Morgunblaðið - 24.12.1958, Blaðsíða 8

50
MGRCTJl\nLAÐlÐ
Miðvikudagur 24. des. 1958
Hannes á Núpsstað fyrir framan bænhusið.
▼arð fyrsti ábáti þess og hann hef-
nr markað það svipmót, sem það
bar lengi síðan, stórlærður maður
í helgum fræðum og jafnframt
maður með gott veraldarvit. Til
hans og náms.erils hans í Frakk-
landi og á Engiandi má rekja
það, að hér var sett Ágústínusar-
regla, og klaustrið varð að því
leyti fyrirmynd allra þeirra
munkaklaustra, sem síðar voru
íett hér á landi, en fyrir voru áð-
ur aðeins tvö klaustur, á Þing-
eyrum og í Flatey, og þau voru
bæði af reglu hins heilaga Bene-
dikts. Frá Þorláki stafaði það
einnig, að Þykkvabæjarklaustur
varð helzta gróðrarstöð hinna
nýju kirkjuvaldshugmynda, sem
hann varð fyrstur til að reyna að
knýja fram, eftir að hann var orð-
inn biskup, kröfurnar um alger
yfirráð klerkdómsins yfir kirkju-
Stöðum og eignum kirkna. — Um
miðja 13. öld var hér ábóti Brand-
ur Jónsson, sem síðar varð Hóla-
biskup, og hann var eins og hinn
mikli fyrirrennari hans gegnsýrð-
ur af þessum hugmyndum um
forræði kirkjunnar, og einn af
nemendum hans hér í Þykkvabæ
var Árni biskup Þorláksson, sjálf-
ur Staða-Árni, sem harðast barð-
hér hafa lifað og starfað sumir
þeir menn, sem við eigum það að
þakka, sem dýrast er í íslenzkri
arfleifð, íslenzku miðaldabók-
menntirnar. Brandur ábóti Jóns-
son þýddi á íslenzka tungu erlend
rit, m. a. Alexanders sögu, sem
enn þann dag í dag er talin meðal
öndvegisrita íslenzkra sökum
máls og stíls. Sú var og tíð, að
nokkrir fræðimenn héldu, að
Brandur hefði skrifað sjálfa
Njáls sögu og þá vitanlega hér í
Þykkvabæ, en til þessa eru að
vísu engin rök. Hitt er aftur á
móti alveg víst, að sagnaritunin
á klaustramönnum yfirleitt mikið
að þakka, og hefur fræðimönnum
lengi verið þetta ljóst, og meðal
þeirra hafa einnig verið nokkur
af höfuðskáldum þjóðarinnar. Á
fyrstu árum klaustursins hér í
Þykkvabæ var hér meðal kanok-
anna Gamli sá, sem orti helgi-
kvæðið Harmsól, sem bæði að
formi, og anda er meðal stórbrotn-
asta skáldskapar sem til er frá
miðöldum, og á 14. öld var hér
sjálfur Eysteinn Ásgrímsson, sem
orti Lilju, sem allir vildu kveðið
ha'fa. Menn þessir allir, sem ég nú
hef nefnt, eru meðal þeirra, sem
hæst gnæfa af nafngreindum bók-
lega rakinn, en ætla má með vissu,
að hann hafi verið töluverður, sök
um þess að klaustrið hafði um
margt forustu meðal íslenzkra
klaustra og sökum þeirra tiltölu-
lega mörgu andans manna, sem
við kunnum hér skil á. Vissulega
hefur hér í Þykkvabæ verið bæði
veraldlegt og andlegt höfuðból á
miðöldum.
En með siðaskiptum hurfu
eignir klaustursins undir krúnu
og kóng og munklífið var af tek-
ið, nýr þáttur hófst í sögu staðar-
ins, tímabil klausturhaldaranna,
sem fóru með umboð yfir eignum
klaustursins eða tóku þær á leigu.
Hérna úti í garðinum liggur leg-
steinn sá, sem kallaður hefur ver-
ið ábótasteinn, og á honum þessi
þýzka áletrun: Hir licht begrawen
Bídich Hans Birmann. Anno 1583.
