Tíminn - 10.01.1962, Blaðsíða 8

gimsteinn Mollands á Amstelbökkum
f fyrri grein minni skýrði ég
ykkur frá ýmsum athyglisverðum
Staðreyndum um Holland almennt
en um Holland almennt er ekki
hægt að skrifa án þess að geta
sérstaklega um Amsterdam, því
að enginn er sá staður í Hollandi,
sem við erum hreyknari af. f hinu
stóra hjarta borgarinnar er hvert
hús minnisvarði, sem á sína sögu.
Og flest síkin eru minjasöfn und-
ir berum himni.
Hvers vegna þykir mér vænt
um Amsterdam? Aðeins vegna
þess, að hún er öðruvísi en allar
aðrar borgir veraldar.
Skurðir í fjórum hringjum
Fyrir nálega þúsund árum
settu nokkrir fiskimenn báta sína
á söndunum, þar sem fljótið Am-
stel rann út í mynni Suðursjávar.
Þeim vegnaði vel og fieiri slógust
í hópinn, svo að þrem öldum síð-
ar var þorpið þeirra orðið mikil-
væg verzlunarmiðstöð. Og á sautj-
ándu öld var áhrifavald Amster-
dam orðið svo gífurlegt, að í öll-
um hafnarborgum heims gat að
líta skip þaðan, og hollenzki fán-
inn blakti yfir bækistöðvum verzl
unarfélaga í öllum álfum.
Vatnið átti ríkan þátt í þessari
ótrúlegu þróun. Fyrsta síkið var í
upphafi varnargirðing eða virkis-
gröf. Þegar borgin tók að stækka
voru annar, þriðji og loks fjórði
skurðurínn eða skurðahringurinn
grafinn í Amsterdam, unz þar
kom að lokum, að skipið, sem
flutt hafði vörufarm frá Indíum,
gat losað hann án annarra milli-
liða í hjarta borgarinnar Mörg
þeirra húsa, sem notuð voru fyrir
vöruskemmur yfir þessi feikn af
tei, kryddvörum, silki, loðskinni
o.s.frv., standa enn öllum sýni-
leg, O'g ríkmannlegar höfðingja-
villur virðast enn bergmála fóta-
tak kaupmanna, sem klæddir voru
pelli og purpuraskikkjum, sem
þeir héldu að sér með silfursylgj
um.
En ekki var samt vatnið alltaf
jafnhliðhollt. Tvisvar í sögunni
voru flóðgáttimar opnaðar og
Fyrir nokkrum dögum
birtum við grein eftir liol-
lenzkan mann, Wim F. van
der Hofstede, sem hér hef-
ur dvalizt síðustu vikur.
Sagði hann þar frá Hol-
landi. Hér Itemur síðari
grejn hans og fjallar um
Amsterdam.
vatni veitt yfir landið í varnar-
skyni. f annað sinn mistókst það
vegna þes!s, að þá fór að frjósa,
og riddaralið Napóleons hleypti
yfir ísana og lagði hina stoltu
borg undirj Frakka.
Hæfileikar, auður og
þakklæti
Spánverjar áttu sinn þátt í því
að gera Amsterdam að stórborg.
Hinn skelfilegi Rannsóknarréttur
hrakti mótmælendur og Gyðinga
á brott úr borgum Suður-Evrópu,
en margir þeirra settust að í höf
uðborg Hollands, borg umburðar-
lyndis í trúmálum, borg frjálsrar
samvizku. Flestar fjölskyldur, sem
leituðu hælis í Amsterdam, voru
harðduglegar sparsamar og höfðu
auk þess aflað sér verzlunar- eða
iðnmenntunar. Hæfileikar þeirra,
auður og þakkarskuldim við borg
ina, ollu því, að þeim var tekið
með þakklæti og þeir boðnir vel-
komnir. Nú í dag hefur Amster-
dam sigrazt á þeim erfiðleikum,
sem ollu hnignun hennar fyrir
tveimur öldum. Eklci mun liða á
löngu, þar til íbúarnir verð'a orðn
ir fleiri en ein milljón, en borgin
er stærsta miðstöð og mesta heims
borg á Niðurlöndum. Enn á ný
sigla skip hennar heimshöfin sjö,
og verzlunarfélög í Amsterdam
eiga hagsmuna að gæta í öllum
. álfum heims.
j Aldrei hefur nokkur borg verð-
skuldað eins vel einkunnarorðin
í skjaldarmerki sínu og Amster-
dam, en þau eru: hetjuleg, ein-
beitt og brjóstgóð.
Táraturn
Sá, sem lítur í fyrsta sinn á kort
af Amsterdam, hlýtur að undrast
hin reglulegu síiki, sem liggja í
hringum um borgina og brýrnar
500, sem tengja þau saman. Þrír
stærstu og fegurstu skurðirnir
heita mjög virðulegum tiöfnum:
Lávarðaskurður, Keisaraskurður
og Prinsessuskurður.
