Vísir - 16.09.1938, Blaðsíða 6

Vísir - 16.09.1938, Blaðsíða 6
VÍSIR Föstudaginn 16. sept. 1938. Guðmraidur Gíslason Haga- 3in- Slurla í Vogum I—II. ÍJtgefandi I>orsteinn M. Jónsson, Akureyri 1938. | 256, 372 bls. Stundum, þegar eg geng ofan i bæinn, verSur mér litið inn í gjugga bókabúðanna, og það skal ekki bregðast, að þar sé þá haft eitthvert nýtt skáldrit á glámbekk. Sé farið að athuga þau, reynist l>ó oftast svo, að þau séu allflest gefin út á kostn- aS höfundanna sjálfra. Auðvit- að er þá ekki að sökum að spyrja, hvernig í pottinn sé bú- 13. Manni verður það tafarlaust ljóst hvernig á þessu stendur, ef maður fer að fletta þessum ritum. Þó að tii séu heiðarleg- ar undantekningar, bera þessi rit það að jafnaði með sér, þó ekki sé nema við* fljótlega yfir- sýn, að engum óbrjáluðum manní hefði getað dottið i hug aS gefa þau út, nema höfund- unum sjálfum. Manni verður það og þá ljóst, hvernig á þvi stendur, að bókaframleiðsla er hvergi eins mikil hlutfallslega, eins og hér á landi. Þáð er blátt áfram vegna þess, hvað menn þeir, sem hér komast í tæri við hlek og penna eru í heild sinni dómgreindarsneyddir, að íninsta kosti á sinar eigin afurð- ir. Ef menn kunna nokkurnveg- inh handverkið, halda menn í einfeldni sinni, að þar með sé al't fengið. Menn skapa mann, en gleyma að biása lifsanda í nasir honum, menn senda frá sér umbúðir, dauðann líkama, og eru svo glaðir i trausti þess, að það, sem þeir geri, hljóti að -vera gött, og eigi þvi skilið að Ikoma fyrir almennings sjónir. Það mætti til sanns vegar fær- ast, að hér á landi væri skrifað ©F mikið, en það er alveg áreið- anlegt, að það er prentað hér altof mikið. Langflestir þ'eirra manna, sem skrifa, ættu að gera það"sér til hugarhægðar og láta engan mann sjá framleiðsluna; þá gerði þetta ekkert til. En sjálfstrausfið hjá mönnunum er svo taumlaust, að ekkert heldur þeim frá prentsvertunni, jafn- vel þótt þeir verði að kosta og tapa sjálfir, og þar með gera þeir sjálfa sig snauðari og ís- lenskar nútíðarbókmentir að geysiháum ruslabing. Nothæf rit eða ágæt eru svo fá í hon- nm móts við hin, að þau eru Ðaumast algengari en hár á nauSsköllóttum manni. Það er því yfir höfuð ekki fýsilegt að skygnast í íslenskar nútíðar- bókmentir, ef höfundarnir eru sjálfir kostnaðarmenn, en þau rit, sem venjulegir bókaútgef- endur hafa gerst kostnaðar- menn að, er nokkuð Öruggara að gripa á, enda þótt þar geti auðvitað verið um misjafnlega auðugan garð að gresja, en víst er um það, að komi stöku sinn- um út góð bók, þá er hún oftast í þeirra hópi. Þegar bók Guðmundar Haga- ; líns kom út, þreif eg snarlega til hennar vegna þess, að maður er yfirleitt mjög góðu vanur frá hans hendi. Hann er einn af þeim fáu hérlendu rithöfund- , um, sem ber það heiti með réttu. Þegar eg sá, að ritið er 628 bls. að stærð, var mér þó nærri fallinn allur ketill i eld, því eg er mjög deigur við lang- ar skáldsögur. Eg herti samt upp hugann, strengdi axlabönd- in og byrjaði, og eg hætti ekki fyr en lestrinum var lokið. Mér fanst þarna við fyrsta yfirlest- ,_ ur, sem langt væri siðan eg hefði lesið jafn góða bók á ís- ¦ lensku, og reyndar öðrum mál- um lika. Til þess að ganga úr skugga um þetta, las eg bókina aftur vandlega og með fullri athygli, og eg sannfærðist þá um, að hinn fyrsti dómur minn væri réttur og það með, að hér væri ein af þeim íslensku skáld- sögum, sem altaf myndu skipa fallegt sæti i bókmentum yor- um, ekki siður þegar frá líður en nú. Það er harla margt einkenni- legt og eftirtektarvert um þessa skáldsögu. Það er af ýmsum talið einkenni á góðri skáld- sögu, að hún sé ekki spennandi, sem kallað er. Það er talið vera einkaréttur hinna svo nefndu reyfara, að vera með því eðli. Sú kenning er auðvitað helber vitleysa, enda er það að jafnaði ekki efnið beinlínis heldur með- ferð