Morgunblaðið - 31.05.1961, Blaðsíða 22

Morgunblaðið - 31.05.1961, Blaðsíða 22
22 M O R 'C VN fí 1 4 f> 1Ð Islendingar í Noregi eftir Árna G. Eylands „Hvar skal byrja? hvar skal standa?" — Hér leysir enginn Bragi úr vanda, og ekki er mér Tindastóll tiltækur sem sjónar- hæð. Verkefnið væri gott ungum og hraustum menntamanni sem hefði árin framundan og mætti miða við þriggja binda verk, en ekki þrjá dálka í dagblaði. Ein- hverntíma verður það verk unn- ið, og væri ekki vonum fyrr þótt fram gengi senn einhver til þess að vinna það, vel og skörulega. — Og þá er annað nær, en engu til að dreifa nema allsleysinu, bókaþjóðin íslenzka á ekki til svo mikið sem vísi að norsk-ís- lenzkri . orðabók og alls enga kennslubók í norsku. Margur spyr: ,,Hvernig er að vera íslendingur í Noregi?" Já, gæti ég svarað því — án hlut- drægni! „Nú hef ég litið landið feðra minna, — — ég málið þekki, svip og alla drætti," — segir Matthías, er hann siglir Sognsæ 1871. Enginn íslendingftr nýtur Noregs, landsins, fegurðar þess og tignar, og enginn íslend- ingur nær fullum tengslum við þjóðina, nær inn að hjarta henn- ar, nema hann viti nokkur deili á sameiginlegri sögu landanna og þjóðanna. Engum íslendingi setti að vera það ofvaxið, en því miður, að nú gerist víða brotalöm á, að mönnum séu sagn ir og sögur svo tiltækar, að þær geri ferðamönnum fært að njóta kynna við land og fólk einnig í ljósi þeirra, auk þess sem ella má verða. Þegar litið er til landnámsald- ar, sögualdar og allt fram yfir Sturlungaöld er af svo miklu að taka að ekki tjáir um að ræða. og þó að við förum hugarflug um Noregr verður ekki komizt yfir það í stuttu máli, en dæmi má nefna: Öllum sem koma í Niðarós finnst bærinn og nágrenni höfð- inglegt um margt, meir en sem nemur stærð borgarinnar, en við njótum alls sem fyrir augun ber margfaldlega, er við hugsum til alls þess sem íslenzkir menn hafa reynt og lifað í þessari borg. Við sjáum íslenzk skip leggja hér að landi. og við sjáum Snorra sigla út fjörðin í konungsbanni. Hin örlagaþungu orð: „Út vil ek", hljóma í eyrum okkar. Fyr- ir þau lét Snorri lífið. Ef til vill rista engin orð dýpra í sögu ís- lenzkrar þjóðar og jafnvel ekki í sögu NorSurlanda. Með aftöku Snorra var norræn sagnalist og ritmennt handhöggvin. Við göngum í dómkirkjuna í Niðarósi og njótum stundar þar margfaldlega. er við minnumst þess, að hér hljómaði kvæðið Geísli af vörum Einars Skúla- sonar fyrir 800 árum. Og hér lyftir Lilja Eysteins háum þök- um. Við göngum stræti konungs- garðanna fornu og hugsum til hirðskáldanna mörgu t. d. Sig- hvats Þórðarsonar. Um hann seg- ir hinn mikli fræðimaður Fran- cis Bull nýlega: — „hinn tryggi vinur Ólafs konungs ins helga, hirðskáld hans og stallari, og föð- urlegur ráðunautur Magnúsar konungs ins góða". Á Stiklastöðum litumst við um með nýrri sjón, við að minnast Þormóðar Kolbrúnarskálds og hugsa til hinztu orða hans og ljóðs. — Við horfum upp dalinn á eftir þeim Gunnlaugi og Hrafni. — Á flugvöllunum á Vigra og Sóla mætir sagan okk- ur, Blindheimur, Gyða. Friðgeir, Egill. Frá Sóla stefna tveir synir Erlings skipum sínum norður með landi til liðs við Stein prúða Skaftason, sem frú Ragnhildur á Gizka og Árnungarnir, maður hennar og bræður hans, gera ekki endasleppt við, þótt við rík- an sé um að eiga, íconung Norð- manna, og þó að málstaður Steins sé enganveginn góður. — Haramsey, Grettir Gulaþing, Sólundir, — „Nú es hersis hefnd við hilmi efnd!" — Björgvin, Jón Arason gengur til vígslu og situr fundi í Ríkisráði Noregs, með helztu mönnum þjóðarinn- ar. — Fornleifafræðingar grafa nú til minja, í hinum forna bisk- upsgarði í Osló, húsagarði Kols biskups Þorkelssonar, af ætt Mosfellinga. — Túnsberg, Þor- steinn