Morgunblaðið - 28.11.1959, Qupperneq 11

10
MOHCTJISBT AÐ19
Eaugaraagur 28. n<5v. 1959
Laugardagur 28. nov. 1959
M OBTiTJNB t~A Ð1Ð
11
líJiMaMtS*
Thg.: H.f. Arvakur Reykjavik.
Framkvaemdastjóri: Sigfús Jónsson.
Ritstjórar: Valtýr Stefánsson (ábm.)
Sigurður Bjarnason frá Vigur.
Matthías Johannessen.
Lesbók: Arni Óla, sími 33045.
Auglýsingar: Arni Garðar Kristinssoa.
«
Ritstjórn: Aðalstræti 6.
Auglýsingar og afgreiðsla: Aðalstræti 6. Sími 22480.
Askriftargald kr 35,00 á mánuði innamands.
I lausasölu kr. 2.00 eintakið
ÞJÓÐNYTINGARSTEFNA EÐA
FRJÁLST EFNAHAGSKERFI
Léleg lífskjör í Sovét.
SÍÐASTLIÐINN miðviku-
dag var rætt um það hér
í forystugrein blaðsins,
að í mörgum löndum hefðu
helztu formælendur þjóðnýting-
ar nú komizt að þeirri niður-
stöðu, að sú stefna væri orðin
úrelt.
Af þjóðnýtingarmönnum, sem
svo mætti kalla, munu það hafa
verið jafnaðarmenn á Norður-
löndum, sem fyrstir áttuðu sig á,
að þjóðnýting í stórum stíl myndi
ekki geta samrýmzt frjálsu skipu-
lagi. En áfram var talað um ríkis-
eign á stærstu atvinnufyrirtækj-
unum og voru t. d. jafnaðarmenn
í Vestur-Þýzkalandi og Bretlandi
mjög fylgjandi þeirri stefnu. En
nú hafa gerzt þau miklu tíðindi
að þýzkir jafnaðarmenn hafa
fallið frá þjóðnýtingarstefnunni
og fréttir herma, að mikill meiri-
hluti innan brezka Verkamanna-
flokksins vilji gera slíkt hið
sama.
Dregið úr deilum
A Vesturlöndum hefur undan-
farið dregið mjög úr deiluni um
grundvallarskipulag þjóðfélags-
ins og er líklegt að þær verði
enn minni í framtíðinni. Sú
grundvallarstefna, sem hefur
sigrað, eða er að sigra í þessum
löndum er frjálslynd stefna, sem
byggir á frelsi einstaklingsins,
verndun eignaréttarins, sam-
hjálp þeim til handa er við erfið-
leika eiga að stríða hverju sinni
og sem jafnastri aðstöðu til
menntunar og annars, er þarf til
þess að njóta þeirra gæða er lífið
hefur upp á að bjóða.
Sigur þessarar stefnu hlýtur
að vera alveg sérstakt gleði-
efni þeim íslendingum, er
hafa fylgt Sjálfstæðisflokkn-
um að málum, því að líkur
benda til að hann hafi fyrstur
allra hægriflokka mótað þessa
stefnu í höfuðdráttum.
Villa kommúnista
Aðurnefnd forystugrein Morg-
unblaðsins gefur Þjóðviljanum
tilefni til hugleiðinga sl. fimmtu-
dag, er hann nefnir: „Gróðastefn-
an hefur tapað“, og þar segir
meðal annars, að það hafi sann-
azt síðustu árin, að áætlunar-
búskapur og sósíalismi (þ. e.
kommúnismi) hafi algera yfir-
burði yfir auðvaldsrekstur, eins
og komizt er að orði.
Sönnunin á að vera fólgin í
því, að sögn Þjóðviljans, að
framleiðsluaukningin og fram-
farir á sumum sviðum tækni og
vísinda hafi verið örari í Sovét-
ríkjunum, en í öðrum löndum á
undanförnum árum.
1 Þýzkalandi Hitlers voru
tækniframfarir á sumum sviðum
miklu meiri en annars staðar,
fyrst og fremst að því er snerti
hemaðartæki, svo sem flugvélar.
