ba’e'kkurna'r, sem taka við skammt
frá fl'UgveEúnum, á koniurnair í
íivít'U hjúpunum, sem eru að vinna
á ökrunum, blómin og vínviðar-
göngin, sem liggja að flugstöðinni.
Frú Tadzieva kynnir ofefeuir fyrir
Aikrimov, forst'jór'a I'istasa'fns borg-
arimnar og Halifeov, yfiimi'anni
menmitegarmál'a sta'ðarins. Var
Aferimov I'eiðsögumaður ofekar um
siöigus'taði og sfeýrði sfeemmtilega
frá ýmsum þei'm sögnum og st'að-
reyndum, sem við þá eru bundmir.
Við ökum upp brattanm frá flug-
vellinum, þar sem blóðrauðir val-
nnúar skína eims og rúb'ínar Í. gras
imu. Krafefeair og aldnað fótk held-
nr búsmala á beit útii í hðlúnum.
„Ég hugsa oft, sú rós eem.Bau'ðust
S'tÓð,
1 rósahóp dr-afek einhvers Cæsars
Wóð, —
fflð það séu aflltaf. garðsiins bezfcu
blóm,
sem bléð af fögiru höfði gjöfði
rjóð“,
eiegir Omjjr Kayyam.
Svo fæddist drengur
En árið 1330 eða 1335 fæðrit
höfðingjanum í tartaraiþorpinu
Shangr-i-Sabz eoinur, sem nefndi.tr
er Timur og þessi hjiarðmannsison-
ur á eftir að verða einn af vold-
U'gustu herfeoinungum eöguniniar,
sem við andlát sitt árið 1405, réði
eíkki aðeins yfiir Turkestan, heldur
eirangi yfiir Persíu, Georgíu, Ar-
mcníu, hluta af Síberíu og Ind-
landi.
Timur gerði Samai'feaind að höf-
luðborg rífcis síns og enn þann dag
í díag iber borgim svip af þeitn
glæsileika', sem skapaðist. á vald'a-
tíð hams, enda sparaði hann áreið-
amlega ekkert til' að hún yrði verð
ugur miminisvairði um vaild hans.
Unid'ir stjórn hanls. og nánustu af-
komenda hans á borgin sitt síðasta
stórfeHda blómaskeið og nú er
bezt að hlusta á það. sem leiðsögu
ma'ður okfear segir um þær rt'nj
ar, sem enn stenda frá þes-um
tímum.
Fyrst riemuin yið staðar hjá leif-
um af stjörnuistöð Ulug-Begs, son-
airsonar Tirnurs. Þa-r hefur venð
grafinn upp sextant hans, sem or
svo stór, a'ð nána'st er eins o j -'.61
sjá ofan í hamragjá. Allar rann-
sóknir kváðu sanna, að stjarnvis-!
lindi Ulug-Begs hefðu verið ná-1
fevæini mjög og hárrétt og nú er
verið að endurbyggja þessa fornu
stjörnustöð með sínu fyrra sniði,
til að minnast á verðugan hátt
hiins' merfea manns.
Næst nemum við stað'ar við
þyrpingu griafhýsa, nefnd Shah-y-
Ziinda og sj-áum þar í fyrsta skipti
hiten stórkostlega byggingarstíl frá
dögum Timurs, sem hlýtur að
hafa börið hróður Samarkand vítt
um heirn.
Við lítum fyrst á hliðið, :em að
götunini smýr, hátt og ritt me5
isiim'drlanidii iitum hinna gljabrenndu
'múrsiteina, sem mynda ma:gs kon-
ar mynztur á veggjunum. Þar að
aiufei eru rístar skireytingar í sre:n-
ana, svo að isums staðar er eins og
lagður hefði verið etórgerður
fenipplinguir á steiiiniinn og þár
hefiði' hiainm steinruinnið.
Bafe við hlilðið tefeur við strœ-ti
og 'háar tröppur úr steini. Veigg-
irnir til hliðar hafa allir verið lagð
ir Ekrautsteinum, en nú eru þeir
víðia! hriundir af. En til beggja
hlið'ffl við betta stræti eru mörg
gnafhýsi og er fjölbreytni í sfereyt
ingum þeirria og byggingu ótrúleg.
Víslt hefur verið gerður hór mamna
munuir. Hershöfðingjar Timurs
byggja margir sanian eitt grafhýsi,
ein nániir ætUngjatr hans og tugir.-
'konur hafa hver siitt sérstafea graf-
hýsi og öllu skrautmeiri enda sagði
'leiðsögum'a'ður okfeur, að systur
hians og eiginfeonur hefðu s'jálfar
lagt blessuin sína á gerð grafhý:-
annia all’Iöng áður en þær önduð-
ust. ,
Nafnið fólgna
í upphafi voru þessar sveigðu
hvelfi'ngar s'fereyttair innan með
góðmálmu'm og gimsteinum, auk
málverfca. Fyœir lömigu hafa verið
hrifsalðiar burtu iþær sikreyliTgar,
sem breyta mátti í gjial'dmiðií.
Á 'einum sta'ð er okkur bent á
■ liitila, flikiaða flis í veg.g við dyr.
| Okfeur sýnist sfereyting hennar
'efcki frábrugðin öðrum þeiin tákn
’ iim, sem likjast arabísku letri, en
, þairinia er þó falinn sfeemmtilegur
| leyndairdómur.
. Tiinur harðbannaði öllum liste-
niönnum, sem að byggingum þesis-
um uninu, að letra nokfeurs' staðlar
á þær nöfn sín, þar áfcti aðeiims
að standa: Gjört á dögum Timurs.
