Morgunblaðið - 11.10.1987, Blaðsíða 8

Morgunblaðið - 11.10.1987, Blaðsíða 8
8 B MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 11. OKTÓBER 1987 ASTRAÐUR EYSTEINSSON Þriðjiáratugurinn Þegar litið er um öxl er erfitt að verjast þeirri hugsun að mesta blómaskeið og um leið mesta umbrotatfmabil í fagurbók- menntum Vesturheims á síðari tímum sé þriðji áratugur þessarar aldar. Þá birtist á nokkrum árum mikill fjöldi þeirra verka sem við nú teljum til stórafreka nútimabókmennta. Sem dæmi má nefna Ulysses eftir James Joyce, The Waste Land eftir T.S. Eliot, The Sound and the Fury eftir William Faulkner, Töfrafjall Thomasar Manns og Sex persónur í höfundarleit eftir Luigi Pirandello. Ýmsir voru að átta sig á því að Ezra Pound værj boðberi róttækra breyt- inga í allri formgerð ljóðlistar (þótt á hinn bóginn færi enn dult hvflík nýsköpun fólst í skáldsögum Kafka, en þær birtust einmitt um miðjan þriðja áratuginn). Hin mikla skáld- saga Prousts, í leit að týndum tíma var að birtast í áföngum og í smíðum eru austurrfsku stórvirkin Maður án eiginleíka eftir Robert Musil og Svefngenglarnir eftir Hermann • Broch, en fyrstu hlutar þeirra birtust f lok áratugaríns. Á Englandi gerist Virginia Woolf mikil aflvaki módern- isma með skáldsögum sfnum og í Parfs situr Gertrude Stein við að setja saman sum furðulegustu nýsköpun- arverk aldarinnar: sá módernismi sem einkennir flest ofantalinna verka bauð m.a. upp á svigrúm fyrir „kven- legt" andóf gegn hefðbundnum skáldskap. Margir hafa furðað sig á þeim fjölda meistaraverka sem fram koma á örfáum árum og þeim fjöida merkis- höfunda sem komast til fulls þroska á þessum áratug. En ef til vill er þó mikilvægari sá menningarandi, sú ára, sem veitti þessari nýsköpun Iffsloft og sem alls ekki takmarkaðist við hina einstöku snillinga sem hér hafa verið upp taldir. Það kraumaði og vall f lista- og bókmcnntalífí Evr- ópu eftir að heimsstyrjöldinni fyrstu lauk. Hin einstöku meistaraverk sem fram komu á þeim árum hafa iðulega að geyma viðbrögð við því syndafalli mannsandans sem þetta strfð var talið boða. En þessi verk verða einn- ig að skoðast í ljósi hinna ýmsu framúrstefha (avant-gardisma) sem urðu til á undan því syndafalli — rétt eins og þær væru fyrirboðar upplausnarinnar. Ekkert var lengur tryggt í listinni, friðurinn var úti, allt gat gerst. Og hreint ótrúlega margt gerðist á þriðja áratugnum. Vart er ofmælt að þá hafi opnast sá sjóndeildarhring- ur skáldskapar sem blasir við okkur enn f dag, fram komu fyrirboðar um mest af þeirri nýsköpun sem átt hef- ur sér stað síðan; möguleikar módernismans til róttækrar úrvinnslu og miðlunar nútfmans voru ýmist komnir í framkvæmd eða í sjónmál. Hemingway á íslandi og víðar Einn af þeim höfundum sem fram komu á umræddum árum og sá sem hefur orðið íslendingum hugleiknari en aðrir þeir sem hér voru nefndir er Ernest Hemingway. Hann er ótví- rætt barn þriðja áratugarins, ef svo má að orði kveða; þá birtir hann á stuttu tímabili fjórar merkilegustu bækur sfnar. Annars vegar er að telja skáldsögurnar The Sun Also Rises (1926) og A Farewell to Arms (1929), en þær birtust báðar f fslenskri þýðingu árið 1941; þá fyrri þýddi Karl ísfeld: Og sólin rennur UR FRÆÐUNUM Nauteða, nmtabani? Ástráður Eysteinsson Ernest Hemingway upp, en þá sfðari Halldór Laxness: Vopnin kvödd. Hins vegar er um að ræða smásagnasöfnin In Our Time (1925) og Men Without Women (1927), en þau eru að mínu mati með bestu verkum Heming- ways, ef ekki þau bestu. Er illt afspurnar að enn skuli ekki vera til smásagnasafn eftir Hemingway á