Allar líkur benda til, að þess-
ari samstilltu hernaðarvél hefði
tekizt að leggja undir sig allan,
eða nær allan, hinn gamla heim,
ef Bandaríkin hefðu ekki lent
í heimsstyrjöldinni. Ef þetta vit-
firringslega áform hefði heppn-
azt, mætti segja að það hefði ver-
ið mikið tæknilegt afrek, en
hefði það sannað yfirburði naz-
ismans? —
☆
Þiíi þýzkii stríðsglæpamenn eru
enn í haldi i Spandan-fangelsinn
í Beilín — haia „setið inni“ í 13
di. — Nú ei búizt við, að þessir
„dýrastn iangoi heimsins" veiði
biótt lótnii lonsii....
☆
Kaldur v. Srhirarh
Almenningur í kommúnista-
ríkjunum býr við fullkomið ó-
frelsi og léleg lífskjör. En jafn-
vel þótt hann ætti að búa við
miklu betri efnaleg gæði en al-
menningur í Vesturlöndum, þá
vildum við vissulega samt ekki
skipta, því góður efnahagur er
mikilvægur, en frelsið er ómet-
anlegt. Því miður skilur víst
varla nokkur þessa staðreynd til
fulls, nema hann hafi sjálfur
misst frelsið.
Og því miður mun rússneska
þjóðin ekki hafa fullan skilning
á mikilvægi frelsisins, því að hún
hefur verið kúguð frá örófi alda.
Ungverjar og Pólverjar vita aft-
ur á móti betur, hvað þeir hafa
misst. .
Oft er talað um vaxandi fram-
leiðslumátt Sovétríkjanna, og ber
sízt að gera lítið úr honum. Ef
hann kæmi fyrst og fremst hin-
um almenna borgara til góða, þá
væri það mikið gleðiefni. Fram-
farirnar þar hafa orðið í þjóð-
skipulagi, sem vissulega tryggir
ekki hámark afkasta þar sem það
byggir ekki fyrst og fremst á
sjálfsbjargarviðleitninni, sem er
sterkasta framfaraafl mannsins.
En þetta þjóðskipulag beinir
framleiðslugetunni í þær áttir,
er valdhöfunum sýnist hverju
sinni, og þvingar fram þann
spamað, er nauðsynlegur er til
að ná miklum árangri á afmörk-
uðum sviðum.
Frelsið er ómetanlegt
Ef þetta er borið saman við
íslenzka þjóðfélagið, þá er mun-
urinn mikill, því að hér verða
allar framfarir íbúunum strax til
gagns í bættum lífskjörum. Allar
líkur benda til, að heildar efna
legar framfarir hafi orðið miklu
meiri á Islandi, það sem af er
þessari öld heldur en í Rússlandi
á sama tíma. Þar að auki njót-
um við svo ómetanlegs frelsis,
sem meðal annars hefur haft þau
áhrif, að ef samanburður er gerð-
ur á breytingunni á lífskjörum
fólksins, þá er hann okkur marg-
faldlega í vil.
Þeir sem álíta að hér hafi verið
of djúpt tekið í árinni, ættu að
hugsa til þess, að ef almenning-
ur á Islandi byggi í svipuðu hús-
næði og almenningur í Rúss-
landi, þá hefði það kostað miklu
minna, en það húsnæði, er við
búum nú í. Mismunurinn hefði
án efa nægt til þess að byggja
hér mörg orkuver og stórverk-
smiðjur. En hvers virði er slíkt
strit og sjálfsafneitun, þegar það
er ekki til annars en að efla mátt
valdhafanna?
Mörg fleiri dæmi mætti
taka um það, hvernig hægt
hefði verið að verja fjármagni
þjóðarinnar á annan hátt en
gert hefur verið, og eðlilega
má gagnrýna ýmislegt af fram
kvæmdum okkar síðustu ára-
tugina. En við höfum líka
frelsi til að mynda okkur
skoðanir. Við skulum keppa
af öllum mætti að efnalegum
framförum, en frelsinu meg-
um við aldrei glata.
Hafa þeir hlotið næga refsingu?
