Morgunblaðið - 20.06.1975, Side 23

MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 20. JUNI Í975
23
Jóhann Hjólmarsson
STIKUR
Það, sem aldrei verður einkamál
Til þess að gera sér grein
fyrir því nýjasta, sem er að
gerast í sænskum skáldskap er
tilvalið ráð að verða sér úti um
Ijóðasafnið 20 nya poeter. En
antologi ung poesi i urval av
Rolf Aggestam och Gunnar
Harding,, FIBs Lyrikklubb,
Stockholm 1974. I safninu eru
eins og nafnið gefur til kynna
ljóð eftir 20 skáld. Ritstjórarnir
segja í inngangsorðum að til-
gangur þeirra hafi verið að láta
hina ýmsu strauma njóta sín;
þeir forðist viljandi allar yfir-
lýsingar um skáldskap áttunda
áratugarins, um það sé annarra
að dæma. Að visu nefna þeir
dæmi um tvenns konar skil-
greiningu á skáidskap ungu
kynslóðarinnar, sem þegar hafi
komið fram: nýsymbólismi og
nýsúrrealismi. Við höfum
freistað þess að vera víðsýnir,
segja þeir.
20 nya poeter hefst á ljóðum
annars þeirra tvímenninganna,
Rolfs Aggestams (f. 1941). Eft-
ir hann hefur aðeins komið út
ein ljóðabók: Ditt hjarta ár ett
rött tág (1973). Hann var rit-
stjóri tímarits sænska ljóða-
klúbbsins, Lyrikvánnen, ásamt
Gunnari Harding, en nú hefur
Gunnar hætt, en við tekið Gösta
Friberg i staðinn. Er ekki ann-
að að sjá en þeir Rolf Aggestam
og Gösta Friberg muni takast
vel að annast þetta merka tima-
rit, ef dæma skal eftir fyrsta
heftinu á þessu ári.
I ljóðinu Ég hef verið mörg
ár að byggja þetta hús, segist
Rolf Aggestam hafa byggt með
sama hætti og afi hans og lang-
afi. Það eru engir stóratburðir i
þessu ljóði, en skemmtilega
dregin upp smámynd af heimi
hversdagsins. Ljóðið endar á
orðunum:
nú legg ég frá mér pennann
nú heldur Ijódið áfram sjálft
ég fer mína leið
Rolf Aggestam hefur þýtt
ljóð japanska skáldsins Matsuo
Basho 1644—1694 og á margt
sameiginlegt með honum. Hjá
Basho var léttleikinn aðálatrið-
ið eins og í þessu litla ljóði,
Tjörnin, sem Helgi Hálfdánar-
son þýddi og birtist i Á hnot-
skógi (1950):
Þessa gömlu í jörn
dreymir. — Þarnastökk froskur!
— og vatnið hvíslar.
Ylva Eggehorn (f. 1950) hef-
ur vakið mesta athygli skáld-
kvennanna í safninu. Eftir
hana hafa komið út margar
ljóðabækur, sú þekktasta er:
Jesus álskar dig (1972). Ylva
Eggehorn hefur tileinkað sér
kristið lífsviðhorf og ekki sist
komið á óvart vegna þess. Trú-
arleg ljóð hennar sækja yrkis-
efni í daglegt Iif, kunnuglegan
heim nútímamannsins, oft með
tilvísunum í Biblíuna. I ljóðinu
Þekktu sjálfan þig yrkir hún:
Þekktu sjálfan þig
gleymdu ekki
fyrir náð hefur hann elskað þig
og gert þig fagra
Rolf Aggestam
Ylva Eggehorn
Jacques Werup
Bruno K. öijcr.
Jacques Werup (f. 1945) er
afkastamikið ljóðskáld, skáld-
sagnahöfundur og jassleikari. I
20 nya poeter eru eingöngu ljóð
úr siðustu ljóðabók hans Tiden
i Malmö, pá jorden (1974).
Werup hefur komið hingað til
lands og kynnt ljóð sín i Norr-
æna húsinu og frá þessari ljóða-
bók hefur verið sagt í Morgun-
blaðinu. Hinn opinskái ljóðstíll
hans er að minu viti með því
merkara í sænskri nútímaljóð-
list. Á einum stað yrkir hann:
Aðtikrifa or einkamál
um eitthvað sem aldrei verður
aðeins einkamál
þess vegna skrifa ég Kastellgatan 8
en á við Ifeiminn
Kastellgatan 8 er heimilis-
fang skáldsins í Malmö. Vel-
ferðarríkið, lifslygin, en ekki
sist umburðarlyndi milli fólks
eru yrkisefni Werups.
