Morgunblaðið - 25.05.1984, Blaðsíða 20

5*2
MÖ'RGUNÉLAÓÍÐ, WStÚt)'AGtTR'25.’MAf 1984'
Okkar ínnri
vizkubrunnur
Hugboð
eðlisávísun
eflir Florence Gall
Gamalt þjóöráö, sem læknar
grípa oft til, hljóðar þannig: Ef
þú vilt vita, hvað amar að ein-
hverju barni, sem þér er fært til
meðferðar, þá spyrðu móður
þess — hún veit það! Þessi hæfni mæöranna
sem hér var drepið á, það er að segja að
geta lesið beint „af nefbroddi barnsins" um
vellíðan þess eða vanllðan, er lýsandi dæmi
um það, sem almennt er kallað eðlisávlsun.
Þarna er sem sagt um vissu að ræða, sem
sprottin er af tilfinningu en ekki af vitrænni
íhugun og óyggjandi upplýsingum.
Nú er farið aö llta á eðlisávfsun sem hæfni,
sem helzt sé að finna I fari kvenna, en þessa
þykjast menn hafa orðiö áskynja við athug-
anir á eðlismismuni milli konu og karlmanns.
Konur eru álitnar tilfinninganæmari, og þær
taka oft ákvarðanir „upp úr sér“. Um karl-
menn er hins vegar sagt, að þeir fari oftast
hlutlægar og rökvlsar að við ákvarðanatöku.
í sem styttstu máli sagt: Konur „hugsa"
fremur með fingurgómunum en karlmenn
meir með höföinu. Þess ber þó að geta, að á
þvf sviði þekkingar er lltur að mismuni milli
karls og konu I þessum efnum, hefur það
aldrei fengizt að fullu upplýst, hvort þessi
munur stafi ef til vill af mismunandi aðferðum
við við uppeldi stulkna og drengja eða sé I
reynd fyrir hendi frá fyrstu gerð.
Nú er það svo, að oft er það látið örlltið
niðrandi I Ijós, að viö konur höfum einmitt
þessa eðlisávisun til að bera. Það er þá
gjarnan látið llta út sem eins konar sárabætur
handa konum fyrir þá ofgnótt af rökvlsi og
skynsemi, sem náttúran hafi léð karl-
mönnum. Konur hafa með réttu snúizt önd-
verðar gegn þess háttar fullyrðingum og hafa
enda sýnt, að þær geta — sé þeim einungis
veitt tækifæri til þess — tekið á hlutunum
nákvæmlega jafn rökvlst og af jafn mikilli
skynsemi og hitt kynið gerir. Það er þó eitt,
sem alls ekki kemur nægilega greinilega I
Ijós, þegar litið er á þetta mál frá ýmsum
hliðum, en það er sú einskæra gleöi, sem við
konur verðum aðnjótandi yfir að búa yfir
eðlisávísun. Þvl að eðlisávlsunin er engan
veginn annars konar og óæðri greind, heldur
einfaldlega frábær gáfa, sem okkur er gefin.
Og það er raunar bezt að koma þvi að strax.
að enginn vafi virðist leika á þvl, að karlmenn
hljóta þessa gáfu í vöggugjöf, engu að slður
en við konur. Sé þaö rétt, að við konur kunn-
um mun betur að hlúa að þessari gjöf náttúr-
unnar heldur en karlar, þá er þaö þeim mun
meiri ástæða til að óska okkur til hamingju
með þann ávinning!
Latneska orðið, sem I mörgum tungu-
málum er nctað um eölisávlsun, er intuition
og merkir raunar einna helzt innganga eða
innfærsla, en það gefur aftur vlsbendingu
um, að um sé að ræða vitneskju sem menn
afli sér með þvl að beita tilfinningalegu inn-
sæi. Þýöingarmesti munurinn á eðlisávlsun
og rökréttum hugsunarferli er sá aö meö eðl-
isávlsuninni skynja menn hlutina I heild og
þegar I stað — en ekki fyrst eftir að hafa velt
honum fyrir sér I huganum, vegið hann og
metið og kornið á tengslum milli hinna ýmsu
hliða, sem maður hefur greint á honum.
Ef við lítum snöggvast aftur á dæmið, sem
minnzt var á hér aö framan: Móðir veit þegar
I staö, þaö er að segja af eðlisávlsun, hvort
barnið hennar hafi fengið vondan smitsjúk-
dóm eða sé bara með óskap skaðlitla hósta-
pest. Læknirinn kynni að komast að svipaðri
niðurstöðu, eftir aö hann er búinn að hlusta
barnið, taka púlsihn og láta athuga blóðsýni.
(Til allrar hamingju eru það ekki bara mæð-
urnar heldur líka góðir og færir læknar, sem
beita eðlisávlsuninni — en reiða sig ekki ein-,
göngu og skilyröislaust á niðurstöður læknis-
fræðilegrar skoðunar og mælinga.)