þess, sem ræður úrslitum um listagildi skáldsögu. Menn miða það, hvort bók sé reyfari éða ekki,beinlínisvið það hverju þar er sagt frá, og eg vil skjóta því hér ínn í, að það er bliðend- isvitleysa að halda, að reyfari geti ekki verið listaverk. Hvað segja menn t. d. um skáldsögur R. L. Stevensons og sumar sög- ur Chestertons — því þær eru fullkomnir reyfarar og full- komin listaverk. Hin nýja bók Hagalíns er að efni til mjög fjærri þvi að vera reyfari, en hún er bnáðspennandi 'samt. Á öllum þessum blaðsíðum renn- ur mannlífið fram með þeim einfalda og óbrotna blæ, sem það gerir altaf manna á milli, og frá þeim tveim atvikum, sem væri hægt að veita reyfarakeim, — viðureign Þorbjargar i Vog- um og Magnúsar frá Neshólum og hlutdeild nautsins i þeim, svo og skót Sturlu í Vogum á breska togarann, — er sagt með sama látlausa móti eins og slík- ir hlutir eru vanir að gerast í daglegu líf i, svo að engum kem- ur í hug reyfarabragur við lest- urinn. Það sem er hið hrífandi við þessa skáldsögu er látleysi frá- sagnarinnar. Flestöll atvik lifs- ins, hvað fágæt sem þau kunna að vera, hafa, meðan þau eru að gerast, á sér blæ hversdags- leikans, æfintýrablæinn fá þau fyrst i frásögninni, þegar hún vikur af skeiði sannleikans, ekki með því að segja rangt frá, heldur með að veita atvik- unum rangan litblæ. Það er list að gera það svo vel f ari, en það er ekki minni list að segja frá svo að ekkert haggist, heldur að alt sýnist eins og það i raun réttri var. Það er þessi list, sem kemur svo dásamlega fram i þessari bók Hagalíns. Hún er realismus — raunsæi ¦—, ekki i hinum nú löngu úrelta skiln- ingi Georgs Brandesar, þvi höf. er maður, sem vill sjá lífið al- veg eins og það er og segja frá því svo, að lesandinn sjái alt eins og það er, ekki með augum höf., heldur, ef svo mætti segja, um þati. Fyrir bragðið er það, að allar persónur bókarinnar verða svo einkennilega lifandi. Manni finst maður við lesturinn gangi með þessu fólki iá þeim slóðum og á þeim tímum, sem það lifir. Bókin er ekki áróðursrit fyrir neina stefnu, eins og nú tíðkast og þykir góð latína hjá sumum. Þégar slíkt verður ósjálfrátt, má alt vel fara, en oftast er slíkt vísvitandi gert, og þá kemur leiðinlegur auglýsinga- og dag- blaðagreinablær á alt saman. Þetta er stór kostur á ritinu og veldur því, að það fellur ekki úr gildi um leið og eitthvert a- róðursefni úreldist, eins og verða vill um hin ritin. Höf undurinn leiðir okkur inn í vestfirska sveit um aldamótin, og sýnir okkur íbúa hennar, líf, þeirra hugsun, og viðfangsefni. Það er ekki reyfari, ekki ásta- saga, heldur lýsing manna og umhverfis. Þetta er gert af sliku innsýni, að alt verður lífrænt. Maður finnur beinlínis hve ná- kunnugur höfundurinn er hverjum einasta manni, sem við sögu kemur, á því hve lýsing- arnar eru þrautfastar i reipun- um. Persónurnar eru altaf sjálf- um sér samkvæmar í hverju sem þær standa; maður myndi þekkja þær af tur, enda þótt þær væru ekki nefndar á nafn. Það er og þægilegt að finna, að höf. lætur ekki samúð eða andúð, sem hann kann að hafa með persónunum, hafa nein áhrif á sig, hann rannsakar þær og lýs- ir þeim, ekki eins og þær verka á hann, heldur eins og þær eru. Margur myndi ekki draga það við sig að sleppa úr lýsingunni iá Brynjólfi i Hömrum, hinum á- gjarna og ágenga stórbónda, sem hefir tekið auðlegð að erfð- um, — sleppa því úr lýsingunni, sem vel er um hann, svo að hann stæði engu íklæddur nema þvi sem ilt var i fari hans. En það gerir höf. ekki, heldur skil- ar heiðarlega öllu, se'm hann sá i fari Brynjólfs, og fyrir bragðið er þetta lifandi persóna með kosti og lesti, eins og allir eru, en ekki með nema annað, eins og enginn er. Þegar hann tekur Neshólafólkið til meðferðar, eins og það er lítið geðslegt, hefir hann sömu aðferð, og þó að þar vegi heldur illa salt