Morgunblaðið - 27.07.1984, Síða 23

55
aöila aö halda uppi sambandi sín á milli. Fulltíöa
börn, sem átt hafa erfitt meö aö lynda viö for-
eldra sína, nota þá gjarnan fjarlægöina sem
þægilega afsökun fyrir því aö gera ekkert frekar
til aö koma sambandinu í betra horf. Þau álíta
ranglega, aö ekki sé unnt aö fara neinn meöal-
veg í þessum efnum — þaö er aö segja halda
aö annaö hvort veröi þau alveg aö hætta öllum
samskiptum viö foreldrana eöa þá vera algjör-
lega inni á gafli hjá þeim öllum stundum.
Ef ég væri beöinn um aö segja í fáum orðum,
hvaö óg álíti réttmæta kröfu og eðlilegar óskir
roskinna foreldra gagnvart fulltíöa börnum, sem
búa víös fjarri þeim, þá myndi ég segja, aö þaö
væri sanngjarnt, aö sonur eöa dóttir hringdi
vikulQf til foreldra sinna eöa sendi póstkort
meö /eðjum eins og hálfsmánaöarlega. Sé
ekki um miklar fjarlægöir, jafnvel landshorn-
anna á milli, aö ræöa, þá væri eölilegt aö fulltíöa
börn kæmu í heimsókn til foreldra sinna svona
um þaö bil þrisvar til fjórum sinnum á ári.
Samt er þaö svo, aö ég vildi ekki slá neinu
föstu í þessum efnum. Þaö er alltaf svo mikiö
komiö undir foreldrunum og börnunum sjálfum,
hvaö telja veröur heppilegast i hverju tilviki, því
aö þessir aöilar veröa raunar sjálfir aö finna
hinn gullna meöalveg fyrir slíkt reglulegt sam-
band. En eigi foreldri reglulega bágt, er ósköp
eölilegt, aö þá sé vænzt viöbragöa af hálfu
barnanna, þótt siíkt sé aldrei fært beinlínis í tal.
Þarna er raunverulega um þennan kaup —
kaups hugsunarhátt aö ræöa, sem haldizt hefur
viö lýöi öldum saman. „Viö önnuðumst ykkur,
þegar þiö voruö börn; viö væntum þess, aö þiö
látið ykkur annt um okkar, þegar viö gerumst
ellimóör Þá veröur líka aö teljast aö mörgu leyti
sanngjarnt aö halda þennan aldagamla,
óskráöa samning.
Hvernig eiga börn aö bregöast viö óraun-
hæfum, krefjandi óskum foreldranna ( þeirra
garö?
Þaö fyrsta, sem maöur ætti eiginlega aö
gera, er aö líta ofurlítiö nánar í eigin barm til aö
sjá, hvaö raunverulega mætti betur fara. En (
staö þess aö leitast viö aö fara (einu og öllu eftir
ábendingum foreldranna til þess eins aö þókn-
ast þeim, ætti maöur aö temja sér aö leyfa
foreldrunum aö eiga sér sínar eigln vonir og
óskir fyrir hönd barnanna, leyfa þeim aó segja
álit sitt, án þess aö reyna stööugt aö sýna þelm
fram á, aö þeir hafi á röngu aö standa — eöa á
hinn bóginn aö maöur þurfi stööugt aö reyna aö
gera alla hluti eins og þelr helzt vilja. Foreldrar
breyta ekki svo auöveldlega áliti sínu á hlutun-
um, né láta heldur af hugmyndum, sem þeir
hafa haft á takteinum árum saman, svo þaö er
harla tilgangslaust aö vera aö rífast í þeim til
þess aö fá þau til aö skipta um skoöun.
Vió skulum líta á eftirfarandi dæmi; John er
ósköp ánægöur með starf sitt sem aöstoöar-
framkvæmdastjóri. Hann hefur engan áhuga á
aö komast til æöstu valda í framkvæmdastjórn
fyrirtækisins, og hann metur auk þess mikils
þann tíma, sem honum gefst til þess aö vera
meö fjölskyldu sinni og rækja áhugaefni sín.
Faöir hans er hins vegar haröduglegur forstjóri
fyrirtækis, hefur alltaf veriö kappsamur og fylg-
inn sér og lætur ekkert tækifæri ónotaö til þess
aö brýna fyrir John, aö hann veröi endilega aö
setja markiö mun hærra og komast í toppstööu.