Bandarlski sálfræðingurinn Robert
Ornstein hefur tilfært eitt mjög gott dæmi um
eðlisávlsandi skilning manna á umheiminum:
Meðal frumstæðra þjóða, segir hann, kastar
hjarðmaður ekki tölu á hjörðina — og ástæð-
an fyrir því liggur I augum uppi, þvl hinn mikli
fjöldi dýranna myndi tölulega rugla hann I
rlminu. Samt sem áður veit hirðirinn á svip-
stundu um það, ef eitthvert dýranna vantar I
hjörðina. Hann sér það, af þvl að eitthvað
hefur breytzt I heildarmynd hjarðarinnar.
V
▼ itneskja um alheiminn
felst hið innra með mönnum
Þetta dæmi sýnir Ijóslega fram á mikinn
kost, sem eðlisávlsunin hefur til að bera: Hún
virkar eldfljótt. Það er llka ástæðan fyrir þvl,
að við tvlsýnar og hættulegar kringumstæð-
um fylgja allir — sama hvort um konur eða
karla er að ræða — vissri eðlisávlsun I við-
brögöum slnum við vandanum. Stöðugt eru
aö berast fréttir af mönnum, sem hafa að-
hafst einmitt hið eina rétta I tilvikum þar sem
slys hafi borið að höndum eða meir að segja
einhver reginvoði á borð við náttúruhamfarir,
án sérstakrar þekkingar á aðstæöum, án
nokkurrar reynslu og án minnstu umhugsun-
ar.
Eins er um hvers konar ósköp hvers-
dagslegar kringumstæður aö ræða, þar sem
við bregðumst við af hreinni eðlisávisun: Við
matreiöum til dæmis iðulega „bara eftir eigin
tilfinningu" en höldum okkur ekki I einu og
öllu viö þau fyrirmæli uppskriftarinnar, sem
kveða á um hin ýmsu stig I tilreiðslu matarins;
viö segjum oft af eðlisávlsun hið rétta við
einhvern vin okkar, sem leitar sér huggunar
hjá okkur; við grlpum oft af eölisávisun lag-
línu söngljóðs eða tónverks þegar af fyrsta
taktinum. Við höfum til að bera einstakan
næmleika fyrir þvl, hvaða manngerð sé eink-
ar vel til þess fallin að verða okkur félagi I
ástum.
Þær konur eru til, sem „vita" með fullvissu
að lokinni samfaranótt, að I þetta sinn hafi
komið til getnaðar.
Það hefur eiginlega aldrei verið upplýst
hvað þaö er, sem sú vissa byggist á, sem
sprottin er af eðlisávlsun. I fjarlægari Austur-
löndum trúa menn þvl, aö maðurinn viti innst
inni alla hluti og megni meö eölisávfsuninni
að færa sér þennan innri vizkubrunn I nyt. Þvl
var það að hinn mikli klnverski heimspekingur
Laotse sagði llka, að maðurinn gæti upp-
götvað allan heiminn hið innra með sér. Sam-
kvæmt skilningi manna nú á dögum færir
maðurinn sér I nyt ósýnileg merki og tákn
sem fullt sé af „I loftinu", þegar hann beitir
eðlisávlsuninni fyrir sig, en þessi merki skynji
hann aftur á móti alveg ósjálfrátt og ómeðvit-
að. Sé þessi skýring skoðuö ofan I kjölinn,
kemur I Ijós, að hún er ekkert slður „dularfull"
en hin fyrrnefnda austurlenzka skýring fyrir-
brigðisins.
Sem dæmi er oft vitnað til eftirfarandi at-
hyglisverðar tilraunar, sem hópur brezkra vls-
indamanna framkvæmdi eitt sinn: Ekið var
meö þá sem tóku þátt I tilrauninni eitthvaö út
I bláinn frá heimkynnum þeirra, og voru
þátttakendur með bundið fyrir augun á þvl
ferðalagi. þeir voru látnir stlga út úr bifreiðun-
um á einhverjum stað, þar sem þeir voru
gjörsamlega ókunnugir og beðnir um að
benda með bindið ennþá fyrir augunum, I þá
átt, sem heimabær þeirra væri. Þetta tókst
hjá um það bil 80% þeirra, sem þátt tóku I
tilraununum, og það án þess aö svo til
nokkru skeikaöi. Tilgáta vlsindamannanna,
sem að þessum tilraunum stóðu, var sú, að
hin rétta eðlisávfsun byggöist I þessu tilviki á
skynjun þeirra segulstrauma I jörðu, sem
bréfdúfur eru áfitnar fljúga eftir, þegar þær
sýna hina stórfurðulegu ratvlsi slna til heima-
haganna.
T
JL venns konar skilningur
Allt frá þvl að mennirnir tóku fyrst að velta
fyrir sáer slnu eigin eöli og sinni tilveru, hefur
þeim verið sú staðreynd Ijós, að unnt sé aö
skilja heiminn á tvo vegu — þ.e.a.s. með
eðlisávísuninni og með rökvlsi. Plato og Ar-
istoteles brutu heilann um þetta sem og
heimspekingar seinni tlma. I heimspeki er