gott og ilt i lundarfarinu, er skilað því, sem til er. Höf. lýsir meira að segja dýrunum með sömu nærfærni, hundi og nauti, og börnin skilur hann til fullnustu og lund þeirra, og ólíkindi þau, sem stundum eru með börnum. Það þarf ekki frekar orðum að þvi að eyða, að Guðmundur Hagalín hefir hér skapað meist- araverk. Það er tilgerðarlaust og tilburðalaust, einfalt og lát- laust, og þess vegna er það meistaraverk. Það má likja því við sálúnsábreiðu unna úr hár- fínum ullarþræði, lituðum með íslenskum mosa- og jurtalit. Það er menningarsöguleg lýs- ing, og það er skáldskapur í senn, ekki skáldskapur í þeim skilningi, að alt sé hugmynda- flug eitt, heldur í þeirri merk- ingu, að viðfangsefnin eru valin af skilningi listamannsins á þvi, hvað skifti máli, og hvað hafi listrænt gildi. Þetta kemur hvað greinilegast fram i lýsingunni á Birni gamla í Vogum, sem talar við alt milli himins og jarðar, lifandi og dautt, og meira segja við Guðrúnu sína sáluga, og lif- ir því bæði í heiminum og utan við hann. Bókin er víravirki unnið úr málmþráðum mann- legrar náttúru, fínum og gróf- um, silfri og kopar, eftir því sem verkast vill, en dvergasmíð. Það hefir einhver einhverntíma sagt það um islensk sagnaskáld, að þau væru altaf að rita sömu söguna um sama manninn í sömu sveitinni; það iá ekki við um Hagalín, og þessi saga hans er af því, sem er almennmann- legt, og getur gerst i öllumsveit- um um allan heim og á öllum límum, og má því staðsetja hvar sem er. Þetta er einkenni sí- gildra verka, — þau ná til þess, sem altaf er — það er einmitt þess vegna sem þau eru sígild. Eg hefi stundum heyrt menn vera að bera saman bækur og rithöfunda. Það er hægt að bera saman rit sama höfundar, og bera hann saman við sjálfan sig á ýmsum tímum, en bækur ef tir tvo höfunda og höfundarnír sjálfir eru ósambærilegir. Eg hefi heyrt menn bera þessa bók Hagalíns saman við rit Kiljans, en til samanburðar þarf líkingu, og hún er engin með tveim höf- undum, nema annar stæli liinn, og þá er sá er stælir alla jafna verðlaus. Það eru ekki til ólíkari skáld en Hagalín og Kiljan. Kiljan svipar einna helst til skopteiknarans Strobl, sem flestir kannast nú við hér, en það er frekar eins og Kjarvals- blær yfir Hagalín. Þelta er ótvírætt besta rit, sem fram að þessu liggur eftir Hagalín, það er rit sem stenst venjulega bókmentaalin frá- bærlega, og það þarf ekki að spanna það til þess að það standist mál. G. J. Dr. HERBERT von DIRKSEN, núverandi sendiherra Þjóð- verja í London, tók við þeirri stöðu af Joachim von Ribben- trop, sem nú er utanríkismála- ráðherra Þýskalands. — von Dirksen var áður sendiherra Þjóðverja í Tokyo og er þaul- reyndur og duglegur stjórn- málamaður, enda er þessi staða, sem honum hefir verið fengin, erfiðasta og ábyrgðar- mesta embættið í utanríkis- málunum, og mun hann þurfa d öllum kröftum og kænsku að halda þessa dagana. HITT GG ÞÉTTA. Árið 1936 var fjróum innsigl- uðum flöskum kastað útbyrðis af skonnortunni Effie M. Mon- issey og fundust allar við Noreg á þessu ári, Sú, sem lengst hafði borist, var þá um 6600 km. frá staðnum, þar sem henni var varpað í sjóinn. Bæjarbókavörðurinn i Sidney í Ástralíu segir að kreppan sé liðin hjá. Segist hann dæma það af því, að nú sé bókaútlán jafn- mikil og fyrir kreppuna, eða 569 þús. bindi árlega. En þegar kreppan var á hámarki 1932, námu útlán einni miljón binda. HRÓI HÖTTUR og menn hans. — Sögur í myndum fyrir börn. 193. HESTAVERÐIRNIR. — Þctta er stúlka! HvaÖ vilji þér hingað svo seint? — Eg ætl- aÖi bara aS líta eftir hestinum min- — GeriÖ það fyrir mig, að leyfa mér að koma inn fyrir, — sko, þarna stendur hestnrinn, sem eg á, um. — Þetta er ljómandi góður hest- Vörðurinn fer a8 aðgæta það, en ur, _Hann er spakur eins og lamb. þá stekkur hún á bak hestinum og Nei, hvað er nú þetta