Þaö versta, sem John gæti fundið upp á aö gera
viö þessar aöfinnslur, væri aö fara aö rífast viö
fööur sinn út af þessu eöa sóa sálarkröftum
sinum i aö óska sér, aö faöir hans væri ööru vísi
þenkjandi en hann er, eöa fara jafnvel aö leggja
fæð á hann fyrir að vera þaö sem hann er.
John þyrfti öllu heldur aö taka fööur slnn
nákvæmlega eins og hann er. Þaö væri heppi-
legri og áhrifameiri viöbrögö af hálfu Johns viö
þessum ábendingum fööurins og áeggjan aö
þakka honum einfaldlega fyrir umhyggju hans
fyrir sér og fyrir ráöleggingarnar, af því aö þær
sýna, aö fööurnum stendur ekki á sama um
framtíö sonarins. En þetta er erfitt aö gera,
nema John hafi áöur öðlast innri rósemi og
jafnvægi og sé í raun og veru fullkomlega
ánægöur meö þann lífsferil, sem hann hefur
kosiö sór. Þegar menn foröast aö láta skerast í
odda viö foreldra sína í slfkum tilvlkum, geta
samskiptin viö foreldrana skyndilega fariö aö
taka stakkaskiptum til hins betra, án sýnilegrar
ástæöu. Ef John sýnir meö viöbrögöum sínum,
aö hann sé sáttur viö sjálfan sig og lífsferil sinn,
getur svo fariö, aö faöir hans taki aö meta rótti-
lega sumt af þvi, sem John fæst viö, skilji þá
þýöingu, sem þessi störf hafa fyrir sonlnn og
endurskoði sinn eigin þankagang um þessi efni.
Því einlægari sá kærleikur er, sem börnin
sýna foreldrum sínum, þelm mun meirl vlröingu
munu þau aö sínu leyti auösýna börnunum.
Ef leysa é vanda af þessu tagi é farsælan
hétt, þarf maöur sam sagt aö kunna aó taka
slíkum aófinnslum fremur en aó bregóast
öndveröur við?
Laukrétt. Viö þekkjum öll til þeirra aðferöa
foreldra „aö spila á vissa strengi" gagnvart
okkur með því aö fara aö tala um efni, sem reita
okkur til reiöi og viö höfum fyrir langa löngu
fengiö okkur fullsödd á. Ef viö höfum visst
hugboö um, aö umræöur af þessu tagi séu á
döfinni, er unnt að beina samtalinu aö meinlaus-
MORGUNBLADID, FÖSTUDAGUR 27. JÚLÍ 1984
ari og hversdagslegri efnum eöa þá, aö viö
búum okkur undir þaó áöur aó bregöast viö
óþægilegu umtalsefni á rólegan og yfirvegaöan
hátt. Þaö er einkar þýöingarmikið, aö maöur sé
reglulega afslappaöur og taki hlutunum meö
jafnaöargeöi, þegar maöur kemur í heimsókn til
aldraóra foreldra sinna. Þaö má reyna aö finna
upp á einhverju skemmtilegu og jákvæöu viö-
fangsefni, á meöan staldraö er viö í foreldrahús-
um. Ef til vill fær maöur löngun til aö spyrja
foreldra sína um bernsku þeirra og æskuár eöa
tekur fram gamlar Ijósmyndir til þess aö vekja
minningar um skemmtilega atburöi frá æsku-
dögum sínum. Þegar sezt er til borös, má reyna
eitthvaö ofur einfalt og látlaust atriöi eins og aö
fá alla til aö taka saman höndum, þar sem menn
sitja umhverfis boröiö, og sýna á þann hátt, aö
maður kunni aö meta þá þýöingu, sem sérhver
meðlimur fjölskyldunnar hefur og framlag hvers
og eins til sameiginlegra tengsla.
Ef maöur á hinn bóginn er alls ekki viss um,
hvaöa stefnu heimsóknin í foreldrahúsin muni
taka, er heppilegast aö einskoröa sig ekki viö
tveggja vikna dvöl, ef tveggja daga heimsókn
væri nægileg. Og maöur ætti ekki aö leggja þær
líkamsæfingar á hilluna, sem maöur er annars
vanur aö gera, þótt komiö sé í heimsókn til
foreldranna — hiö sama gildir um fastar mat-
arvenjur, sem maöur hefur tamiö sér. Þá á held-
ur ekki aö láta undan þeirri freistingu aö taka
aftur upp þau tengsl, sem ríktu milli foreldranna
og barnanna í æsku, þótt maður komi sem full-
tíöa sonur eöa dóttir í heimsókn á æskuheimili
sitt.