íslensku. Hver er svo staða Hemingways með tiliiti til þess umróts f bókmennt- um Vesturlanda sem bent var á hér að framan? Ekki verður sagt að Hem- ingway hafi orðið fyrir miklum beinum áhrifum af evrópskri framúr- stefhu, jafnvel þótt hann hafi um tíma verið í læri hjá Gertrude Stein. Sum- ar smásögur Hemingways fela þó í sér býsna djarfa nýsköpun, en f skáld- sögum sínum virðist hann hallast fremur að viðtekinni sagnagerð. Stöðu hans í heimsbókmenntum eftir- strfðsáranna verður þó kannski best lýst sem svo, og sama má segja um höfunda á borð við Thomas Mann og D.H. Lawrence, að hann brúi að mörgu leyti það bil sem þá var að myndast milli tilraunastefnu módern- ismans og hins hefðbundna realisma í skáldsagnagerð. Allt frá því mód- ernisminn tók fyrst að láta á sér kræla hafa ýmsir höfundar stundað slíka brúarsmfð (einungis með sögu- legri nærsýni er hægt að halda því fram, einsog stundum er gert, að samtvinning módernisma og realisma sé eitthvað nýnæmi nú er við nálg- umst aldamót — sumir benda jafnvel á hana f skilgreiningu sinni á tfsku- hugtakinu „póstmódernismi"). Raunar er erfitt að finna kunnáttus- amari brúarsmið f þessu tilliti en Gustave Fiaubert f Madame Bo- vary, bók sem ýmist er talin marka upphaf módernisma f skáldsagnagerð eða háris frönsku raunsæisskáldsög- unnar, allt eftir því hvernig menn lesa verkið. Þarna má ef til vill finna eitt svar- ið við þeirri spurningu hvers vegna Hemingway hefur hofðað til íslend- inga — en það eru vel að merkja einkum skáldsögur hans sem hafa átt upp á pallborðið hér á landi. Jafn- vel þegar verk hans byggjast á nýstárlegum rithætti eru þau „viðráð- anleg", ef svo má segja. Þau má lesa sem hefðbundinn realfskan texta og sé það gert virðast þau ekki boða þá upplausn og þann fagurfræðilega glundroða sem módernisminn er iðu- iega talinn hafa í för með sér. Það má minna á að raunsæispenninn Ind- riði G. Þorsteinsson er gjarnan talinn sá íslenskur höfundur sem hvað helst Hugleiðing um Hemingway — fyrri hluti hafi orðið fyrir áhrifum frá Heming- way. Spurningin er þá hvort Heming- way hafi fundið frjóan jarðveg hér á landi einmitt vegna þess að ritháttur hans hafi f raun ekki verið talinn svo nýstárlegur, heldur fyrst og fremst nútfmalegt afbrigði þess ópersónu- lega og að þvf er virðist hlutlæga frásagnarmáta sem einkennir íslend- ingasögurnar. Verkum Hemingways hefur einmitt ósjaldan verið líkt við íslendingasögurnar og er jafnvel talið að hinn svokallaði „harðsoðni" stíll hans sé að einhverju leyti til orðinn undir áhrifum frá lestri þeirra. Þá mætti og velta því fyrir sér hvort íslenskir lesendur væru á höttunum eftir svipuðum söguhetjum og svipuð- um mannlegum örlögum f hvorum tveggja verkunum: iðulega einangr- aðri hetju sem berst karlmannlega við ósigrandi andstæðing og kald- ranaleg, óumfryjanleg örlðg. Dæmi um slfkar hetjur eru gamli maðurinn f Gamli maðurinn og hafið eftir Hemingway, sem Björn 0. Björnsson fslenskaði 1954, eða Robert Jordan f For Whom the Bell Tolls (Hverj- um klukkan glymur, en það verk eigum við f merkilegri þýðingu Stef- áns Bjarmans sem kom fyrst út undir titlinum Klukkan kallar árið 1951). En vinsældir þær sem Hemingway hefur notið hér á landi byggjast lfklega fyrst og fremst á eiginleikum sem gerðu hann að dáðum rithöfundi víða um lönd fyrr á þessari öld. Þótt sú lesendahylli hafi á tfðum verið sveiflukennd hefur hún varað fram á okkar daga. Gagnstætt landa sfnum og Nóbelsbróður, John Steinbeck (sem á tfmabili var lfka kappsamlega þýddur á íslensku) hefur Hemingway rifiö sig upp úr lægðum sem komið