Vísir - 16.09.1938, Blaðsíða 5

Vísir - 16.09.1938, Blaðsíða 5
Föstudaginn 16. sept. 1938. V í S I R # JSfinon Hanskap, slæður, kjólablóm, margar gerdir og litir. MMvnr-T<rT»««»«"ngiTiiiiiiHiii wiii Bankastrœti 7. ITískudöm urnar versla aðeins við HATTASTOFU INGU ÁSGEIRS l_____ Klapparstíg. — Sími: 5135. Döm ur. Hárgreiðslu- stofan Hafnarstræti 11 Sími 5194. býður aö eins 1. flokks vélar og vinnu. Kristín Inglmundardóttir if Jeg har elsket dig saa længe jeg kan mindes (úr kvikmyndinni Mille, Marie og mig), sungið af Hallbjörgu Bjarnadóttur. — — ELSA SIGFÚSS: En Aften i Budapest, Paa en Bænk. Har du glemt, Kan du glemme dine Kys. Sov min Unge (Neger- wiegerlied), Spil en Harmonika- tango, Tag en lille Bejse, Den gamle Saíig om enhver. Farvel og paa Gensyn, Vi er Venner, En Gang, Bí'bi og blaka, Bósin, Vetur, Sestu hérna hjá mér, Fjólan. MARÍA MARKAN: Den farende Svend, En Dröm, Tonarne, Maria Wiegtenlied (Beger), Heimir, Augun bláu, Nur der Schönheit (Bæn Toscas), Eines Tages sehen wir (Madame Butterfly). Hljððfærahusið HUSRAÐ OG HEILLARÁÐ .... Ef menn vilja varast í- kveikju, ættu þeir að gæta þess, að kveikja aldrei upp í ofni með því að hella í hann olíu eða öðrum eldfimum vökvum, ganga ekki með logandi Ijós í kjöllurum, göngum eða háa- loftum, hella aldrei olíu á log- and'i lampa eða suðutæki og gæta þess, að slíkir lampar eða tæki standi ekki það nálægt eld- fímum hlutum, t. d. glugga- tjöldum, að dragsúgur geti or- sakað ikveikju. Látið bensín ekki standa þar sem sólin skín á og bræðið aldrei „bón" yfir eldi, heldur hitið það í vatni. Ef i kviknar, á að slökkva eldinn með því að kasta á hann blaut- um teppum eða öðru sliku. ----- Eiturlyf á að geyma á sérstökum stað og helst i læst- um hirslum. Miðarnir eíga að merkjast greinilega, þannig að ekki sé hætta á að menn taki slík glös í misgripum, en best er að vef ja sandpappír utan um glösin, til þess að aðgreína þau þannig, að enginn geti tekið þau í misgripum, — jafnvel í myrferi, ¦ ¦'¦'%; Til ffiifinis við slátrið, niður- suðuna og sultuna Rúgmjöl, Salt, Leskjað Kalk, Saltpétur, Sláturgarn, Rúllu- pylsugarn, Blóðmörsnálar. Rúllupylsunálar, Gulrófur, Niðursuðuglös, Sultuglös, mjög ódýr. Geleglös. Niður- suðudósir, margar stærðir. Gúmmíhringir. Spennur. Ed- ik. Ediksýra. Strausykur. Toppasykur. Kandíssykur. Púðursykur. ATAMON tryggir örugga geymslu á allskonar matvælum. Heilt Engifer. Heill og st. Pipar, hvítur og svartur. Sinnepskorn. Spánskur Pip- ar (belgir). Heill og steyttur Negull. Vanillestengur. Á- vaxtalitur. Allrahanda. KORKTAPPAR í mjólkurflöskur, 3/4 ltr. flöskur, 3/8 ltr. flöskur. — Pergamentpappír. Sellophan- pappír. Flöskulakk. Flóra. 4 Blómin piýða heimilið. FLÓRA Austurstræti 7___Sími 2039. a Vi m Hálsbindi eða s 1 a u f a er ávalt kærkomin gjöf. Fæst í öllum helstu versl- unum bæjarins. flálsMQdagerðin JAGO ¦ Bl Leiðinlegar málvillur, sem nauð- syn ber til að lítrymt verði. „Verkefni fyrir málfræðinga" er fyrirsögn á grein í Vísi 6. þ. m. (eftr Lj.), og eru þar gerð að umtalsefni orðskrípi nokkur og mállýti (erlendar „slettur"), bæði frá fyrri og síðari tímum. Það er hverju orði sannara, sem greinarhöfundur segir um þetta efni, og með öllu óverjandi, að láta við svo búið sitja eða að þola alla þá lönguvitleysu af málspillingu, sem nú veltur yf ir landið. En þar verður auðvitað við raman reipa að draga, þvi að sumt af þessu „góðgæti" er nú orðið svo munntamt, jafn- vel hinum vandfýsnustu mönn- um, að ósjálfrátt og á móti betri vitund vill það hrjóta manni