eiginlega? þeysir af stað. ¦— Stöðvið hana, piltar! LEYNDARMÁL 74 HERTOGAFRÚARINNAR aS hermanna sið, snerist á hæli og fór leiðar isinnar.' VHL Skugga bar fyrir ópið á skotgryfju okkar, sem svalt morgunloftið lagði nú inn um. Her- iuiaður nokkur kom inn í gættina. „,Ti]ukkan er fimm, herra!" Það var hermaðurinn, sem eg hafði skipað áð vekja okkur — láta það ekki bregðast. " „Það. er hálf klukkustund þangað til árásin hefst," sagði Vignerte. „Við skulum ganga út. Eg get lokið sögu minni þar. Það er nú að eins lokaþátturinn eftir." Stjörnurnar voru allar horfnar — nema ein áausturhimni, sem eins og beið þess, að hverfa sjónum manna með hinum nýja degi. Við settumst niður, þar sem við gátum séð yfir varnarstöðvar okkar. Við hefðum ekki get- að* fundið ákjósanlegri stað til þess að hafast ¦viS á og sjá alt, sem fram færi, er sóknin væri hafin. Skam t frá oklcur var herjiianitagröf — lág- reist með visnuðum greinum og brotnum krossi. Á þverslánni gat eg lesið: „Mohammed ben Smael, Uðþjálfi, annari Tiraileurs herdeildar. Hann dó fyrir Frakkland 23. september 1914. Biðjið fyrir sál hans." Eg hefi sjaldan orðið eins djúpt snortinn og af að sjá þennail óbrotna kross, með beiðninni um að biðja fyrir vesalings Mohammeðstrúar- hermanninum, sem hafði látið lífið fyrir Frakkland." Vignerte horfði beint fram undan. Hann var að bíða eftir því, aS nægilega birti, svo aS hann gætí betur séð hvernig landið var, þar sem bar- ist yrðí. En sá tími var enn ókominn. Það að eins mótaði fyrir hinum dökku hæðum, sem voru á valdi óvinanna. „Þarna er Hurtebise og Craonne, sagði hann. Og þar fyrir handan Laon, Saínt Richaumont, og Guise. Enn lengra frá er La Capelle og Nou- vionskógarnir, þar setn víá' réðumsí að hvítu riddurunum með brugSnum byssusfíngjum. — Hversu oft flýgur ekki hhgur ffiínn yfír sand- slétturnar — til Hannö^é*' óg! lá«té8Éícírg, þar sem eg skildi við Auroru stórhertogafrú. Hvað hefst 'hún að í herbergi sínu — innan um blóm sín og gimsteina? Eða er það alt tilheyrandi liðnum tíma. Guð minn góður, hvað hafa þeir gert henni," Vignerte hélt áfram frásögn sinni. Þegar við héldum aftur til hallarinnar frá La Meilleraibrúnni mælti hvorugt okkar orð af. vörum. Við snæddum morgunvérð saman og að þvi loknu fór hún að hagræða blómunum sínum. Klukkan tíu kallaði hún á eina þjónustu- mey sína. „Er Mlle. Martha komin?" spurði hún. Þernan játti því. „Biðjið hana að koma inn." Mlle. Martha kom ávalt árlega frá París með lískuvarning margskonar handa stórhertoga- frúnni. Þegar eg sá þessa fríðu, frönsku mey flaug hugur minn ósjálfrátt til Boulevard de la Madeleine. „Var ferðin erfiS, barniS gott?" spíirSi síór- hertogafrúin. „Eg kom í gærkveldi, stórhertogafrú/' s«gSí hún. „Afsakið mig, en eg verð að fara aftur þegar í kvöld." „Hvað hafið þér komið með handa mér að þessu sinni?" Mlle. Martha opnaði öskjur sínar og kassa ög sýndi henni slæður og blúndur, hatta, gim- steina, ýmsa smáhluti fagurlega skreytta og fleira og fleira — alt ósviknar Parísarvörur — en við hliðina á þeim fær samskonar varningUr annarstaðar frá svip hins ódýra og illa gerða. „Eg tek alt þetta," sagði stórhertogafrúin. „Segið Duvelleroy, að eg greiði á vanalegan hátt. í nóvember þarf eg Watteau-blævæng, eða að minsta kosti Lancret. Eg kem til Parísat þá og býst við, að það verði tilbúið þá." „Þvi lofa eg," sagði stúlkan. „Gott og vel. Þér ættuð að fara með hraðlest- inni klukkan fimm. En hádegisverð borðið þér með mér og þér segið mér hvað gerast mun á og við Rue de la Paix i vetur." Eg dáðist mjög að þvi hve einlæglega og við- feldníslega stúlkan svaraði öllum fyrirspurnum £fórhertogafrúarinnar. Eg var stoltur af þvi að vera samlandí þessarar stúlku ^sem Aurora — étf fyrírleít konuraar í Lautenburg — sýnilegft

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.