Hin hávöxnu tré og gömlu húsin
kaupmannanna á bökkum síkjanna
eru höfuðeinkenni þessarar ynd-
islegu borgar, sem enn vitnar
hvarvetna um smekk og heimspeki
sautjándu aldar. Úr þessum skurð
um sigldu hin stóru kaupskip til
Afríku og Asíu í leit að dýrum
kryddvörum, tei, óg alls konar
góðgæti og varningi, sem þá mátti
heita óþekktur í Evrópu. Við eitt
síkið stendur enn turn, og nafn
hans minnir á langar og hættuleg

ax syj uxcx uij. jjcoödia öivipa.
kallast „Schrijerstoren“, — Tára.
turn. Það var þar, sem konur á
öllum aldri stóðu og veifuðu til
eiginmanna sinna og el'skhuga í
kveðjuskyni, þegar skip þeirra
létu úr höfn, og vissu ekki, hvort
þær sæju þá nokkum tíima aftur,
því að fjölmargir 'sjómenn týndu
lífi í þessum siglingum.
13.659 staurar
Framan af olli það íbúum Am-
sterdam miklum erfiðleikum að
byggja sér hús, þar eð Amsterdam
er byggð á flæðilandi. En bygg-
inigameistaramir fundu loks ráð
til að sigrast á þessu vandamálL
Áður en þeir réðust í að byggja
hús, kirkju eða turn, ráku þeir
fjölmarga, geysistóra staura eða
stólpa í þessa gljúpu jörð og
höfðu þar með fengið öruggan
grunn. Flestir staurarnir eru
meira en 300 ára gamlir, en enn
eins og nýir, þar sem þeir eru sí
fellt umflotnir vatni. Konungsihöll
in í hjarta borgarinnar er til dæm
is byggð á 13.659 staurum, og sýn
ir það, hve kostnaðarsamt er að
byggja glæsileg stórhýsi í Am-
sterdam. í fyrstu átti Konungs-
höllin að koma í staðinn fyrir ráð-
hús borgarinnar, sem stóð á sama
grunni, en var brennt til kaldra
kola um miðja sautjándu öld. Nú
er hún bústaður Júlíönu Hollands
drottningar, en hún vill heldur
búa í höll sinni í nán-d við Utrecht,
svo að Konungshöllin í Amster-
dam er nú aðeins notuð við hátíð
leg tækifæri og móttökuathafnir.
Turnar byggðir á kýrhúðum
Flæðilandið skýrir líka, hvers
vegná flestar kirkjur í Amsterdam
eru með timburþaki og mjóum,
háum turnum. Þessir t.umar eru
svo háir, að stormurinn skekur
þá til. Til að forða því, að þeir
brotnuðu niður, byggðu bygginga
meistaraínir þá á stórri hrúgu úr
nýjum kýrhúðum, svo að grunn-
urinn gæfi hæfilega eftir. Þessir
turnar standa enn í allri sinni
dýrð og munu gera framvegis.
Ein elzta kirkja borgarinnar stend
ur'"Pétb<!hj4 Konungshöllinni og
heitir Nýkirkja. Hún var reist ár
ið 1408 og hefur skemmzt allmik
ið af eldi síðan. Kirkjan er mjög
(Framh. á 13. síðu.)
Mannréttindi
Prédikun fiutt í Hallgrímskirkju fyrsta sunnudag
í jólaföstu
Sýkin liggja gegnum þvera og endilanga Amsterdam, og það er
skemmtiför aS taka sér ferð meS síkjabátunum me'ð góðri leiðsögn.
gó'ð j
Biskupinn hefur óskað
þess, að prestar, sem prédika
í dag, minnist í ræðum sín-
um á mannréttindayfirlýs-
ingu Sameinuðu þjóðanna,
— mannréttindaskrána. Syst
urkirkjur vorar um öll Norð
urlönd munu gera hið sama.
Ef til vill stendur þetta í
sambandi við það, að frið-
arverðlaun Nóbels eru í dag
veitt Afríkumanni, sem í
sínu eigin landi hefur barizt
af eldmóði fyrir mannrétt-
indum síns eigin kynflokks
í föðurlandi sínu. Mannrétt
indaskráin var samþykkt á
allsherjarþinginu í París 10.
des. 1948. í inngangi henn-
ar er lýst yfir „trú“ á grund
vallaratriði mannréttinda,
á „göfgi og gildi mannsins.“
í fyrstu grein segir, að
hver maður sé borinn frjáls
og jafn öðrum að virðingu
og réttindum. Mehn eru
gæddir vitsmunum og sam-
vizku, og ber þeim að breyta
bróðurlega hverjum við ann
an“. Og þriðja greinin hljóð
ar svo: „Allir menn eiga rétt
til lífs, frelsis og mannhelgi“.
Þetta eru undirstöðuatriðin,
sem leiða af sér annað það,
sem fram er tekið í mann-
réttindaskránni.
Nú ber að hafa það í huga,
að þessi yfirlýsing er gerð
og samþykkt af fulltrúum
margra, ólíkra þjóða, sem
hver hefur sín trúarbrögð,
sína heimspeki og sína
reynslu gegnum aldirnar. Er
það út af fyrir sig hið mesta
íagnaðarefni, að þeir hafa
allir komizt að hinni sömu
niðurstöðu. Það þýðir, að
mannréttindaskráin er ekki
séreign kristinna manna,
heldur er hún eitt af því,
sem tengir oss við bræður
vora af öðrum trúarbrögð-
um. Sennilegt er þó. og ekki
nema eðlilegt, að hver fyrir
Sr. Jakob Jónsson
sig rökstyðji hana á si-nn
hátt. Hér eru því vegamót
margra leiða. En vér kristnir
menn hljótum að skoða
mannréttindahugsjónina í
ljósi hinnar kristnu opinber
unar, og spyrja sjálf oss,
8
TÍMINN, miðvikudaginn 10. janúar 1962.