af vörum. Greinarhöf. segir t. d. sjálfur: „(enn) þann dag í dag"; ætti að vera: enn í dag. Ekki kannast eg heldur við tals- háttinn, að eitthvað farist vel eða illa úr hendi. Mun rétt að segja: honum ferst þetta vel eða illa; eða (með orðinu hendi): honum fer þetta vel (illa) úr hendi. Náttúrlega er hér um smámuni að ræða og reyndar svo hárfínan greinarmun, að varla er almenningi ætlanda, að kunna þar full skil á. En fyrir mitt leyti kann eg höf. bestu þökk fyrir hugvekju hans, þvi að hún var góð og makleg á- drepa. Það væri æskilegt, að is- lenskufræðingar vorir, kennarar og aðrir, vildu öðru hvoru gefa dagblöðunum sýnishorn af við- sjálum og algengum málvillum eða málleysum, og benda um leið á, hvernig þar mætti betur fara. Á meðan þeir góðu menn eru að hugsa sig um, tel eg hér nokkur vafasöm atriði á strjál- ingi. Orðskrípi geta bæði verið hlægileg og hættuleg. ~Þau geta i fljótu bragði verið brosleg og virst harla meinlitil, en áður en varir eru þau á hvers manns vörum, og jafnvel i alröngum samböndum, og eru þá orðin stórháskaleg. Það getur verið vorkunnarmál, þótt menn „sletti", sem kallað er. óvönduð- um eða erlendum orðum, svona í daglegu tali og ef mikið þyk- ir við liggja, t. d. að segja um einhvern mann,»að hann sé „idíót" (heimskingi); en ef sómamaðurinn er i alvöru kall- aður hreinasti „idíótmaður", þá er skörin áreiðanlega farin að færast upp í bekkinn og mis- beiting orðanna í alglejmiingi.1) Algengustu orðskrípi nútím- ans í tungu vorri eru orðmyndir þær, sem enda á -ó, og aldrei öðruvísi, enda ekki gott að koma við beygingu á þeim —• og reyndar varla miklu til þess kostandi. Beygingardæmið ætti þá líklega helst að vera orðið ódó (|þ. e. ótó — ótæti), og er það að vísu ekki félegt orð, en ekki heldur alls ómaklegt. Eg nefni hér af handahófi og í stafrófsröð nokkurar slíkar orð- myndir: Barnó, Gagnó, Gúttó, Iðnó, Kvenno (Kvinnó), Mentó, Oddó, púkó, Safnó, Slátró, Sprúttó, strætó, tíkó, Versló o. s. frv. Fest eru orð þessi (og önnur þeim lík) svo sem 10— 15 ára gömu orðin — ja, í mál- inu vil eg ekki segja, þvi auð- \>itað tel eg þau þar ekki né heldur geta þau átt þar heima. !) Þessum skrípildum má náttúrlega ekki rugla saman við þann urmul erlendra örða, sem frá öndverðu hafa samþýðst tungunni og öðlast þar þegn- rétt; form, póstur, sónn, stóll, kyrkja, engill, spégill, o. fl. o. fl. En til eru þau, þótt ekki séu annað en örgustu götuslettur, (apaskapur úr ítölsku), sem hver sæmilegur maður ætti að blygðast sín fyrir og gjalda all- an varhuga við. Eitt þessara orða hefir þó nokkura „helgi" á sér, þó að ekki sé fyrir annað en aldurinn, því að nú mun það f ullra 40 ára í munni Beykvík- inga, og meira að segja á prenti. En ljót er lestin, sem það hefir nú i eftirdragi, og að vísu ekki séð fyrir endann á henni. Eg býst við, að margan muni nú fýsa, að sjá framan i „móður- skipið" sjálft, en það heitir Iðnó, og skal nú stuttlega rakin saga þess. Það er þá upphaf þessa máls, að laust fyrir síðustu aldamót (1896—1900) kom' þetta orð upp í Latínuskólanum. Ejtan af skólapiltunum kom fyrir sig þessari orðmynd í gamni (og ef til vill eftir öðrum) á skóla- fundi, en auðvitað gerði hann það eins og kunnáttumaður, sagði t. d. að gaman yrði að vera i Iðnó í kvöld; en honum hefði aldrei komið til hugar að segja, að gaman væri að fara niður í Iðnó, enda átti hann þá vís hróp og háðsyrði fundar- manna (félaga sinna) fyrir meðferðina eða beyginguna. Hann notaði sem sé orðmynd- ina eingöngu, er um „þágufall" eða „staðarfall" var að