Morgunblaðið - 02.02.1954, Blaðsíða 7

Morgunblaðið - 02.02.1954, Blaðsíða 7
Þriðjudagur 2. febrúar 1954 MORGUNBLAÐlb Háiíðarsýning „ÆðikollurÍRii" ÞJOBLEIKHUSIÐ minntist 200. 'ártíðar Ludvigs Holbergs hinn 28. f. m. á virðulegan og velgleg- an hátt, með því að efna að kvöldi þess dags til hátíðarsýn- ingar á „Æðikollinum" (Den Stundeslöse), einn af ágætustu leikritum þessa frábæra snillings. Þegar Holberg tók að semja leikrit sin, var dönsk leikritun, i nútrmnskilningi, óþekkt fyrir- bæri. Fyrstu tvo áratugi átjándu aldarinnar höfðu þvínær ein- göngu verið sýnd í Kaupmánna- höfn frönsk leikrit, Ieíkin af frönskum leikurum, er Friðrik IV. kallaði til hirðarinnar í því skyni. En árið 1722 stofnaði franskur eftirleguleikari leikhús- ið við Grænugötu í Kaupmanna- höfn. Hóf það starfsemi sína 23. teptember það ár, með sýningu á léikritinu „L'Avare", eftir Moliére, í danskri þýðingu. Leik- hús þetta starf aði í nokkur ár við mjög erfiðan fjárhag og varð undanfari konunglega leik- hússins í Kaupmannahöfn, er tók til starfa í desembermánuði 1748. Nokkrum dögum eftir frum- sýningu leikhússins við Grænu- götu á „L'Avare", var sýnt þar leikritið „Den politiske Kande- stöber" eftir Holberg. Var það fyrsta leikritið, frumsamið á eftir Ludvig Holberg Leikstjóri: Lárus PáSsson Sviðsmynd í lcikslok. hikaði heldur ekki við að sækja eins og önnur leikrit Holbergs, fyrirmyndir að leikritum sínum skopleg o'g bráðskemmtileg ádeila Magðelona (Emilía Jónasdóttir) og Pétur Eiríksson (Róbert Arnfinnsson). dönsku, er sýnt var á dönsku leiksviði. Skömmu síðar afhenti Holberg leikhúsinu til sýningar fjögur ný leikrit eftir sig, „Den vægelsindede", „Jean de FranceV, „Jeppe paa Bjerget" og „Geert Westphaler", er öll voru sýnd þar áður en árinu lauk. Á öndverðu ári 1723, hafði hann, að því er hann sjálfur segir, lokið við tíu leikrit í viðbót. „Er engu líkara en eð þau hafi fallið af himnum ©fan cins og Dannebrog fórðum", segir einn af bókmenntafræð- ingum Dana um þessi geisilegu afköst, enda eru þau furðuleg og líklegast einsdæmi. Á árun- um 1722—27 semur Holberg ekki færri en 2 leikrit. Varð þá hlé á leikritum hans til ársins 1747. Hefst hann þá aftur handa og bætir nú við sex nýjum leikrit- um. Undir leikritum Holbergs renna margar stoðir. Hann hafði víða farið, kynnst mörgum menn- ingarbjóðum og háttum þeirra og sá því betur en flestir aðrir það sem ábótavant var í siðum og háttum manna í heimalandi sínu. Og hann var glöggur mann- þekkjari, er gagnrýndi sjálfan sig engu síður en náungann og sá brestina og hið broslega í fari sjálfs sín. „Ég sé marga og mikla galla á sjálfum mér, er væru ágætis efni í skopleik", segir hann í formála fyrir „Gaman- kvæðum" sínum. Og um leikrit sín segir hann: „Ég hef einnig í þessum verkum beitt pénna mín- um eins og „Philosophus". — Það er margt í aldarfari þeirra tima, sem honum féll illa, og hann sá að besta ráðið til þess að bæta mannfólkið, var að beita það háði og góðlátlegri kímni. — Holberg til annarra höfunda. Nærtækasta dæmið um það er leikritið .,Æði- kollurinn", sem að allri byggingu og uppistöðu líkist mjög „ímynd- unarveikinni" eftir Moliéje. Er óþarft að fjölyrða um það atriði, svo auðsætt sem það er. En inn- viðirnir í þessum tveimur leik- ritum, manngerðirnar, sem þar koma fram, eru næsta ólíkar. Holberg sækir fyrirmyndirnar að persónum sínum í samtíð sina og umhverfi, eins og hann sá þær út um gluggann hjá sér í húsi sínu við Kaupmangaragötu eða kynntist þeimáfórnum vegi, enda eru persónur hans oftast sannar og bráðlifandi. Var það því eitt sinn, er einn leikarinn náði ekki fullum tökum á Vielgeschrei, að Holberg kynnti fyrir honum gamlan ,rentuskrifara' og var þar með vandi leikarans leystur. Annatfs lýsir Holberg í leikritum sínum stéttum og típum fremur en einstaklingum. Auk þess sem nú hefur verið sagt, byggir Hol- berg leikritun sina á hinni gömlu