Hvaða réö myndir þú vilja gefa varðandi
framkomu fulloröinna barna vió aldraða for-
eldra, sem annað hvort er ekki lengur hægt aö
né neinu sambandi við, eða þé foreldra, sem
ekki viröast kæra sig neitt um frekara sam-
band við fullorðin börn s(n?
Ef foreldrarnir vilja í raun og veru hvorki
heyra börn sín lengur né sjá, þá getur veriö
heilmikil hjálp í þvi fyrir mann aö finna sér for-
eldrisstaögengil — einhvern roskinn og ráösett-
an, sem maöur getur leitaö til um ráö og stuön-
ing. Þar sem menn starfa saman innan fyrirtæk-
is, eru þess fjölmörg dæmi, aö eldri og reyndari
maöur — velunnari — gefi sér yngri og óreynd-
ari samstarfsmanni ýmis heilræöi, t.d. varöandi
stjórnunaratrlöi eöa fyrirkomulag, og þaö eru
þá oft holl ráö og haldgóö, sem yngri maöurinn
heföi aldrei hlotiö frá sínum eigin fööur. Einnig
kemur þaö oft fyrir, aö tengdamóöir manns eöa
tengdafaöir geti aö verulegu leyti komið í for-
eldra staö. Þaö getur þá líka fariö svo, aö eftir
aö maöur hefur um skeiö haft slík góö og giftu-
samleg tengsl viö einhverja foreldris staö-
gengla, aö viðkomandi öðlist vió þaó kjark til aó
leita eftir sambandi viö sína eiginlegu foreldra,
sem af einhverjum ástæöum hafa veriö manni
fjarlæg og harla óviökomandi um langan aldur.
Þar getur veriö um foreldri aö ræöa, sem hefur
þjáöst af drykkjusýki eöa átt vlö önnur álfka
erfiö vandamál aö stríöa og því rofið tengslin viö
uppkomin börn sin.
En svo verður líka hver og einn aö láta sér
lærast aö veröa sjálfum sér hiö bezta foreldri,
aó því er varöar umhyggjusemi og alúö. Heil-
margt fólk lendir í því, aö koma enn haröar fram
viö sjálft sig en ströngustu foreldrar voru nokk-
urn tíma vanir aö gera. Þetta fólk hefur á vissan
hátt fengiö foreldra sína algjörlega á heilann og
gengur svo allt aö því í skrokk á sjálfu sér fyrir
aö uppfylla ekki einhverjar ótrúlega hástemmd-
ar kröfur, sem þaö gerir til sjálfs sín, eöa þá fyrir
að vera ekki fullkomiö á nær öllum sviöum. Aö
veröa sér sjálfum gott foreldri táknar, aö menn
eiga aö láta sér lærast aö bera meiri kærleika til
sjálfs sín og sýna sér sjálfum meiri tillitssemi, í
staöinn fyrir aö einblína stööugt á þaö, sem
miður er í fari manns og þau mistök, sem manni
hættir til aö gera. Viö þurfum lika aö vera fær
um aö bera fulla ábyrgö á lífi okkar og gjöröum,
fremur en aö bíöa eftir því, aö einhver annar taki
til viö aö leiöbeina okkur, styöja og bjarga úr
ógöngum.
Getur verið um aðrar kringumatæður að
ræða, sem leiöa til sórstakra erfiöleika (sam-
bandi roskinna foreldra viö uppkomin bðrn
sín?
Þaö mætti nefna píslarvættisforeldriö, sem
reynir aö koma því fram, sem hann eöa hún
endilega vill, meö þvi aö láta uppkomiö barn sitt
finna til sektarkenndar gagnvart sér. Þá láta
foreldrarnir athugasemdir falla eins og þessar:
„Núna ertu oröinn fulloröinn og lifir þínu eigin
lífi, en af hverju viltu þá ekki koma aö heim-
sækja mig lengur?“ eöa „Ég færöl á sínum tíma
fórnir, til þess aö þú hlytir allt þaó bezta, sem
völ var á, en þaö skiptir þig engu máli lengur; þú
ert búínn aö gleyma því öllu.“
Þessi tegund foreldra vill halda vissum tökum
á uppkomnum börnum sínum til aö láta þau
gera ýmislegt fyrir sig. Þeir vilja láta börnin bera
ábyrgö á þjáningum foreldranna og erfiöleikum.