drómundur og Grettir. Þræðirnir rofna ekki þótt ald- irnar líði, enn sér til ferða ís- lenzkra manna. Þormóður Torfa- son býr á Stangarlandi á Körmt og gerir garðinn frægan Árni Magnússon er gestur hans þar langdvölum. Gætum við hlustað á ræður þeirra yrðum við margs vísari. Upp úr Móðuharðindun- um er Þorkell Fjeldsted stiftamt maður í einu mesta fylki Noregs, Þrændalögum, og er af stjórnar- völdum í Kaupmannahöfn oft kvaddur til ráða um málefni ís- lands og Færeyja. — Og Skaft- áreldaárið verður Ólafur Ólafs- son frá Þverá í Blönduhlíð kenn- ari og síðar lektor og prófessor við einn merkasta skóla Noregs, Námuskólann á Kóngsbergi. Árið 1818 er hann kjörinn þingmaður og tekur sæti í Stórþinginu norska. — Ef við viljum enn huga að íslenzkum mönnum sem ber hátt í Noregi, er mest að minnast, á síðustu öld, feðganna Gísla Jónssonar (Gisle Johnson) guðfræðings, er varð prófessor við háskólann í Osló 1860, og hinn mesti áhrifamaður í trúmál- um í Noregi, og föður hans Georgs verkfræðings. er var hafnarmálastjóri í Noregi. Þeir voru ættmenn Jóns Espólíns, og er sú ætt enn kunn í Noregi og Espólínsnafnið varðveitt í ætt- inni. í febrúar 1867 skrifar Jón Sig- urðsson Torfa Bjarnasyni meðal annars: „Ég held ég vilji ráða yður til að fara til búnaðarskól- arfs á Ási, þar var Tryggvi Gunn arsson um nokkurn tíma, og lét vel yfir sér. Þar er forstöðumað- ur sem heitir Dahl, allra bezti maður, og mikill vinur íslend- inga, sem til hans koma". — Jón Sigurðsson bókstaflega stjórnar miklu búnaðarnámi íslenzkra manna í Noregi upp úr þessu, svo víða kom hann við. Á iárun- um 18©9—'83 stunda 18 piltar búnaðarnám á Steini. vafalaust flestir að ráðum Jóns, og 5 þeirra verða bændaskólastjorar að loknu námi. Sjötta skólastjóra- efnið bætist við 1896, er Sigurð- ur frá Draflastöðum ræðst til náms á Steini. Miklar minningar íslenzkra búnaðarmála er bundn ar við þann stað. Þar er líka á vegg málverk Sveins Þórarins- sonar af smaladreng í hjásetu, fer vel á því. Önnur „innrás" íslenzkra bændasona til náms í Noregi er á árunum 1910 og framundir 1930 piltar sem stunda verklegt nám, í Ási o§ þó mest á Jaðri. Upp úr aldamótunum, og á sama tíma eru nokkrir menn íslenzkir líka við sauðfjárræktarnám í Noregi. Áhrifa margra af þessum mönn- um hefir-gætt í íslenzkum bún- aðarmálum, og minningar um þá eru til á norskri grund. — ,.Hér kom íslenzkt afl, sem hóf upp úr jörðu steininn". Síðasta fjórðung 19. aldarinn- ar og nokkuð fram yfir aldamót- in eru hvalveiðar Norðmanna og síldveiðar við ísland snar þátt- ur í atvinnulífinu. Margir ungir menn, sem urðu við þessar at- hafnir riðnir, notuðu tækifærið að hleypa heimdraganum, og fengu oft ókeypis far með norsk- um skipum til Noregs. Enginn leið er að rekja slóðir þeirra karla og kvenna sem þannig kynntust Noregi og norsku þjóð- inni, en hér og þar hefi ég rek- izt á spor þeirra í Noregi, aldr- aða menn, sem fóru þá ungir til Noregs og ílendust og afkom- endur slíkra innflytjenda is- lenzkra. Nýlega átti ég erindi við héraðsráðunautinn í einni beztu búnaðarsveitinni á Rogalandi. Er ég kynnti mig sem íslending brosti hann og sagði: „Það er ég nú líka að öðrum þræði, hún amma mín á Körmt var íslenzk". Hér í Dölum suður, skammt frá Eikundasundi býr háaldraður Borgfirðingur, sem eitt sinn var vinnumaður á Stóra-Hofi hjá Einari skáldi Benediktssyni. Hann kann frá mörgu að segja, fór ungur ,,út" með Norðmönn- um, fyrst til Noregs, svo til Árni G. Eylands Suður-Ameríku, loks hingað aft- ur. Eitt sinn er ég var staddur í Stafangri, ásamt syni mínum ung um, gengum við upp í útsýnis- turn í borginni. Þar var gamall maður á verði. Ég ræddi við son minn á norsku, en svo hrutu honum íslenzk