Morgunblaðið - 28.03.1950, Blaðsíða 9

Morgunblaðið - 28.03.1950, Blaðsíða 9
Þriðjudagur 28. mars 1950. MORGUNBLAÐIB 9 T UR HE SLENDING" " ND ÖLD Á SUNNUDAGINN var, flutti dr. Jón Jóhannesson fróðlegt erindi í Háskólan- um, sem fjallaði um hug- myndir norrænna manna á þjóðveldisöldinni, um landa- skipan við norðanvert At- lantshaf. — Frjettamaður Mbl., sem var viðstaddur fyrirlesturinn, tók niður nokkur atriði úr ræðu dr. Jóns og fer það hjer á eftir: Heimildir rnjög í molum Forfeður vorir á þjóðveldis- öldinni höfðu eigi slík gögn í höndum, sem við nútímamenn hofum til þess að skýra fyrir okkur landaskipan yið N.-At- landshaf. Hvaða hugmynd gerðu þeir sjer um þessi efni? Mjög er erfitt að svara þessari spurningu, með því að heimild- irnar eru mjög í molum. Þó að reynt verði að gera nokkura úrlausn, er að sjálfsögðu ómögu legt að gera efninu fullnaðar skil. Leiðarvísir Nikulásar ábóta Langmerkast þess, sem frum- samið var á íslensku um land- fræðileg efni, má telja Leiðar- vísi þann er Nikulás ábóti á Munka-Þverá ljet gera. Hann Ijetst 1159. Flest annað er sm.ælki, þótt merkilegt sje á marga lund. Meðal þess er landalýsing sú, er hjer verð- ur rætt um og er að finna í Árnasafni. Líklegast er að landalýsing sú sje gerð á síð- ara hluta 12. aldar. Fyrst er þar lýst Asíu, síðan Afríku og loks Evrópu. Landalýsingarhandritið í Árnasafni í þeim kaflanum, sem fjall- ar um Evrópu, er m. a. sagt frá löndunum norðan og austan Noregs. Koma þar ýms nöfn fyrir, svo sem Finnmörk og Bjármaland. Segir þar einnig að frá Bjarmalandi gangi lönd til óbyggða í norðurátt allt til þess er Grænland tekur við. — Frá Grænlandi í suður, liggur Helluland, þá Markland. Það- an er eigi langt til Vínlands, er sumir menn ætla að „gangi af Afriku", þ. e., sje skagi út úr Afríku. Grænland og Vínland talin til Evrópu Það kemur mönnum á óvænt að Grænland, Helluland, Mark- land og Vínland skuli vera tal- ín til Evrópu. Eri hitt kemur ekki síður kynlega fyrir sjón- ir að Vínland skuli vera talinn skagi út úr Afríku. Höfundur- ínn virðist þó sjálfur vera í vafa um þetta atriði, og þá væntanlega, hvort telja ætti Vínland til Evrópu eða Afríku. Jörðin var talin kringla um flotin sæ Á miðöldum var sú skoðun algengust, að jörðin væri kringla, umflotin sænum, út- hafinu. Þetta úthaf er kallað hafið rauða í Grágás. Þegar Úr fyrirlestri dr. Jóns JóhaEinessonar Dr. Jón Jóhannesson norrænir menn fundu ísland og síðan Grænland og meginland Norður-Ameríku, ímynduðu menn sjer, að þau lönd væru eyjar í úthafinu, eins og rjett er að nokkru leyti, en sú skoð- un var ekki reist á þekkingu, heldur sem sagt ímyndun einni. Höfundurinn hefir sýnilega hugsað sjer, að norðurhluti At- landshafsins væri eins konar innhaf, lokað af landahring. Þó sjest ekki, hvort hann hefur hugsað sjer, að öll þessi lönd frá Bjarmalandi til Afríku væru samföst, en líklegra er, að svo hafi ekki verið. Fyrir utan þenna landahring hefir hann svo vafalaust talið útháf- ið vera. í Konungsskuggsjá er Græn- !and talið meginland í Konungsskuggsjá telur höf undur bókarinnar það almenna skoðun að Grænland sje meg- inland. Rökstyður hann það með því, að þar sje fjöldi dýra, svo sem hjerar, vargar og hreindýr, sem enginn maður hafi flutt þangað og geti ekki til að rekja ýtarlega röksemd- arfærslu dr. Jóns um þessi efni, en verður aðeins drepið á fáein atriði. í landalýsingunni segir, að á milli Bjarmalands og Græn- lands gangi „lönd of norður- átt". í rauninni eru þar lönd, þótt þau sjeu ekki samföst. Novaja Semlja, Franz Jósefs- land og Spitsbergen mynda einskonar stiklur milli Rúss- lands og Grænlands. En eylönd þessi liggja svo norðarlega í Dumbshafi, að litlar líkur eru til að Islendingar eða aðrir Norðurlandabúar hafi komið þangað. ! Svalbarði — Jan' Mayen Ýmsir hafa talið að með Svalbarða væri átt við Spits- i