ræða, en alls ekki um önnur föll (t. d. „þolfall": fara niður i Iðnó(!)). Gerði hann þetta eftir latneskri fyrirmynd (sbr. „und- ir Pontío Pílató"), en þá hefði hin föllin orðið: Iðnum (nefnif. og þolf.), Iðni (eignarf.), svo að beinast hefði þá legið við að segja: að fara niðiír í Iðnum. En nú tókst svo illa til, sem raun er á orðin, að gamanið hefir gránað meira en til var stofnað, því að fólkið hefir tekið orðmyndina að sér, f óstrað hana og látið dátt á alla vegu, aUð upp fjölda afkvæma hennar i sama gervi, og ekki látið sér nægja að hafa orðmyndir þess- ar óbeygjanlegar i eintölu (svo sem í ítölsku), heldur og án ifleirtölumyndar, en þar hefði t. d. púkó átt að verða púkí: hann er púkó — þeir eru Púkí(!). „j Jæja, eg hefi oft síðan hugs- að til þessa vinar míns úr Lat- ínuskólanum, sem i mín eyru varð fyrstur til þess að taka sér þessa „ítölsku" í munn, en verð- ur nú daglega að sjá og heyra afleiðingarnar, og eru honum það að vísu harla ómakleg málagjöld, því að allra þeirra, sem nú eru uppi, veit eg hann slyngastan islenskumann í ræðu og riti. Þó að nú orðskrípi þau, sem nefnd hafa verið, séu bæði herfi- Jeg og háskaleg tungu vorri, þá eru þó önnur mállýti enn við- sjárverðari, ekki síst vegna þess, hversu lítið kann að fara fyrir lýtunum, og svo af því, að orðin sjálf mega einatt heita íslensk, en eru þó notuð þannig, að óboðlegt er tungunni. En svo lengi hafa þau nú læðst um í „sakleysi" sínu, að erfitt mun að losna við þau, enda er það ekki alþýða manna ein, sem heldur þeim á lofti, þvi að svo má heita, að rithöfundar og blaðamenn hafi tekið þau upp á sína arma og hampi þeim ó- spart. „Visir" hef ir þar þó nokk- ura sérstöðu, því að allra blaða mest hefir hann reynt að vanda málfar sitt og flestar aðalgrein- ar hans hafa löngum verið í hinum prýðilegasta búningi. Náttúrlega hafa þó öðru hvoru skroppið þar inn skriffinnar, sem ekki vega orð sín á neina gullvog, hvorki að efni né formi — og brennur slíkt víðar við. Set eg hér nú örfá dæmi þess- ara mállýta eða rangmæla: „Fyrir löngu síðan", „fyrir mörgum árum síðan" o. s. frv. Þar á orðið síðan að f alla niður, og er þá réttmæli: fyrir löngu (mörgum árum). „Eftir að hafa heyrt þetta" er álappaleg setn- ing. Þar mætti segja: Er (þá er, þegar) eg hefi (hafði) heyrt þetta o. s. frv. „Hann ætlar að flytja hvað?) um mánaðamót- in". Þar ætti að segja: hann ætl- ar að flytja sig eða flytjast o. s. f ry. „Menn eru beðnir að mæta (hverju?) stundvislega". Þar mætti eftir atvikum standa: Menn komi, séu (skulu) komn- ir, séu (við)staddir, til taks o. s. frv. „Þar voru mættir einir 3 menn." „Mættir" er þar argasta málleysa, i stað: komnir eða (við)staddir. „Knattspyrnufé- lögin æfa (hvern skrattann?) i kvöld." Þar mætti vera: æfa sig eða hafa æfingu, en ekki „æfa". „Verslunin opnar kl. 8." Þar skal segja: búðin (verslunin) er (verður) opnuð kl. 8. Alt eru þetta dönskuslettur (eða úr öðr- um málum), alls óþarfar og lítt sæmandi, enda þótt finna megi dæmi þess, að Iengi hafi ýms sagnorð verið notuð bæði sem áhrifssagnir og áhrifslausar, svo sem að dvelja, sem að réttu þýðir að tef ja einhvern. (Hvað dvelur Orminn langa?), en hef- ir jafnframt verið látið tákna sama sem dveljast (halda kyrru fyrir). Eg bæti hér við, út götu- máli barnanna: „Þú ert náður." íSlikt orðskrípi hefi eg aldrei heyrt til sveita, hvorki fyrr né síðar. Þar er sagt: Það er búið að ná þér (þér hefir verið náð o. s. frv.). Ef sagnorð stjórn- ar þágufalli, eins og t. d. að ná (einhverju) verður í þolmynd- inni einnig