ERLEND blöð hafa undan-
farið skýrt frá því, að
allar líkur bendi nú til, að
„dýrustu fangar heimsins"
— þeir þrír af stríðsglæpa-
mönnum nazista, sem enn
eru hafðir í haldi í Spandau-
fangelsinu í Vestur-Berlín
— verði látnir lausir áður
en langt líður, jafnvel innan
útnefndur var eftirmaður
Hitlers á síðustu dögum
stríðsins, er nú búsettur í
Hamborg, lifir af lítilfjör-
legum styrk frá ríkinu — og
er að skrifa endurminningar
sínar. Hann er nú 68 ára
gamall — var leystur úr
haldi 1956 eftir 10 ára fanga-
vist. —- Von Neurath, sem
aðstoðarmenn við ýmis störf, fyrir „stríðsglæpi og afbrot
3 yfirumsjónarmen 1 og 14 gegn mannkyninu“.
hreingerningakonur. Þar við
bætist stjórnarnefnd fang-
elsisins, sem tekur laun, er
svara um 600.090 ísl. kr. á
ári — og hervörðurinn sem
sífellt stendur vörð við
Spandau, en hann er „lagð-
ur til“ af hernámsveldunum
fjórum til skiptis, Banda-
ríkjunum einn mánuð, síðan
Rússum o. s. frv. — Ekki ber
þeim blöðum, sem frá þessu
hafa sagt, saman um heild-
arkostnaðinn af hinni ein-
stæðu fangagæzlu. Sum
þeirra segja, að kostnaðurinn
nemi sem svarar 1,2 millj.
isl. kr. á ári í heild — önn-
ur, að hver fangi kosti 2
milljónir á ári. Og svo eru
ýmsar upphæðir þar á milli.
— Hvað, sem rétt er, má
ljóst vera, að kostnaðurinn
hlýtur að vera gífurlegur.
Ferilskrá hinna þriggja
dýru fanga er í stuttu máli
þannig.
fárra vikna. Talið er víst,
segja blöðin, að þessir menn
verði a. m. k. búnir að fá
frelsi sitt, áður en fundur
æðstu manna austurs og
vesturs verða haldnir.
— ★ —
Rússar hafa nokkrum sinn
um stungið upp á því, að
fangarnir þrír verði látnir
lausir, eða fluttir til Vestur-
Þýzkalands. — Ekki mun
verða hjá því komizt að gera
einhverja breytingu á högum
þeirra, ef að því kemur, að
Rússar hverfi með hersveit-
ir sínar frá Berlín, því að
samningur er milli hernáms
veldanna um gæzlu fang-
anna. Nokkuð er víst, að
borgarstjórn Vestur-Berlín-
ar mundi undir öllum kring
umstæðum fagna því, ef þess
ir þrír dýru fangar væru
látnir lausir, eða a. m. k.
fluttir úr borginni.
ý Þrír af sjö
í Spandau-fangelsinu sitja
þeir enn, Rudolf Hess, Bald-
ur von Schirach og Albert
Speer, en fjórir nazistafor-
ingjar, sem dæmdir voru um
leið og þeir, hafa verið látn-
ir lausir, þar sem þeir voru
svo farnir að heilsu, að ekki
þótti verjandi að halda þeim
lengur í fangelsi.
Dönitz flotaforingi, sem
um skeið var utanríkisráð-
herra Hitlers og síðar bar
titilinn „verndari Bæheims",
lézt árið 1956, en hafði tveim
árum áður verið leystur úr
haldi. — Walter Funk, efna-
hagsmálaráðherra Hitlers,
fékk frelsi sitt 1957. Hann
er nú 68 ára gamall og á
heima í Frankfurt. Heilsa
hans er ekki upp á marga
fiska, en þó berst hann stöð-
ugt fyrir því að fá aftur um-
ráðarétt yfir fyrri eignum
sínum. — Raeder flotafor-
ingi, sem sleppt var úr fang
elsinu eftir að hafa „setið
inni“ í 8 ár, er virkur með-
limur í ýmsum samtökum
uppgj af ahermanna.
ý Hver er
kostnaðurinn?