Bruno K. Öijer (f. 1951) hef-
ur gefið út nokkrar ljóðabækur,
en bók hans fotografier av und-
ergángens leende (1974) hefur
fengið einróma lof gagnrýn-
enda, m.a. fullyrti gagnrýnand-
inn Bengt Holmqvist í Dagens
Nyheter að Öijer væri framtíð-
arvon sænskrar ljóðlistar. 20
nya poeter er skreytt með for-
síðumynd af Öijer og það fer
ekki á milli mála að þetta skáld
hefur margt sér til ágætis. Ljóð
hans eru löng, oft ruglingsleg
og vandskýrð í anda súrrealism-
ans, en hver sá, sem les til
dæmis ljóð hans jeanne d’arc,
öllu blæðir, hrífst af ákafa
skáldsins, takmarkalausu
stjórnleysi, sem minnir á Arth-
ur Rimbaud og er beint gegn
hræsni i hverri mynd, sem hún
birtist. Ef til vill hefur Bengt
Holmqvist rétt fyrir sér? Eitt er
víst: Bruno K. Öijer er tákn
nýrrar skáidakynslóðar, sem
fer eigin leiðir, rödd æsku í
uppreisn. Hann á ekkert skylt
við þá miðaldra skáldakynslóð,
sem ástundar pólitískt raunsæi
ogsiðaboðun.
Bergmál frá þeim, sem eru
miðaldra og eldri, heyrist að
vísu í 20 nya poeter, annað væri
óhugsandi, að minnsta kosti
óeðlilegt. En safnið færir okkur
heim sanninn um að það er
gróska í sænskri ljóðlist eins og
löngum áður. Hún verður ekki
dæmd með einlitum stimplum.
Á SUMARDEGI
Erlendur Jónsson
Bitbeinið
Nokkrar umræður urðu í vet-
ur og vor um íslenskt mál, bæði
hér i blaðinu, á Alþingi (þar
sem aðaliega var rætt um staf-
setning) og víðar. Það sem fyrst
og fremst einkenndi þessar um-
ræður var almennt stefnuleysi
og i sumum dæmum þekkingar-
leysi. Því miður er móðurmálið
umræðuefni sem býður upp á
endalaust og meiningarlítið
þvarg fyrir þá sem áráttu hafa
til slíks.
Stafsetningin t.d., ekki er bú-
ið að karpa svo lítið um hana.
Sumir vilja hverfa aftur til
reglnanna frá 1929 sem standa
nú raunar i fullu gildi að und-
anteknum z-reglunum niður
felldum og reglum um stóran
og lítinn staf sem var breytt
smávegis í fyrra, en þær breyt-
ingar vilja þeir sem sagt reka
til baka svo reglurnar megi
standa öldungis óbreyttar. Aðir
vilja sætta sig við hinar ný-
gerðu breytingar, og enn aðrir
að staðið sé fast á þeim hvað
sem tautar og raular.
Ekki er ýkjalangt síðan tekið
var að líta á íslenska málfræði
sem mikils háttar náms- og
fræðigrein. Það var ekki fyrr
en á seinni hluta nitjándu aldar
og fyrri hluta þessarar að henni
var skipað til öndvegis í skólum
landsins; málfræðingum fjölg-
aði og áhrif þeirra uxu að sama
skapi. Allir aðhylltust þeir mál-
hreinsunar og málvöndunar-
stefnu og latnesk og þýsk mál-
fræði var lögð til grundvallar
íslenskri beygingar og setn-
ingafræði. Nemendum í skólum
var kennt að þekkja mun á
„réttu“ máli og „röngu“ en
„rétt“ var það mál sem finna
mátti stað í fornritunum. Þess
vegna voru orðin prestur og
kirkja góð og gild þó eigi væru
íslensk að uppruna af. því þau
voru tekin upp í málið til forna,
en ekki bíll svo dæmi sé tekið
af gagnstæðu tagi af því það var
nýtt. Reynt var að láta mann að
minnsta kosti ekki sleppa gegn-
um stúdentspróf nema hann
kynni góð skil á gömlu íslensku
sveitamáli. Fornmáli sömuleið-
is. Sá sem gat ekki sagt hvað
væri hjalt og blóðrefill varð að
gjalti. Hins vegar mátti hver
heita hólpinn sem slapp við að
læra „götumál” Reykjavíkur
því það hæfði bara skril.