Útlendingur sá, sem þarna hefur
verið grafinn, var þó ekki ábóti,
heldur var hann einn af hinum
fyrstu klausturhöldurum. En
elztur er steinn þessi allrá minja
hér á staðnum, og er það skemmst
frá að segja, að frá þeim tíma
þegar krúnurakaðir kanokar
gengu hér um reisuleg og ríku-
leg híbýli og fagurlega búna
klausturkirkju, er ekkert til,
hvorki fast né laust, stórt né
smátt. Þykkvabæjarkirkja er em
hinna fáu kirkna, þaðan sem eng-
inn hlutur hefur borizt á Þjóð-
minjasafnið, og engir hlutir eru
heldur varðveittir í kirkjunni fi’á
kaþólskum tíma. Ekki er heldur
vitað hvar klaustrið stóð, ekki
einu sinni munnmæli um það eins
og þó er á sumum öðrum klaustur-
stöðum hér á landi, þó að þau eigi
öll sammerkt í því, að hvergi er
með vissu vitað hvar eða hvernig
klausturbyggingarnar voru. Ef til
vill leynast í jörðu bæði hér og
annars staðar merkilegar minjar
um þessi sérstæðu hús, en tilgangs
laust er að spá um það. Hitt verð-
ur að teljast trúlegt, að klaustur
hafi hér á landi verið byggð nokk-
uð í því sniði, sem tíðkaðist erlend
is, því að yfirleitt má víst segja,
að nokkuð fastar reglur giltu um
fyrirkomulag á klausturbygging-
um, reglur sem hægt var að halda
hér á landi, þótt byggingarefni
væri annað en víðast hvar erlend-
is. Til dæmis var það sjálfsagður
hlutur að mjög náið samband væri
milli klausturhúsanna og kirkj-
unnar, og þar þá algengt að
klaustrið stóð sunnan við kirkjuna
og innangengt á milli, en sérstak-
ar íbúðir hafi svo verið annars
staðar og aðskildar fyrir verka-
fólk og yfirleitt leika menn á
staðnum. Þetta má hafa í huga,
þegar reynt er að gera sér grein
fyrir, hvar klaustrið hér í Þykkva
bæ hafi staðið.
Árni Magnússon hefur komið
hér nálægt aldamótunum 1700 eða
aðeins 150 árum eftir að klaustrið
lagðist hér af. Hann þóttist þá sjá
þess merki, að bærinn hlyti alltaf
tað hafa staðið þar sem hann var
þá, eflaust á hólnum hér fyrir
norðan kirkjuna, þar sem hann
var, þangað til hann var alveg
héðan fluttur. Og Árni bætir við:
„Þykkvabæjarklaustur hefur stað
ið fyrir sunnan kirkjuna; sér þar
enn nú til tófta í kirkjugarðin-
um“. Eins og ykkur er betur
kunnugt en mér, sjást þessar
tóftir ekki lengur, en þó finnst
mér erfitt að vefengja þessa heim
ild frá Árna Magnússyni. Það
hafa bersýnilega verið munnmæli
hér um 1700, að klaustrið hafi
staðið í kirkjugarðinum fyrir
sunnan kirkjuna, og þar hefur
greinilega séð til tófta. Fyrirkomu
lagið kemur vel heim við það, sem
algengt var í klaustrum yfirleitt,
og ekkert mælir þvi í gegn ann-
að en það hve hér er lágt og vot-
lent. En kirkjan sjálf stendur þó
og hefur alltaf staðið á þessum
stað, þótt lágur sé og votur, og
hví skyldu þá ekki klausturhúsin
hafa getað staðið þar, enda alls
ekki víst, að ekki hafi verið
þurrara um hér fyrr á öldum.
Satt að segja er það mjög trnlegt.
Steinn sá, sem nú hefur verið
reistur hér til minja um klaustr-
ið, var settur á bæjarhólinn norð-
an kirkjunnar, en ekki í garðinn
sunnan við hana, þar sem þó er
líklegast að sjálfar klausturbygg-
ingarnar hafi staðið, af því að þar
er að öllu leyti illa fallinn stað-
ur fyrir minnismerki, en uppi á
bæjarhólnum er vítt og fagurt og
tilvalinn staður fyrir minningar-
mark. Tel ég víst, að mönnum
muni finnast þetta rétt ráðið,
enda segir áletrun steinsins ekki
að hann standi einmitt á grunni
klaustursins. Ef til vill má gera
ráð fyrir, að skoðanir verði skipt-
ari um gerð minnismerkisins, sum
ir hefðu óskað þess, að það væri
einhvern veginn öðru vísi. Slíkt
er sjálfsagður hlutur, um annað
eins og þetta 'vill oft sýnast sitt
hverjum, og verður þó eitthvað af
að ráða. Sumir mundu ef til vill
hafa viljað að hér yrði reist ein-
hvers konar höggmynd, listaverk,
eitthvað táknrænt fyrir staðinn
og sögulegar minningar hans. En
mér virðist reynsla vera fyrir því,
að erfitt sé að láta höggmynd
njót-a sin svo að segja úti í nak-
inni náttúrunni, slík listaverk
þurfa umhverfi, sem af manna
höndum er gert, nema þær séu þá
því störkostlegri, annars hættir
þeim við að verða umkomuleysið
sjálft. Minningarmark, sem reisa
skal úti á víðavangi, er svo bezt
að það sé sem mest verk náttúr-
unnar sjálfrar, og fyrir þessa sök
var það að ráði gert að hér skyldi
reisa myndarlegan náttúrlegan
stein, sem bæri einfalda áletrun,
er minnti á óbrotinn hátt á, að hér
er forn og merkur sögustaður.