f staöinn fyrir aö láta slíkar athugasemdir
koma sér í algjört uppnám eöa fyllast reiöi út í
foreldra sína, getur maöur hæglega dregiö úr
sektarkennd sinni meö því aö reyna aö meta á
óhlutdrægan hátt þær óskir og beiönir, sem
foreldrar manns bera á þennan máta. Þaö þarf
því aö ákveöa á raunsæjan hátt, aö hve miklu
leyti slíkar óskir foreldranna séu réttmætar og
eðlilegar. Takist manni þetta ekki sjálfum, er
hægt aö fá einhvern góöan vin sinn eöa sál-
fræöing til aö hjálpa sér viö aö ráöa fram úr
slíkum málum. Mergur málsins er sá, aö viö-
komandi foreldri er á höttunum eftir einhverju,
sem maöur er ekki fær um aö uppfylla — ekki
einu sinni meö því aö þjást sjálfur til samlætis.
Hvaö er hægt aö gera til þess að draga úr
þeirri sektarkennd, sem stundum gerir vart
viö sig, af því aö samkomulagiö haföi jafnan
verið slæmt við móöur eða föður, sem ekki er
lengur í tölu lifenda?
Þaö hefur mikiö aö segja, aö reynt sé aö losa
sig undan því fargi, sem slík sektarkennd getur
veriö. Þaö eru æriö margir, sem eru beinlínis
þrúgaöir af löngum lista slíkra „ef ég bara heföi“
í sambandi vió látna foreldra sína. „Ef ég bara
heföi hringt oftar eða farið oftar í heimsókn eða
haft tækifæri til aö tala viö hana, áöur en hún
dó.“
Þaö skiptir miklu máli, að menn taki sér hæfi-
... en svo verður líka
hver og einn að láta sór
lærast að verða sjálf-
um sér hið bezta for-
eldri, að því er varðar
umhyggjusemi og alúð.
Heilmargt fólk lendir í
því, að koma enn harð-
ar fram við s jálft sig en
ströngustu foreldrar
voru nokkurn tíma van-
ir að gera.
lega langan tíma til aö syrgja látinn ástvin og
leyfa sorginni aö sefast. Þá er gott aö geta veriö
i einrúmi meö hugsanir sínar, taka fram gamlar
Ijósmyndir af hinu látna foreldri. Maöur getur
lokaö augunum, séö látna móöur sína eöa látinn
fööur Ijóslifandi fyrir sér og framkallaö þessar
tilfinningar, sem ætlunin var aö miöla þeim —
alveg eins og mamma eöa pabbi væru raun-
leik sem börn bera tll
foreldra sinna, þeim
mun meiri virðingu
munu þeir aftur sýna
börnum sínum.
verulega hjá manni. Á vissan hátt er andi látinn-
ar móöur eöa látins fööur ennþá innan seilingar
manns. Þaö er jafnvel hægt aö sjá foreldri fyrir
sér og eins heyra þaö segja við son eöa dóttur
„ég fyrirgef þér“ eöa „ég skil allt núna, og mér
þykir vænt um þig“.
Geta börn og foreldrar raunverulega komið
é góöum og traustum tengalum a(n é milli,
enda þótt slíkt samband hafi annars alla ekki
verið fyrir hendi fyrr é érum?
Já. Ég sé sjálfur merki þess á hverjum ein-
asta degi meöal sjúklinga minna. Undir yflrboröi
reiöi og djúpstæöra andúöartilfinninga hafa
flestir ennþá einlæga þrá til aö bera eftir ást og
ástúö — aö finna, aö þeir bæöi geta elskaö
aöra og aö öörum þyki vænt um þá.
Sé raunverulega vilji fyrir hendi, geta gömul
sár af þessu tagi vissulega gróiö. Þaö er vel
þess viröi aö gera sér ómak til þess aö koma
slíkum sáttum á, því meö því aö friðmælast viö
foreldra sína, er maður í raun og veru aö friö-
mælast viö sjálfan sig. Viö uppgötvum viss
hjálparmeöul, sem eru okkur Innan handar tii
þess aö öölast samband viö aöra, og okkur
tekur aö líða betur af því aö meginhlutanum af
tilfinningakrafti okkar er þá ekki lengur sóaö í
sársaukafull tengsl.
... algengast er, að
fulltíða maður getí ekki
varízt því, að minn-
ingar um illa meðferð
sem hann varð fyrir í
bernsku, um að vera
vanræktur af foreldr-
unum eða um andúð
þeirra á sér hafi skilið
eftir varanleg spor í
sálarlífi hans.