orð af vörum. Gamli maðurinn hrökk við nokk- uð, horfði á okkur spyrjandi aug- um og segir; ,.Eruð þið íslend- ingar?" Þetta reyndist vera Norð mýlingur, bróðir Páls Hermanns- sonar, langdvalarmaður í Staf- angri, og hefir vafalaust borið þar beinin. — Já, „víða liggja landans spor" í Noregi. Ljóðskáldin íslenzku hafa löngum litið til Noregs, sum hafa lagt þar land undir fót. einnig á síðari tímum, þótt fjarlægar séu aldir íslenzkra hirðskalda þar í landi. Það nægir að. nefna Matthías, Davíð, Stefán frá Hvíta dal, og Jakob Thorarensen. En ef til vill eru hugarfarir slíkra skálda sem Stephans G. og Gríms til Noregs merkilegastar, Búa- ríma Gríms, Hemings flokkur, Sigríður Erlingsdóttir og Hall- dór Snorrason. — Hvernær vekst upp sá er megnar að færa Norð- mönnum góða þýðingu á kvæð- inu um Sigríði? Við fregnir frá Noregi þýtur „í skálm á skála- búaveggnum" njá landnemanum, einyrkjanum Stephani G., vest- ur í Alberta, þótt aldrei hefði hann Noreg augum litið. Hann kveður hið stórbrotna Ávarp til Norðmanna 1905. — „Við hörpu íslands hnýttur sérhver strengur fær hljóm-titring ef skrugga um Noreg gengur." 1 kvæðinu Norð- menn heilsar Stephan þeim, sem leikbræðrum á „legi og landi" — „en nú með tunguhaft". — Fróð- legt er líka, meðal minjagripa á Aulestad að líta Ijóðkveðjur þeirra Bjarna frá Vogi og Þor- steins Erlingssonar til Björn- stjerne." — Island er seint til að já sem betur fer. Aðrir listamenn íslenzkir hafa átt fáförulla um Noreg, þó má ekki gleyma hinum bjarta Baldri meðal málaranna. Guðmundi Thorsteinssyni, og dvöl hans í Noregi. En því að dvelja við minning- ar? Er ekki mest um vert hitt að síðustu áratugina hefir Nor- egur orðið námsdvalarland is- lenzkra karla og kvenna, er stunda þar nám margskonar, í síauknum mæli. Ég minntist áður á búnaðarmálið fyrir aldamót- in. Ekki var minna um vert lýðháskólanámið eftir aldamótin, sérstaklega á Vors, hjá hinum mikla og góða æskulýðsleiðtoga Lars Eskeland. Síðasta áratug- inn hafa allmargir bændasynir stundað nám í norskum bænda- skólum, góð tilbreytni í búnaðar námi. Hitt er þó mest um vert, nám íslenzkra karla og kvenna í æðri skólum norskum, Háskól- anum í Osló Tækniháskólanum í Niðarosi, Búnaðarháskólanum í Ási, Húsmæðra-kennaraskólan- um á Stabekk, Bændakennara- skólanum á Sem og Kennarahá- skólanum á Hlöðum við Niðarós. — I því sambandi er stórlega að minnast hins óbrotlega starfs Guðrúnar Brunborg, og þeirra mörgu er hana hafa elft til verka til þess að bæta aðstöðu íslenzkra námsmanna í Osló. En um leið megum við sannarlega minnast þess með kinnroða, að þegar Búnaðarháskólinn í Ási markaði 100 ára starf, var stofnuninni enginn varanlegur sómi sýndur af íslenzkum aðilum. Betur var gert og maklega — er Búnaðar- háskólinn í Kaupmannahöfn átti stórafmæli nýlega, og um svipað leyti. • íslenzkir námsmenn og aðrir íslendingar, sem Noreg gista. munu yfirleitt ljúka upp einum munni um að það sé gott ao vera íslendingur í Noregi. En hvernig er því farið? Aldraður prestur íslenzkur, ágætur fræði- maður, skrifar mér: „Sú tilfinn- ing bjó un sig í mér í æsku, að Noregur væri ekki „útlönd", held ur tengdur okkur megintaugum yfir mjóan ál". Þar erum við við kjarna málsins: mikill fjöldi Norðmanna lítur ekki á okkur íslendinga sem útlendinga, held- ur sem frændur og vini og ætt- leiðir okkur þannig. En það er ekki alltaf vandaiaust að vera glataði sonurinn heimtur aftur heim. Vandi fylgir vegsemd hverri, og svo er um það, að vera íslendingur í Noregi, þeirri vegsemd f ylgir margur vandi, og okkur mun oft fara svo, að ekki leyfir af að við séum vandanum vaxnir. Hið fyrsta er auðvitað að gera sér þess grein að mikils er af okkur krafizt, sem ætt- leiddra