Þeir þrír, sem eftir eru í
Spandau — Hess, „staðgeng-
ill foringjans", „æskulýðs-
t „Staðgengillinn"
• Rudolf Hess, 65 ára. —
Hann varð snemma einn af
nánustu samstarfsmönnum
Hitlers. Var útnefndur stað-
gengill foringjans. — Hann
fylgdi Hitler í blindni og var
oftast nálægur, þegar úrslita
ákvarðanir voru teknar. —
Segja má, að hann hafi gegnt
næstæðstu stöðu þýzka rík-
isins, þar til hann fór til
Skotlands árið 1941. — Sú
var ástæðan til þeirrar ferð-
ar, að Hess taldi möguleika
á því að sameina Breta og
Þjóðverja gegn Sovétríkjun-
um, ef hann fengi að flytja
mál sitt milliliðalaust við
brezka ráðamenn. En enginn
vildi hlusta á hann. — Hann
var tekinn fastur og var í
haldi til stríðsloka í „Tower
of London“.
Við réttarhöldin í Núrn-
berg gerði Hess sér upp
minnisleysi og kom undar-
lega fram á ýmsan hátt — og
gerir það enn. — Meðfangar
hans, sem látnir hafa verið
lausir, halda því fram, að
ý „Æskulýðs-
leiðtoginn“
• Baldur von Schirach,
52 ára. — Hann var einn
helzti skipuleggjari Hitlers-
æskunnar svonefndu. Var
útnefndur landstjóri nazista
í Austurríki. Hann var ekki
dæmdur fyrir það að hafa
alið æsku lands síns upp í
umburðarlausum hernaðar-
anda, heldur eingöngu fyrir
Gyðingaofsóknir í Vínar-
borg. — Hann var kvæntur
Henriette, dóttur Heinrich
Hoffmans, einkaljósmyndara
Hitlers. Þau eru nú löngu
skilin, en hún og börn þeirra
berjast þó stöðugt fyrir því,
að hann verði látinn laus. —
Hann eyðir tímanum einkum
við að lesa barnabækur. Fað-
ir hans heimsækir hann öðru
hverju — og þegar hann
sagði syni sínum fyrir
nokkru, að hann væri orðinn
hvítur fyrir hærum, varð
Baldur von Schirach undr-
andi og skelfdur — hann
hafði ekki litið í spegil í
mörg ár. — Fyrir 2—3 árum
erfði von Schirach miklar
fjárfúlgur frá ættingja, sem
búsettur var í Bandaríkjun-
um — en peningarnir eru
„frystir" og koma honura
að engu gagni. — Baldur
von Schirach var dæmdur í
20 ára fangelsi fyrir „afbrot
gegn mannkyninu“.
t ,,Húsameistarinn“
• Albert Speer, 54 ára. —
Hann er húsameistari að
Albert Speer
1945 gerði Speer sér ljóst,
að styrjöldin var Þjóðverj-
um töpuð — og þá reyndi
hann að bjarga því, sem
bjargað varð. Honum tókst
til dæmis að forða nokkrum
frönskum þrælum Þjóðverja
frá pyndingum og bráðum
bana — og að forða mikil-
vægum framleiðslutækjum
frá eyðileggingu. — Enda
þótt hér hafi sjálfsagt verið
um að ræða „tækifærispóli-
tík“, hefir þessi stefnubreyt-
ing eflaust verið færð tekna-
megin hjá Speer við réttar-
höldin í Núrnberg. En þrátt
fyrir það var hann dæmdur
fyrir „stríðsglæpi, glæpi
gagnvart mannkyninu al-
mennt — og þrælahald“. —
En hann slapp þó með 20
ára fangelsi. — Hann „drep-
ur tímann“ með því að gera
teikningar að hinum og þess
um byggingum. — Hann hef-
ir neitað að borða með von
Schirach, þar sem honum er
ofraun að horfa upp á eymd
þessa félaga síns.
ý Ströng varzla
Fanganna þriggja er gætt
af mikilli nákvæmni, eins og
sést af því, sem fyrr er sagt.