leikerfð er hófst með grísku skáldunum, einkum Aristofanes og þróaðist áfram með rómversku skáldunum svo sem Plautus og Terents, sem Holberg minnist sjálfur á, og hinni ítölsku „com- media dell' arte" á sextándú öld. Leikritin, er Holberg samdi á árunum 1722—27, en meðal á mennina, bresti þeirra og lesti. Hér er það einkum maðurinn, sem finnst hann þurfa að vasast sama hlutverki að mörgu leyti góð skil. „Replik" hennar er eins og jafnan endranær frábærilega góð og hún er létt og eðlileg í hreyfingum, en hún líkist meira Toinettu í „fmyndunarveiki" Moliére's en hinni kröftugu og safamiklu Pernillu Holbergs. Einnig virtist niér gléttur hennar og gáski ekki nægiléga eðlileg og innlifuð til þess að vera fyllilega sannfærandi. Emilía Jónsdóttir fer með hlut- verk Magðalónu, ráðskonu Æði- kollsins. Þessi roskna kona er orðin þreytt og mædd af ráðs- konustarfinu ög á enga ósk heit- ari en að henni auðnist að kom- ast í hjónabandið, og eignast sitt eigið heimili. Hún er sveimhuga og ástfýsin (erotisk), eins og títt er um margar piparmeyjar, einföld og auðtrúa. Emilía leikur hlutverkið prýðisvel, af næ'mum skilningi og góðri kímni og nærfærni. Hún virðist leggja megináherslu á erotikina í fari Magðalónu og má vel vera að það sé rétt. Ekki kunni ég við brúðarkjólinn með slæðuna, sem hún kom í á móts við biðil sinn. Fannst mér bar full-langt gengið. Hefði að minni hyggju nægt að hún skartaði þar í „sparikjóln- um" eins og frú Södring gerði, er hún lék hlutverk þetta undir stjórn Heibergs. En um þetta er ekki , eikkonuna að saka. Rúrik Haraldsson leikur hrekkjalóminn Krókaref, sem er einn af höfuðpaurunum í sam- særinu gegn Vielgeschrei. Fer Rúrik ágætlega með hlutverk þetta í hvaða ham sem hann birtist, en þeir eru margir. Hygg ég að Ieikur hans og skrifaranna fjögra, sem þeir Gaðmundnr Pálsson, Jón E. Halldórss., Helgi Skúlason og Þorgrímur Einars- son leika, komist einna næst hin- um Holbergska stíl. Elskendurna Leander og Le- onóru, leika þau Baldvin Hall- dórsson og Bryndís Pétursdóttir. Eru þetta veigalítil hlutverk er gera aðallega kröfu til þess að leikendurnir séu glæsilegir og hæverskir. Þó er hlutverlc Leanders nokkru veigameira. Fara leikendurnir báðir vel með þessi hlutverk. Valur Gíslason leikur Eirífc Maðsson, bókhaldara og Róbert Arnfinnsson Pétur son hans. Er leikur þeirra beggja mjög góður, í hinum gamla „komediu"-stíl og gérfi þeirra ágætt. Gestnr Pálsson leikur þarna työ hlut- verk, gamlan bónda og^ Korfitz, foðurbróðir Leanders og gerir bá$ um hlutverkunum hin bestu skil og Ævar Kvaran leikur rakara, ágæta típu og skemmtilega. Jón Aðils leikur Leonarð bróð- ir Vielgeschreis, virðulegan fyr- irmann í gerfi Holbergs. í leiks- lok gengur hann fram á sviðið* og se^ir fram nokkur erindi, sem eru ávarp höfundarins til áhorf- enda. Guðrún Stephensen leikur Önnu eldabusku Vielgerschrei'* og Klemens Jónsson tvö hlutverk, skraddari hans og notarius. Eru. það allt lítil hlutverk. Jakob Benediktsson hefur þýtt leikritið og leyst það vandasama. verk af hendi með miklum ágæt- um. Á undan sýningunni lék hljóm- sveit Þjóðleikhússins undir stjórri. dr. Urbancic þátt úr Sinfóníu t es-dúr eftir Mozart. Leikhúsgestir tóku leiknum forkunnarvel og hylltu leikstjóra og leikara með miklu lófataki Og. kölluðu þá fram hvað eftir ann- að. Forseti vor og frú hans voru viðstödd sýninguna. Sigurður Grímsson. Magðelona og Pernilla Þorvaldsdóttir). (Herdis Vielgeschrei (Haraldur Björns- son) og Eiríkur Mað'sson (Valur Gíslason). í öllu. en kerr.ur engu í verk, sem ve'rður skáldinu að skotspæni. í endurminningum sínum kvart ar frú Heiberg undan því, að persóriurnar í leikritum Holbergs séu ekki leiknar í hinum rétta Holbergska stíl við Kgl. leik- húsið, að „traditionin" sé glötuð, Og hún leggur áherzlu á að til þess að gera'leikritum Holbergs fyllstu skil, verði að leika þau eins og þau séu skrifuð. — Lárus