bergen. En Sturla Þórðarson segir að „fjögurra dægra haf" sje frá Langanesi til Svalbarða. Hjer leikur varla vafi á að um i Jan Mayen er að ræða. því þre- 1 falt lengra er til Spitsbergen | og ekki er vafi á að það er miklu I lengri sigling en svo að verði farin á fjórum dægrum. — Sýndi dr. Jón Jóhannesson fram á með ýmsum dæmum öðrum að hjer gæti tæpast ver- ið vafi á. Nú liggur nærri að ætla, að Svalbarði eða Jan Mayen sje einmitt landið, sem sagt er frá í Historia Norwegiee, að fund- ist hafi milli Grænlands og Bjarmalands, og menn hafi síðan miklað þetta litla eyland fyrir sjer í huganum, uns það var orðið að landbrú milli Grænlands og Bjarmalands. Hugmyndiii um landahringinn að allmiklu leyti sprottin af landkönnuti Þessu næst skýrði dr. Jón, hvernig hugmyndir fornmanna verið þar upprunnin. - Eftir haf. veri8 u þ'ví hefir hann hugsað sjer, að Grænland væri skagi norður úr austanverðri Evrópu. •—• Svipaða skoðun um landaskip- an, sem höfundur landalýsing- arinnar hefur, er að finna í öðr- um ritum. í Eiríks sögu rauða og suðri. Niðurstaða hans um þessi efni varð sú, að hug- myndin um landahringinn sje að allmiklu leyti sprottin af landkönnun og raunverulegri þekkingu, en inn í sje ofið í- myndunum, sem eigi að sumu segir frá hafvillu þeirra Eríks Ky^ rætur sínar a8 rekja tn og Þorsteins sonar hans, og er Mnnar almennu miðaldaskoð_ komist svo að orði, að skipið hafi reitt um haf innan, en þeir! voru að leita Vínlands. Þarna ' unar, að jörðin sje flöt kringla, og að öðru leyti til ævintýra- sagna- ¦— ímyndar höfundur sjer að hafið væri umkringt löndum. Fleiri Norrænir menn vörpuðu Ijósi heimildir benda í sömu átt. þekkingarinnar lengra norður og vestur, en bðrum þjóðum Hvernig varð hugmyndin um hafði tekist landaskipan við norðanvert Atlandshaf til? Næst ræddi dr. Jón Jó- hannesson um það, hvernig þessi hugmynd um landaskipan „Ef til vill þykir flestum heldur lítið til hugmyndarinn- ar' um landhringinn koma", sagði dr. Jón Jóhannesson að lokum, „en við vitum ekki, hafi orðið til. Taldi hann að hún | nema eftir okkur komi menn, hafi skapast smám saman, að, sem telji vora landaþekkingu sumu leyti er hún reist á þekk- ingu en að öðru leyti á ímynd- un. Erfitt er að skera úr því til hlítar hver hafi verið undirrót þessarar ímyndunar. Hjer í lítilfjörlega. Og því má ekki gleyma, að með landkönnun sinni vörpuðu norrænir menn ljósi þekkingarinnar lengra norður og vestur á bóginn, en blaðinu er því miður eigi rúmöðrum þjóðuxn hafði tekist". Benedikt Gíslason frá Hof- teigí: Smiður Andrjesson og bættir. Sögunefnd Aust- firðingafjelagsins. Þjóð- fræði Bókaútgáfan Norðri, Akureyri 1949, 202 bls. ÞEGAR Benedikt Gíslason var að semja eða safna efni í Hall- grimssögu'sína, skálds frá Stóra Sandfelli þá sagði Guttormur á Hallormsstað við hann: ,,Þú skefur aldiei alit kvennafars- orð af Hallgrími langafa þín- um". Þó er mjer nú nær að halda að Bencdikt, hafi tekist það með Hallgrimssögu. Bókin um Smið Andrjesson virðist af nokkuð líkum rökum sprottin: löngun til að hreinsa minningu Smiðs Andrjessonar, sem munnmæli og Jón Trausti hafa gert að miklum kvenna- manni og rjettiátlega sleginn af Grundar-Helgu og Eyfirð- ingum hehnar. Og hjer er ólíku saman að iafna, hve illt er við- fangs að snúa við þessum dómi eða „sleggjudómi" sögunnar, vegna þess hve skarðar eru heimildir og fáorðar frá þess- um tímum og ekki hlaupið í kirkjubækur eins og hægt var til að slá mður o-'ðróminum um Hallgrím. Benedikt gerir þó virðingarverða lilraun til að snúa við dóminum um Smið, og til þess að fæ *a líkur að þvi áliti sínu sem er merkilegt í sögu Islands. ef rjett væri, að hirðstjórai hafi aldrei verið nörskir menn meðan ísland laut Noregskonungum, heldur ávallt íslcnskir. Hvort sem þetta er rje.tt eða rangt hljóta allir sögufróðir menn að v.era Benedikt