Það má ekki færa þeim nema
tvær bækur á mánuði. Aftur
á móti mega þeir fá eitt dag-
blað á degi hverjum, en úr
því er klippt allt það, sem
hægt er að flokka undir
stjórnmál. Þeir mega skrifa
eitt bréf á mánuði — og fá
eitt bréf í viku. Ættingjar
og vinir fá að heimsækja
hina „dýru fanga“ einu sinni
á tveggja mánaða fresti —
hálftíma í senn. — í 9 varð-
turnum á múrnum umhverf
is fangelsið eru alltaf her-
menn á verði, sem hafa 'vak
leiðtoginn" von Schirach og hann sé algerlega sturlaður.
Speer, fyrrverandi vopna-
og vígbúnaðarmálaráðherra
— eru oft nefndir „dýrustu
fangar heimsins", og má það
víst til sanns vegar færa. —
Augljóst er, að það hlýt-
ur að vera dýrt spaug að
halda þrem mönnum í fang-
elsi, sem getur tekið 300
fanga. — Starfsliðið er eftir-
farandi: 10 fangaverðir, 11
matsveinar, 14 vikapiltar og
Sennilega er það rétt — og
ef til vill hefir hann misst
vitið, áður en hann hlaut
dóm sinn — þ. e. þegar
hann var fangi í Tower of
London. Hann skríður um á
fjórum fótum eins og dýr,
segja fangaverðirnir, — og
vill ekki hafa neitt sam-
band við meðfanga sína eða
umheimin. — Hess var
dæmdur í lífstíðarfangelsi
menntun. — Varð ungur á-
hangandi nazismans, og frá
árinu 1933 fékk hann hvert
embættið öðru meira. —
Hann var skipaður vopna-
og vígbúnaðarmálaráðherra
árið 1942. — Snemma á árinu
I sumardölum
andi auga meo föngunum,
þegar þeim er hleypt út í
garðinn. — Tíundu hverja
mínútu eiga þessir varðmenn
að styðja á bjölluhnapp, svo
að varðstjórinn geti verið
þess fullviss, að þeir séu
vakandi á verðinum.
Hannes Pétursson:
í sumardölum. Ljóð. 79 bls.
Helgafell og Almenna
bókafélagið (nóvember-
bók), Reykjavík 1959.
ÖNNUR ljóðabók Hannesar Pét-
urssonar, „í sumardölum", ber
nafn með rentu. Hún er full af
sumarangan, lífsjátningu og lífs-
nautn, ást á öllu sem lifir á þess-
ari jörð: „Jörðin er allt og miklu
meira en nóg / ef mennirnir
kynnu að lifa“. „Jörðin er bikar
sætleikans sem ég girnist, / míns
svaladrykkjar“. Stefið um sum-
arið og jörðina er leikið í ýms-
um tilbrigðum, en stefið um
dauðann og vagnhljóð stríðsguðs-
ins heyrist eins og viðlag leikið
á lágfiðlu eða selló. Því er ekki
að leyna, að Hannes nær fyllri
og þróttmeiri hljómi úr lágu tón.
unum, þó þeir hærri séu honum
kannski meir að skapi.
Ljóðin í þessari bók bera tals-
vert annan svip en ljóðin í
„Kvæðabók" hans, sem kom út
fyrir fjórum árum. Þau eru per-
sónulegri, opinskárri. en eiga
hins vegar ekki í heild þá full-
komnun formsins sem einkenndi
fyrri bókina.Hins vegar eru þau
nærgöngulli við lesandann, krefj
ast meiri alúðar af honum, rík-
ari tilfinningar. Ef gera ætti sam
anburð á bókunum, mundi ég
segja að ,.Kvæðabók“ væri gott
dæmi um leikni og formgáfu
skáldsins, en ,,í sumardölum"
væri játningabók hans, árangur
aukins þroska og dýpra innsæis í
mannleg kjör. Slíkur samanburð-
ur er aldrei fullkomlega réttmæt-
ur eða sanngjarn, en hann gefur
kannski til kynna höfuðmuninn
þessum tveim verkum hins
unga skálds. Seinni bókin túlkar
á dýpri og samræmdari hátt við-
horf hans til lífsins, hún hefur
sterkari heildarsvip og flytur
beinni boðskap.