Pálsson, sem sett hefur ,,Æði- kollinn" á svið og annast leik- stjórnina, virðist vera sammála frú Heiberg í þessu efni. Er ber- sýnilegt á allri leikstjórn hans, að hann he'íur reynt að komast; sem næst Holberg og samtið hans í leikmáta og umhverfi og hefur hann notið við það ágætrar að- stoðar Lánisar Ingólfssonar, er gert hefur leiktjöldin og teiknað búninganfr. Hefur þeim nöfnun- um tekki að búa leiknnm þann .s.ip og í-Kapa það aiidrúmsloft á sviðinu, er ég hygg að fari mjög nærri þvi itita. Vielgeschrei, Æðikollinn, leikur Haraldur Björnsson. Er það aðal- hlutverk leiksins, vandasamt og 'j erfitt. Gerfi Haralds er prýðilegt og leikur hans afburðagóður, fjör mikill og skemmtilegur. Hann er aldrei aðgjörðalaus og er í hlutv. með lífi og sál. Svipbrigði, augnatillit og hreyfingar hans eru með ótal tilbrigðum og í svo góðu samræmi við þessa marg- hrjáðu persónu að vart verður á betra kosið. Hefur Haraldur í hlutverki þessu bætt við.sig ein- um leiksigrinum enn og honum ekki hvað minnstum. Herdís Þorvaldsdóttir leikur Pernillu, þjónustustúlku Æði- kollsins. Herdís er mikilhæf leik- þeirra er „Æðikollurinn", þykja taka fram hinum síðari leikrit- um hans. Þau eru sannari og þar eru það öðru fremur hinar sterku og lifandi mannlýsingar, er bera skopið uppi. Og þar eð mann- eðlið er alltaf samt við sig pg vahkantarnir á mannfólkinu í höfuðatriðunum eru hinir sömu þó að aidir renni, þá eru leikrit Holbergs í fullu gildi enn í dag. Efni leiksins „Æðikollurinn" verður ekki rakið hér. Það erkona, enda gerir hún þessu vanda [ephensii ClveðjiLeorð sasrBiiiýlisiiiariFis EKKERT virðist eðlilegra en að hættir svo við að gera að dauð- maður, sem lagt hefur fram allt um bókstaf í hversdagslífinu, var til þess að koma börnum sínum fylgt í öllum greinum áf hug og á legg og til mennta, ög styðja hjarta hjá frú Þóru og Ólafi ástvini sína meðan kraftar entust Stephensen. Sá andi góðvilja og í hinni hörðu lífsbaráttu, fái að bræðralags, sem ávallt hefur ríkt hverfa aftur í faðm móður nátt- í þessu húsi, var mótaður af þeim úru, sem mjúkri hendi svæfir hjónum, sem svo sannarlega voru. börnin sín svefninum langa. I hin lifandi fyrirmynd, enda virt Næst því að velja sinn eigin \ af öllum. Ólafi Stephensen entist líf og kraftar til þess að koma næst- yngsta barninu sínu upp að próf- borðinu. Sárþreyttur og útslitinn af miskunnarlausu erfiði, átti hann sér þó einn draum fram á síðasta dag þessa lífs, að fá að fylgja þessum syni sínum spöl- korn lengra áleiðis. En sá draum- ur fékk ekki að rætast. Hann átti engan kraft eftir síðasta áfang- ann. Hann hafði látið af hendi bókstaflega allt, sem honum var veitt af veganesti í þetta erilsama og erfiða ferðalag, sem lífið er gáfuðum og blóðheitum verka- ; manni. Beint frá likbörum föður síns, heldur ungt prestsefni, sonur Ólafs Stephensen og Þóru korfu hans, út í lífið til þess að boða æsku þessa lands, að „Orðið" skuli ekki vera dauður bókstafur, heldur hin tæra uppsprettulind fagurra hugsjóna, boðskapur fiiðar og manndáða. Það er ekki trúlegt að Þórir Stephensen verði foreldrum sínum vonbrigði, hann, hefur erft svo marga fagra kosti þeirra beggja. Og þetta vissi Ól- afur manna bezt, þess vegna gat hann kvatt konu og ungan sorjt c;inn furðu öruggur. R. J. lífsförunaut, hlýtur það ávallt að verða vandinn 'mesti að ákveða sambýlisfólk sitt, ef við þá yfir- leitt getum nokkru um það ráðið, hver verður náungi okkar í lífinu. Við vinir Ólafs Stephensen höfum í dag orðið að kveðja sambýlis- mann, sem skilur ekki aðeins eftir autt rúm á heimili -sínu, heldur er einnig okkur sambýlis- fólki hans horfinn bróðir og góð- ur félagi. í húsinu, þar sem hann var aldursforseti húsráðanda, var aldrei neinn ófriður, ekki einu sinni óeining. Það sem okkur var kerint í kristnum fræðum, en ^ BEZT AÐ AUGLYSA Jk t MORGUNBLAÐIM

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.