Fullnaðarsigur þessarar
stefnu var stafsetningin sem 33
þingmenn vilja nú að haldist
óbreytt og — ekki síður vel að
merkja greinarmerkjasetning
sú sem jafnan hefur fylgt henni
þó reglugerð um hana væri víst
aldrei gefin út. Nefnd sú, sem
nýverið varpaði z fyrir borð og
breytti reglunum um stóran og
lítinn staf, gerði raunar meira,
miklu meira, því hún kollvarp-
aði gersamlega þessum hefð-
bundnu, setningafræðilegu
greinarmerkjum og setti nýjar
reglur þar um. Virðist bylting
sú hafa farið framhjá háttvirt-
um þingmönnum og mega það
undur heita því hún er mun
róttækari en þær lítilfjörlegu
breytingár sem nefndin gerði á
stafsetningunni.
Reglurnar frá 1929 voru
reistar á eindreginni stefnu og
eru í fyllsta máta sjálfum sér
samkvæmar og í því liggur
styrkur þeirra. Ekki eru allir
fylgjandi þeirri stefnu nú.
Sumir nefndarmenn í stafsetn-
ingarnefndinni munu hafa vilj-
að marka nýja stefnu og ger-
breyta stafsetningunni þannig
að minni hliðsjón yrði höfð af
uppruna en meiri af framburði
en nú er, meðal annars ganga
svo langt að fella niður y, ý og
ey. En skoðanir þeirra náðu
ekki fram að ganga. Útkoman
varð því sú að fylgja skyldi
gömlu stefnunni áfram en
sveigja örlftið frá henni svo
sem til að koma til móts við
nýstefnumenn.
„Það á ekki að hringla rneð
stafsetninguna,“ segja menn og
undir það geta víst flestir tekið.
Löggjafinn skyldi þá líka minn-
ast þess að lög og reglur eru
lítils virði ef þeim er ekki hlýtt.
Og hvaða reglur hafa verið
þverbrotnar hér jafngengdar-
laust siðustu áratugina og staf-
setningareglurnar? Örugglega
engar. (Vísvitandi brotnar, á ég
þá auðvitað við, um hitt tala ég
nú ekki). Z hefur í reynd verið
lítið meira en skólabókalær-
dómur og þó jafnvel hornreka
sem slík þar sem börn voru
ekki látin læra hana fyrr en
eftir fermingu.
Ég sé ekkert á móti því að
stafsetning og greinarmerkja-
setning verði lögfest, hvor
tveggja. En það á ekki að
hringla með stafsetninguna! Á
siðust dögum þingsins undirrit-
uðu 33 þingmenn áskorun til
menntamálaráðherra „að gera
ráðstafanir til þess, að stafsetn-
ing sú, sem gildi tók 1929, verði
notuð við prentun þeirra skóla-
bóka, sem nú er verið að undir-
búa og nota á næsta vetur.“
Þó 33 sé ekki sterkur meiri-
hluti er það meirihluti samt svo
sýnt eru að z-menn eru sterkari
á Alþingi Islendinga í andar-
takinu. En hví hugsuðu þeir
ekki til hreyfings fyrr? Skipun
þeirrar nefndar, sem felldi nið-
ur z-una, fór ekki leynt. Nú er
fiöldi skólanemenda sem fyrst
lærðu gömlu reglurnar, búinn
að læra hinar nýju í þeirra stað.
Skulu þeir þá einnig leggja þær
af og læra aftur gömlu reglurn-
ar sem yrði í reynd þriðja at-
rennan að sama markinu? Ætli
staglið færi þá ekki að þvælast
eins og bögglað roð fyrir brjósti
sumra?
Nei, þeir sem vilja halda i
hina gömlu málfræðilegu og
klassísku stafsetning ættu að
una glaðir við sitt og gera sig
ánægða með að henni var ekki
breytt meir en raun bar vitni og
— ef þeim sýnist svo — lög-
festa hana með áorðnum breyt-
ingum. Hinglandaháttur með
ritreglur, er illur en óvissa eins
og sú, sem nú ríkir, óþolandi.
Eftir að reglugerðin var gefin
út um niðurfelling z og breyttar
reglur um stóran og lítinn staf
ásamt gerbreyttum greinar-
merkjareglum munu flestir
hafa álitið að ekki yrði hróflað
meir við íslenskri stafsetning í
bráð og i þeirri trú hafa vafa-
laust einhverjir hafist handa
við samning nýrra kennslubóka
og breyting gamalla í samræmi
við hinar nýju reglur. Á nú að
stöðva allt það verk og láta höf-
unda og bókagerðarntenn
standa á hemlum á gulu ljósi og
bíöa til eilífðarnóns eftir alls-
endis övissum niðurstöðum sem
síðar kunna að verða ómerktar
af enn öðrum niðurstöðum?