Blærinn 'á þessari bók er blár
og hreinn, ef svo má til orða taka
Það er eftirtektarvert að algeng-
ustu lýsingarorðin í ljóðunum
eru „blár“ og „hreinn", en nafn-
orðið sem oftast kemur fyrir er
„ilmur“. Satt að segja virðist
ilmanin vera næmasta skilningar
vit skáldsins.
Hannes Fétursson
Bókinni er skipt í fjóra megin-
kafla: í faðmi sólarinnar, Ástir,
Sumardalirnir munu blikna og
Söngvar til jarðarinnar. Síðasti
kaflinn, sem er flokkur 12 ljóða,
er þeirra jafnbeztur og áhrifa-
ríkastur. Þar eru nokkur þau
ljóð sem Hannes hefur bezt ort:
„Undarleg ó-sköp að deyja“,
„Handan við lífið er ekkert,
ekkert“ og „Bezt eru vorin“. 1
þessum ljóðaflokki vekur skáldið
upp bernskuminningar úr Skaga
firði, þegar vit hans voru næm
og opin fyrir yndisleik náttúr-
unnar, og vefur inn í þær hug-
leiðingum um lífið og dauðann.
Andstæðurnar verða sterkar og
áhrifamiklar. Ljóðin um dauð-
ann örva lífsskynjunina í náttúru
ljóðunum, en þau síðarnefndu
gera aftur dauðakenndina sann-
ari og sárari.
Um fyrsta kafla gegnir svipuðu
máli og þann síðasta: Ljóðin um
dauðann eru máttugust: „Höllin“
og „í kirkjugarði". Samlíkingar
í þeim eru hnitmiðaðar og lífræn-
ar. Önnur ljóð í þessum kafla,
sem mér urðu minnisstæð, eru
„Þegar dagurinn hljóðnar",
„Kristallar", „Orðin sem ég
aldrei finn“ og „Talað við laufg-
að tré“. Þau eru heilsteypt og
mjög myndræn, sem er höfuð-
prýði skáldskapar.
Fjögur ljóð í þessum kafla
skera sig úr Ijóðum bókarinnar
að því leyti, að þau eru skilgetin
afkvæmi 20. aldarinnar: „Kreml“,
„Líkbrennslustöðin í Dachau“,
„Flugvélar“ og „Geimflaugar“.
Af þeim er fyrstnefnda ljóðið at-
hyglisverðast, mjög frumleg og
hvöss ádeila, en kannski í bein-
skeyttara lagi, þó fæstir mundu
neita því að hún styðjist við
staðreyndir sögunnar. „Lík-
brennslustöðin í Dachau“ dreg-
ur upp nýstárlega mynd, en ekki
nægilega sannfærandi: skáldið
er of hlutlaust gagnvart efninu
eða kemst ekki í samband við
það, ljóðið verður hugleiðing
fremur en upplifun. Af þessum
fjórum ljóðum er „Kreml“ eina
„játningaljóðið“ og nær fyrir
vikið sterkustum tökum á lesand*
anum.
Miðkaflarnir tveir eru mátt*
lausari en fyrsti og síðasti kaflú
Ástaljóðin eru átakalítil þó mörg
séu þau haglega smíðuð, eins og
t.d. „Á bláum skógum draum-
anna“. Beztu ástaljóðin eru tví-
mælalaust ,,Þú varst mér ofjarl“,
„Vísur um rjóðan munn“ og
„Vínlönd", öll snjallar smámynd-
ir.
Þriðji kaflinn, „Sumardalirnir
munu blikna", hefst á hljóm-
fögru og lýrísku ljóði, „Þú spyrð
mig um haustið", sem ætti að ná
svipuðum vinsældum og „Hjá
fljótinu" á sínum tíma. önnur
góð ljóð í þessum kafla eru „í
veizlulok" og „Fyrsti snjór“, en
annars er kaflinn furðúþunnur.
Hannes Pétursson er eitt þeirra
nútíðarskálda, sem vefa saman
gamalt og nýtt í ljóðformi sínu.