hafa f vinsældir hans. En f hverju felst þessi almenna tilhöfðun Hem- ingways? Hún felst að ég hygg aðallega í sjálfri sköpun söguhetja hans, per- sónusköpun sem beinist að margvfs- legri útmálun karlmennskunnar. Að einu leyti má sjá þetta í dýrkun hreystilegs lffernis, hvort sem er á sviði útivistar og íþrótta eða slarks og vinnuhörku. Ólafi Gunnarssyni rithöfundi fórust svo orð í skondinni grein um Papa Hemingway í Heims- mynd í fyrra (4. tbl.): „Að vera Hemingway-isti er að sofa f klukk-' utfma eftir dúndurdrykkju áður en maður vaknar í byggingarvinnuna og hugsa sem svo: Papa hefði látið sig hafa það." Þessi orð túlka nokkuð vel hvernig karlmennska Heming- ways sveiflast stundum milii bóhemí- skrar munúðar og spartanskrar hreysti. Þegar slfkum öfgum sleppir á karlpeningurinn það á hættu að detta ofan f sljóleika og lffsleiða: menn lfta jafnvel út fyrir að vera orðnir útlifuð reköld fyrir miðjan ald- ur. Þessi hliðin á karlmennskugervi Hemingways hefur raunar haft gífur- Iegáhrif á hetjusköpun (slarkhetjuna) í sakamála- og spennusögum allt fram á okkar dag og væri hún sem slfk spennandi rannsóknarefni. En harðsoðin karlmennska Hem- ingways á sér fleiri hliðar. Hún felst ekki síst í því að taka með stillingu hvers konar missi. Ein af skáldsög- um hans heitir To Have and Have Not (Að hafa og hafa ekki; en íslenski titilinn á þýðingu Karls ísfeld frá 1946 er Einn gegn ðllum). Seg- ir titillinn sitt um þessa togstreitu gnægðar og missis. Það má telja fremur hefðbundið dæmi um karl- mennsku þegar Robert Jordan ákveður að týna lífinu fyrir sam- ferðafólkið, elskuna sína og málstað- inn undir lok Hverjum klukkan glymur, en dæmigerðara fyrir Hem- ingway er þó að láta karlmanninn standa eftir með tvær hendur tómar, eins og þegar búið er að éta sjófang- ið mikla frá gamla manninum f Gamli maðurinn og hafið, eða þegar Fredric Henry missir bæði ástkonu og barn í A Farewell to Arms. Þetta síðasta dæmi minnir á annan bókartitil Hemingways: Men Witho- ut Women (Kvenmannslausir karlar). Hin karlmannlega og harð- soðna lffsafstaða sem virðist kallast á við harðsoðinn stfl Hemingways felst ekki sfst í því að geta lifað án kvenna. Áður en lengra er haldið er rétt að líta aftur til þriðja áratugarins til að glöggva okkur á tilurð þessa harð- soðna stíls. i Stríð og nautaat Á árunum eftir heimsstyrjöldina fyrstu dvöldu allmargir bandarískir rithöfundar um lengri eða skemmri hríð í París og höfðu sumir þeirra, eins og Hemingway, orðið vitni að styrjöldinni sjálfri. I augum þessara Bandaríkjamanna var stríðshrjáð Evrópa eins og kaldranaleg and- hverfa þeirrar sjálfumglöðu upp- byggingar sem var að eiga sér stað vestanhafs; þeir komu til Evrópu til að kynnast annars konar „nútíma" og til að „glata sakleysinu", ef svo má að orði kveða. Það voru þessir menn sem Gertrude Stein gaf hið fræga heiti „týnda kynslóðin" og það var einmitt Stein sem hjálpaði Hem- ingway að móta stíl sinn, að skera látlaust niður öll óþörf orð og skrifa „einfaldar sannar setningar", eins og Hemingway orðar það sjálfur í Move- able Feast sem Halldór Laxness íslenskaði árið 1966 og gaf þann skemmtilega titil Veisla í farángr- inum. Stíll Hemingways er að töluverðu leyti mótaður af starfi hans sem blaðamaður á yngri árum, en þegar hann kom til Parísar einsetti hann sér samt að læra að skrifa og vildi, svo ég vitni til orða hans, byrja á „einföldustu hlutunum og eitt það einfaldasta og jafnframt mesta grundvallaratriðið er hrottalegur dauðdagi." Eini staðurinn sem bauð upp á slíkt, „fyrst stríðinu var lokið var