Ef út af því var breytt, lágu við
þungar refsingar. En ekki ai'lis fyr
ir löngu fundu f'ornmi’njafræðing-
air að á þessairi litlu hellu var fólg-
ið nafn ilist'a'mannislnis, sem grafhýs
ið sfereyt'tá', en toante hafði fellt það
svo haglega inn í mynztrið á dyra-
stafnum, að enginn hafði tekið
eftir því öldum saman. Og það
kom upp úr dúrinium, cð a. m. k.
einn annar haíði leifeið siama ]eik
á framhlið þeisis gnafhýsis, sern
innst stendur í 'þessu einfeennile^a
stræti og som þyrpingiin dregj.r
nafn af.
Þar komuin við fyrst í stórt
músteri, sem nú er autt og tómt,
fölniaðair sfereytimgar, sem málað-
ar haifa verið á steini'nu, teygja sig
upp eftiír súlium og hvelfingum.
Inn'ar er afhýsii. Þar logar ljós,
seon sfeín út um rimlahlera á miðj
um vegg. Við dyr stendur gamail
gráskeiggur i»eð vefjarhött. en
fyrir tálmiælii fylgdiamimantea okfear
'lýlfeur hanin upp afhýsinu og við
stígum inin á fagurlitar, austur-
lenzkar gólfábreiður. Skriauitklæði
er liyft af eiinfeienniilega löguðum
legsteini, sem allur er skreyttur
arabís'feu letai og margs konar tá'fen
um. Efs't er leigsteinninn feúptur,
aflangu'r, undir eru tveir misbreið
ir, ferhyrndir staillar. Þetta er leg-
steinn yfir Qusum-ibn Abba's, ná
num ættingja Múhameð spámanns.
En því er legstaður hans nefri;cliir
Shah-y-Zinda, að í kennmgum ?ÚIú
hameðst'rúarmanna segir, að hjnin
haíi aldrei dáið láfca'mlegum dahða
og mafnið merkir „hirin ’ Íifancli
herra“.
Drag skó þína . . .
1 Svo mifeil helgi er á -þessum
stað meðal Múhameð’Strúa'rm'anna,
að nálgast miun Mekfea, og atearg'ir
pi'Iia®riímair 'koma til .Shah-yi-Zinda.
Konur, sem efekii gátu alið börn —
en þær þykja hel'dur vámetaskepn
ur þar í sveiit ■— feomu að gröfir.ni
og lofeuðiu sig inni . í mústermu
fjörutíu daga og fjcrútiu riæfcuir,
igré-tiu og börmuðiu sé-r, og-átti þá
efcfci að 'bregðaist að líf feviknaði í
sk-auiti þeirra. • .
Næat gengum við niður ,í sjálfa
grafhvelfingu'na, sem e-r þar und
ir, sem legsteinnmn stendur. ,>ar
e-r gröf hin-s heilaga- manns lokuð
með sléttum steini og heíijr aldrai
verið við hemni hiróflað vegná helgi
staðarins. ' r
Við sinúum aftur út frá 'þv.'-xim
staið og þegar við komdm að
tröppubrúniuni er ok'kuT Sagt, að
m'ann s'kulu telja sikref sín í h.ljóði,
þegar gengið sé niður tröppurnar.
Komi út jöfn -tala, þá er maður
‘góðum kostium -búinn og: verður
haimingjunnar óskabarn, en‘sé tal-
an- ójöfn, þá er eit-thvað bogið við
maningerðma og firla-mtíðin- fe-r ef't-
ir því. Sk-ail ég ek-ki koma upp uin
hvaða eiginleik-a menn opinheruðu
á þeslsa-ri gömgii! Og svo kvgðjum
við igrafhýsin, sem þ-ó eru þrungin
líf-sgleði í li'tum og formum, lituir
itii'l bafea á þessi -blágrænu hvolf-
þök, á boga og hvefingar, þar sem
'glóa enn gular, bl-áar og hvitar
slkreytingar og hafa ekki - fölnað
síðan þær voru lagðar í veggina á
14. og 15. öld.
Leiðsögumaður leiddi- okkur í
annan stað, þar sem hilminháar
hvelfingar standa enn tveim meg-
in vilð s-tónan gairð. Þeldökkt and-
liit hams varð broshý-rt, er.hann
leiit yfi-r garðinn og tók að segja
okkur þjóðsöguna um byggingu
þessa mikla musteris, sem kennt
er við Bibi Khanum:
Austurlenzkur kirkjusmiður
á Reyn
Þeig-ar Timur var -að leggja r.f
stað í herferð til Indlands, var ný-
lega hafin smíði þessa musteris,
■sem átti að halda á loft minning-
unmi um Bibi Khamum, fyrstu.kona
hains og eftir.Iæifci. Hafði Timur
saigt s'jálfur fyrir u'm gerð muster-
lisins og ráðið byiggingairmeistera,
en fól Bibi Kha-num umsjón með
verfeiim'u og mæl'ti svo fyrir, að því
sfeyldi vera lofeið, er hamn sneri
heim a'ftur að fim-m árum liðmuui.
Bygainiga'rmeista'rinii ta-ld-i vafa-
S’aim.t að hægt væri að reisa 111 ust-
erið samlkvæmt hugmy.ndum Tini-
urs og nauma'st á sfeemmri tíma
,en 10—12 árum, en ekki þý.ddi á
móti lað mæl-a. Tímiinm leið og Bibi
Khainum feom daig hvern að líta eft
ir verkinu. Byggi'ngarnieistaruir.
v-ahð ástfanginn af henni og 'vild:
ógjarna ljúka verkinu, svo að
hann fengii sem lengst að njóta ié
JFrirDhald i b. alftu).
ViS Registantorg í Samarkano