þakk- látir fyrir að hafa kveðið upp úr með það og þannig vakið til umhugsunar um málið. En hvorki um það„ nje ættfræði Benedikts, nje hinn nýja dóm Benedikts um Smið Andrjésson er jeg nokkur maður til að dæma. En hitt er ekki auðvelt að láta sjer sjást yfir hve vel þessi bók um Smið er skrifuð, jafn moldviðrislegt og efnið hlýtur oft og tíðum að hafa verið og illt viðuicignar. Auk þess er Smiðs-saga tæplega meir en helmingur bókar. Hitt eru fjór- ir þættir, fyrst ..Athuganir og íaukar" við sögu Indriða á Fjalli um Þingeyinga þá ..Beinafundurinn við Jökulsá", þá ..Sigurður smali", og loks „Milli tveggia vkna". Og má jeg sem málfræðingur spyrja: ..hví ekki milli víka?" eða er þetta Vopnfirska? Aldvei heyrði jeg það .:uður í Breiðdal á mín- um uppvaxtarárum og ekki finnst það á málfræðibókum. Eða er þettj nýt'íku-skólamál? Mig minnir okki betur en að jeg heyrði hálærðan kvenn-stúdent Borgfirskan gamlan nemanda Björns Guðfinnasonar í New York á ve'magtarárum stríðs- ins nota svipaða orðmynd. hvrt sem það var nú víkna eða tíkna, en ekki var það þó bóknasafn. en svo mundi þao kunnuga orð láta í eyrum ef þessi orð hefðu að fornu óg nýju haft -nsi í cgnarfalli fleir -tölu. Hjer er því eitthvað nýtt á ferðum hvaðan úr skrattan- um sem það er komið. Það var aldrei ætlun mín að fara að / íetta fingur út í málfra9*)i frænda míns. Benedikts frá Hof- teigi, en úr þvi jeg hef nú glappast út á þá óheillabraut, má jeg geta þess, að mjer þyk- ir hann nota orðrð fræði stund- um oftar á blaðsíðu en gott má- þykja fyrir stíl hans, og liuai hann sjá það sjálfur. Hitt var heldur erindi þessara^ Hna að jeg Vil votta Benedikt mínar einlægu þakkir fyrir þð9$ eigi aðeins hve geysifróður ma'ð> -ur hann er orðinn, heldur einnig fyrir það hve vel og skemmtilega har.n skrifar. Mjer leist svo á Hallgrímssögu háns - * sem þar væri óvenjulegur mac>> -ur á ferð enda tekur þesiii bók hans af skarið um það aíW hjer fer ritsnillingur. hvort; sem hann er nú kannske stund- • um of frumlegur fyrir samtíð- armenn sína eða of mikill s.ier- vitringur til þess að eiga sam- leið með mönnum. Óneitanlega> virðist Smiðs-saga benda í þáWi átt. En slíkt er auðvitað kost- ur ekki hvað minnstur á mann- inum. Ritsnilld Benedikts kemu? ekki hvað síst íram í síðust.i. báttunum tveim um Sigur i smala og víkurnar tvær. Em! greinar þessar svo vel skrifað- ar að mjer virðist að þeir tveir frændur Benedikts, Gunna." Gunnarssoa og Þórbergur Þórð -arson, gætu verið vel sæmdi" af þeim. Er þá ekki skammt jafnað, en mjer finnst Beneáíl; t kippa í kyn til þessara frænda sinna, og þó kannske einkuri Gunnars, enda eru þeir ná- skyldari og báðir Vopnfirðing- ar að uppcldi, en Hjeraðsmcr.n að ætt. Maður vonast eftir þvi' að Þórbcrgur Þórðarson eigif eftif að skrifa söpu Unuhúss áð- ur en hann deyr En hver á a?R skrifa bókmenntasögu Vopna- fjarðar 05 Hjeraðs ef ¦ ekkii Benedikt Gíslason? John Hopkins University, Baltemore Stefán Einarsson. Vandenberg hvelur Síl samstarfs um NEW YORK, 27. mars — Vandenberg öldungadeildar- þingm., sem nú liggur veikur í sjúkrahúsi í New York ljet í gær birta ' bandarískum blöð- um viðtal við sig um utanríkis- mál Bandaríkjanna. Leggur Vandenberg þar til. að flokk- arnir tvcir Demokratar Qg Republikaiiar komi aftur á nánu sanibtarfi um utanrikis- mál og láti engan flokkaríg spilla samvinnunni um þau. Þessi yfirlýsing hans hefur hú þegar haft geysi mikil áhrif á bandaríska þingið og gert útlit- ið betra fyrir lausn ýmissa að- kallandi "vandamála. Ef til vill verður þessi yfir'.ýsing Vanden- bergs þýðíngamesta hjálpin til að Acheson utanríkisráðherra nái samkomulagt við þingið, ,en undanfarið hefu: yerið gruiint á því góða milli þessárra amla og margir þingmenn rá?nst harkalega á utariríkisstefhu Achesons. — NTB.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.