að koma þágufall (en ekki nefnifall). Fyrir þvi er sagt: hestinum er hleypt (á sprett), en skyrið er hleypt (með því að þar stjórnar sögn- in þolfalli). „Hesturinn er (hef- ir verið) sóttur" má telja gott og gilt mál; en ef hann svo verður lika „eftirsóttur, þá eru málavextir aðrir, því að menn segja: að sækjast eftir einhverju (þáguf.), en ekki eitthvað (þol- fall), og þvi er „eftirsóttur" rangnefni. Að vísu má þó sjá (og heyra) slíkar orðmyndir sem þessar i sérstökum sam- böndum: hryssan er köstuð = hefir fætt folald; nokkuð áþekt þessu er og: kýrin er borin = hefir borið (alið) kálf o. s. frv. „Borin(n)" er hér notað líkt og „drukkinn" um þann, sem drukkið hefir (of mikið vin), „etinn" (sem hefir etið, eða er saddur), sbr. „vakinn og sof- inn" og margt fleira þessu líkt. Nú má ætla, að mönnum sé nokkur forvitni á því orði, sem nota mætti í stað „eftirsóttur", sem amast var við. í stað þess mætti oft segja: eftirsóknar- verður, mikils metinn, i háveg- um hafður, ágætur, frábær o. fl. Þó játa eg fúslega, að ekkert þessara orða táknar til fulln- ustu það, sem ætlast er til. En menn verða líka einatt að sætta sig við það, að þýða einstök orð með heilum setningum, og mætti þá hér segja: sem sótst er eftir, sem (mjög) er leitað HANDTEKIN AF TEKKUML Unity. Freeman-Mitford, 23já ára ffömul bresk aðalsmær* hefir af ýmsum uerið talin leynilegur erindreki bresku stjórnarinnar í Þýskalandi, — enda nýtur hún þar mikillar virðingar og persónulegrwr vináltu Hitlers. — / öeirðun- um i Tékkóslóvakíu 21. mai, var hún á bílferðalagi um landshluta, sem bannað er a& ferðast um vegna víggirðinga- Var hún handtekin, en síðaf látin laus. 1 fórum hennar fundust Í4 filmur og vasabók; sem hún hafði skrifað í ýmsar athuganir. — / London var^ aðalsmær þessi eitt sinn fgrir- hnjaski og hrópyrðum af þvi að hún bar hakakrossmerkii HVAD BER ^GÖMAI Lögreglan á að rétta bæjar> búum hjálparhöntl Maður nokkur skrifar blað- inu á þessaleið: „Þeir, sem að jafnaði koma í Sundhöllina að morgni dags, hafa veitt því athygll, að. þar er nokkuð af fólki, sem er meira eða minna máttfarið, og að þaS nýtur þess með ánægju aíS skvampa i lauginni eftir getu, auk þess, sem það niun hafa bætandi áhrif og auka lfkams- krafta þess. Meðal þessa fólks eru tveir sjúklingar Landspít- alans, Skóli og Bafn. Hefir S. B. skrifað um þá hugðriæma grein í Morgunblaðið og þá velvild^ sem starfsfólk Sundhallarínnar sýnir þeim. En það vill til aS hvorugur kemur eða aS eins annar þeirra og er það vegna þess, að enginn er til aS aka þeim á milli. Það er ávalt midir hælinn lagt hvort þeir komast, eða ekki. Síðan stingur bréfrftarí upp á. þvi, að lögreglan taki það að sér að skjöta þessum tveim mönn- um reglulega milli Sundhallar- innar og spítalans. Hér i bænum munu vera kringum 60 lögregluþjónar. Þegar alt er rólegt verður ekki" séð, að allan þennan fjölda þurfi til þess að halda Iöggæsl- unni uppi. Að minsta kostr ei: það víst, að smágreiða gætu lögregluþjónarnir gert almenn- ingi, þegar líkt stendur á eins og með þessa tvo sjúklinga. Bréfritarinn bendir á það, aS slík greiðasemi lögreglúimar yki vafalaust vinsældir hennar hér í bænum, eða að þær myndu ekki minka, þótt lögreglan rétti slíka hjálparhönd, þeím sem þess þarfnast, þegar ekki er annað sérstakt verkefni fyrir höndum. til ~ eða eitthvað á þessa Iefi% Að svo mæltu bið eg islensku-: fræðingana velvirðingar, þvi áS á þeirra sviði er eg ekki annaS: en viðvaningur og Leikmaðiuv .

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.