Straumi tímans verður ekki
snúið við, og dæmin sanna, að erf-
itt er að vekja til nýs lífs sögu-
staði, sem lokið hafa hlutverki
sínu í þjóðlífinu. Þaó er ekki
heldur ætlunin hér í Þykkvabæ að
reyna neitt slíkt, heldur aðeins að
hlúa að og glæða minninguna um
staðinn sem sögustað og fornt
menntasetur. Minningarsteinn
Þykkvabæjarklausturs er reistur,
að frumkvæði heimamanna í þessu
héraði, í ræktar skyni við minn-
ingu staðarins og þá miklu og
góðu menn, sem þar hafa lifað og
starfað. Ég vil óska þess, að
steinn þessi megi lengi standa
óhaggaður og verða mönnum til
gleði, bæði heimamönnum í þess-
ari sveit og gestum sem hér ber
að garði.
i«t fyrir þessum málstað kirkj-
unnar eins og kunnugt er.
Og úr því að minnzt var á
Brand ábóta Jónsson, skal þess
getið, sem bezt er að minnast, að
klaustrið í Þykkvabæ hefur áreið-
anlega verið einn sá staður, þar
sem íslenzk sagnaritun, bók-
menntir og skáldskapur þróaðist,
menntamönnum miðalda, og ber
þess þó að minnast, að langflestir
þeirra manna, sem við eigum
gullaldarbókmenntir okkar að
þakka, eru nafnlausir, óþekktir og
ókunnugt, hvar á landinu þeir
hafa búið. Þáttur Þykkvabæjar-
klausturs í fornum bókmenntum
vorum verður því ekki nákvæm-
Hringarnir
„Meðr þessu fingr gulli festi ek þik ....“.
Með þessum orðum sæmdi bruðguminn
brúði sína hringnum við vígsluna, áður
fyrr, eins og stendur í fornum hjóna-
vígsluformála, sem geymdur er á skinn-
bók í Konungsbókhlöðu.
Þannig geyma forn skinnhandrit minjar um
siði fyrri kynslóða, siði, sem enn þann
dag í dag eru virtir og iðkaðir og tengja
svo kynslóð þá, er nú lifir og starfar
við fornar hefðir.
Hringar hafa frá örófi alda verið uppá-
halds skartgripir kynslóðanna. Og
hringarnir hafa jafnan verið meira en
skartgripir. Þeir hafa verið tákn,
verndargripir, vináttumarki og auð-
kenni.
Trúlofunarhringar hafa þannig verið gefnir
sem tákn tryggðar og trúfesti og síðan
orðið auðkenni hjónabandsins og vígð-
ir verndargripir.
Verkstæði okkar, hafa nú um meira en
hálfrar aldar skeið smíðað trúlofunar-
hringa fyrir kynslóðir hinnar vaxandi
höfuðborgar. I sumum fjölskyldum hafa
þegar þrjár kynslóðir fengið hring-
ana frá Jóni, og fjórða kynslóðin er
þegar að byrja að leita til okkar.
Við höfum nú hafið, að smíða trúlofunar-
hringa eftir nýjum teikningum við
smekk nýs tíma, svo að ungt fólk megi
enn sem fyrr gleðja sig á stórri stundu,
er það festir hamingju sína með
hringunum frá Jóni.
CjLkL^ jó(!
Oðn SíqmunílsGon
SkoTíýriþuwertíun
til uncli:
cjripur er œ CU tjncUó
Legsteinn í kirkjugarffi Þykkvabæjarklausturs