Hann notar yfirleitt háttbundna
rrynjandi, en gefur henni sinn
eigin blæ og beitir ósjaldan því
bragði að rjúfa hana, skipta um
hljómfall, sennilega til að forða
lesandanum frá að gleyma sér 1
sönglanda alltof taktfastrar hrynj
andi. Dæmi um þetta er t.d. ljóð-
ið „Haustvindurinn séður J
anda“:
Hvaðan ber þig vindur?
Þitt vota hár flaksast.
Valdirðu leið um úrg fjöll
og sjó?
Hvar brast undir þínum fingrum
fiðlan mjúka?
Þú fellir hljóð tár yfir mó.
Hvar tæmdust ilmkerin þungu,
þau sem þú barst
þegar þú komst hér í vor —>
yfir bláa hnjúka?
Ljóð Hannesar eru flest mynd-
rík og víða er hann alldjarfur i
táknmáli, en samlíkingar hans
eru skýrar og „hreinlegar", eins
og hann mundi sennilega orða
það. Ljóð hans eru hvorki tor-
skilin né margræð, þau „liggja
í augum uppi“. Þau eru öllu helzt
vitræns eðlis, en næm tóngáfa
skáldsins gefur þeim hljómfeg-
urð. Honum er tamt að nota
sjaldgæf og jafnvel fornfáleg orð,
og stundum er orðalagið dálítið
Framh. á bls 18.
Gamli bærinn í Odda, sem séra Matthías bjó í árin 1880—1887. — Hann var rifinn 1890.
f BÓKINNI „Bréf Matthíasar
Jochumssonar til Hannesar
Hafsteins“ lýsir séra Matthías
óveðri á Suðurlandi fyrir 77
árum. Lýsingunga sendi hann
í bréfi til ísafoldar í maí 1882.
f fróðlegum skýringum Krist-
jáns Albertssonar í fyrméfndri
bók er m. a. komizt svo að orði
um „hretið":
Um sandfellishretið, sem hann
skrifaði ísafold í maí 1882.
Lýsir hann því fyrst hvernig
jörð var „öll eins og sviðin"
eftir grasleysi hafís-sumarsins
árið áður, en síðan kom einn
hinn hrakviðramesti vetur.Um
páska virtist kominn bati, „var
þá flestallur búsmali kominn
að nástrám". „En einmitt er
vonir manna voru sem sárast-
ar, kom hið mikla og minnis-
stæða fellishret og sandstorm-
ur; hófst hann hér 23. apríl-
mánaðar og stóð allt til 4. dags
maímánaðar með 6-9° R frosti,
heiptar stormi og stundum
rokið enn svartara, að sögn, á
Landinu og hærra á völlum i
þessari sveit. Allar ár lögðust
strax undir sterka ísa, öll
SandfellishretiÖ
Úr bréfi frá Matthiasi Jochumssyni
til Hannesar Hafstein
snjóbyl, en með þeim ódæm-
um af sandroki, að vart sást
í viku á milli húsa hér á Rang-
árvöllum, og þó háloftið væri
oftast nær heiðskírt, grillti
eigi nema við og við til sól-
ar; var þó bylurinn eða sand-
mannferð hætti engir sáu aðra
meðan þessi undur stóðu, því
stormurinn hélt öllu lifandi
innibyrgðu, en allt sem úti var
og ekki hafði náð húsi, krókn-
aði eða rotaðist til bana. Sand-
fokið sótti og inn í húsin.
blandaði allan mat og drykk
og jafnvel munnvatn manna.
Víða gjörðist fólk hrætt og
örvinglað, enda voru þá flest-
ar bjargir bannaðar, þar sums
staðar var engin lífsnæring til
fyrir fénað og sums-
staðar skorti allt: hey,
mat, og eldivið; lagðist þá
vesalt fólk fyrir, fól sig Guði
og lét fyrir berast unz kynj-
um þessum tók heldur að létta
2. og 3. maí Óhætt má fullyrða,
að ofviðri þetta hafi í þessum
tveim hreppum drepið hátt á
annað þúsund fjár .... Þar
sem sauðburður er byrjaður
deyja almennt lömbin eða
fæðast dauð“. Aleyðst hafi yfir
20 jarðir og býli, en fjöldi ann-
arra orðið fyrir stórskemmd-
um.