ættingja. Við þurfum að vita deili á Noregi, landi og þjóð, á grundvelli sameiginlegrar sögu og tengsla. Við þurfum að leggja meiri áherzlu á það heldur en oft vill verða. að skilja „tungu haft" norskra manna og kvenna sem við dveljumst á meðal, tunguhaftið sem Stephan G. kveð ur um. Það er engin lausn ís- lenzkum manni að mæla á dönsku eða einhverskonar Skandinavisku, hugtak sem hvergi er til í heiminum nema á íslandi. Samanborið við mála- kunnáttu þjóðarinnar yfirleitt, er vankunnátta okkar í norsku okkur til vansæmdar. Hið fyrsta er að átta sig á því aS norskan er mjög fjölþætt tungumál, vand lært nokkuð, en þó skyldast ís- lenzkunni af öllum málum ver- aldar. Auðvitað eiga íslendingar að laera norsku, og játa, að hún er miklu meiri og betri lykill að bókmenntum og mienningu Norðurlandaþjóðanna allra, held ur en danska eða sænska. ef um eitt af þessum tungumálum er að ræða. íslendingar, synir og dætur þjóðar, sem hefir lifað mikla útlegð, eiga að geta átt- að okkur á því, að norska þjóðin hefir líka lifað mikla útlegð í landi sínu, af því mótast margt í fari hennar. Sumt af því geðj- ast okkur stundum miður vel, eins og t. d. meiri og minni „eignarréttur" hennar á íslenzk um mönnum. oft sprottinn af vinsemd fremur en þjóðarremb- ingi. Það er ekki vandalaust að velja hin heppilegustu rök og svör við því að Leifur og Karls- efni og jafnvel Snorri hafi yerið norskir menn, og ungur Björg- vnijarbúi sagði mér einu sinni söguna af því þegar Ólafur kóng- ur Tryggvason bjargaði ungum íslendingi (Kjartani) frá drukkn un í Niðelfi í Niðarósi. Við öllu slíku eigum við svör, sem geta leitt til aukinna kynna og vin- semdar, og þurfa ekki að valda ágreiningi, en þau þarf að bera fram á réttri norsku, þá bíta þau. Skandinaviska og enska dugir Miðvikudagur 31. mai 1961 ekki í slíkum viðræðum. Hörm- ung er það er íslenzkir menn eru svo tunguheftir, í orðræðum í Noregi, og við norska menn yfirleitt, að þeir grípa til ensk- unnar þótt hún sé góð á mörg- um vettvöngum og danskan er litlu betri til slíkra nota, þó rétt sé töluð. Vandinn er að vera heimamaður, eins og hinir norsku frændur meta okkur, vel- flestir. Feðratungan er löngum leiðin að hjörtum manna, ekkert alþjóðamál getur leyst hana afi hólmi. Um leið og við leysumi vandann tryggjum við okkur einnig að fullu gæðin og gagniðl og gleðina við að vera íslend- ingur í Nóregi. 1 1 Bjorgvin stendur líkneski Snorra, á Stangarlandi varði Þormóðar, í Osló minnismerki Ólafíu Jóhannsdóttur. Slíkt eru; mikil minni um íslenzka menn i Noregi. í sumar bætist líkneski1 Ingólfs við Rivedal. Norskur eða íslenzkur, landkönnuður, land- námsmaður, bóndi í Reykjavífe. mun hann standa föstum fótunn á ströndum tveim. Þannig á hver snjall íslendingur að geta staðið á norskum sverði, sem heimamaður, og um leið semi íslenzkur þegn, því veldur mál' okkar og saga, en velkist sú) kunnátta erum við ekki upp ái' marga fiska, hvorki heima néi erlendis. Ómálhaltur og snjall ál' íslendingurinn alltaf að vera veitandi í Noregi, jafnframt því'- sem hann nýtur þar gestrisni og fornrar frændsemi. Þannig vilja góðir Norðmenn til okkar líta* Það er ekki Hekla, Geysir og; Gullfoss sem þeix spyrja um, það) er Reykholt og Hlíðarendi. Orð Snorra: ,,Út vil ek", eru snar þátt ur í lífi norsku þjóðarinnar, end- ursögð í Ijóðlínum Björnsterne: „Út vil ég, út svo undralangt". — Útþrá — heimþrá. Og engin orði veit ég þjóðsinnuðum Norðmönn um tiltsekari og fegurri helduis en orð Gunnars: „Fögur er hlíð- in". Af því hugarfari eigum við5 að læra, í viðkynningu við norsku þjóðina. Árni G. Eylanðs PaENTMYNDAGERÐIN MYNDAMOT H.F. MORGUNBLADSHÚSINU - StMI 17152

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.