nautaatshringurinn". í þessum orðum endurspeglast sú sannfæring Hemingways að stríðið (fyrri heimsstyrjöldin) hafi verið ótví- ræð birtingarmynd nútfmans og að hinn skyndiiegi aldurtili sem á sér stað á vígstöðvunum sé tilvistar- reynsla sem nútímamaðurinn verði að horfast í augu við. í þessu sam- bandi er gjarnan vísað til þess að Hemingway særðist sjálfur lífshættu- lega á vígstöðvunum er hann starfaði að sjúkraflutningum fyrir ítalska her- inn. Sú lífsreynsla gjörbreytti lffsvið- horfi hans, hann glataði trú á sjálfgefinn lífstilgang og kvaðst jafh- framt hafa „hætt að vera harðsoð- inn". Sú yfírlýsing hans kann að vekja undrun þeirra sem laðast einmitt að karlhörkunni f verkum hans, þeim harðsoðna lífsmáta sem þar er lýst. Þetta örlagaríka sár setur mikið mark á skáldverk Hemingways, en það er f afar flóknu sambandi við agaðan og harðsoðinn stfl hans og hinn harðsoðna lffsmáta sem hann kemur til skila með þessum stíl. Hem- ingway virðist ekki hfa reynt að útryma angistinni sem stríðssárið olli honum með því að finna mýkt í tilve- runni. Öðru nær; eftir að hann hættir að vera harðsoðinn, að eigin sögn, virðist hann þó ekki sjá aðra leið tii að lækna þetta sár en að standa f sífellu „harðsoðinn" frammi fyrir 6tt- anum og dauðanum f von um að sigrast á þeirri dauðakennd sem hann fann gagntaka sig er hann særðist. Hemingway lagði sig eftir ýmsu of- beldiskenndu, harðneskjulegu og hættulegu athæfi, svosem hnefaleik- um og villidýraveiðum, og svo styrj- öldum þegar þess gafst kostur. Þetta varð þess valdandi að persóna hans sjálfs var iðulega mjög í sviðsljcsinu og ævi hans er stundum notuð á full einfaldan hátt sem túlkunarleið að verkunum; ævisagan hefur og ýtt undir harðneskjudrættina sem menn skynja f verkum hans. Ljóst er að söguhetjur hans reyna að sætta sig við hlutskipti „týndu kynslóðarinnar" með stundlegri fró Ifkamlegra nautna, hvort sem það gerist við veiðar, íþróttir eða drykkju- svall. En sú lfkamsstæling sem Hemingway þótti þó mest til koma var nautaatið. Ég vitnaði hér áðan í orð hans um hvernig helst mætti verða vitni að návist hrottalegs ald- urtila í nautaatshringnum, fyrst stríðið væri yfirstaðið. Stríð og nauta- at, sem hvrot um sig hafa mikið táknlegt gildi í skáldskap Heming- ways, eru þó alls ekki endilega sjónarsvið hliðstæðra átaka eða ör- laga. Sé fagurfræði Hemingways skoðuð gagnrýnum augum kemur í ljós að á hinu mikla mótunarskeiði eftir fyrri heimsstyrjöldina öðlast nautaatið táknlegt vægi sitt ekki vegna þess að það endurspegli átök strfðsins, heldur einmitt vegna þess að stríðið var orðið svo „firrt" nútíma- fyrirbæri að það gjörsamlega ónýtti forsendur „karlmannlegra" átaka. Einsog gjörla má sjá í A Farewell to Arms er nútfmastríð fáránlegur barningur þar sem óvinurinn drepur mann án þess að vera nokkurn tima í augsýn eða lfkamlegri nálægð. Seinna leitaðist Hemingway við að endurvekja karlmennskulund og hetjuhlutverk hermannsins með hug- sjónaeldi lýðræðissinna í spænsku borgarastyrjöldinni, einsog við sjáum í For Whom the BeU Tolls. En jafnframt missir lýsing hans á vett- vangi stríðs þann sannfæringarmátt sem hún hefur í A Farewell to Arms. í nautaatinu gat Hemingway hinsvegar fengið táknræna útrás fyr- ir þrá sína eftir „gamaldags"-stríði þar sem fram fer „heiðarleg," karl- mannleg viðureign við andstæðing sem er viðstaddur á fyrirfram af- mörkuðum velli. í mikilli bók sem Hemingway skrif- aði um nautaat, Death in the Afternoon, segir hann nautaat vera einu listgreinina þar sem listamaður- inn sé f beinni lífshættu er hann fremur list sína. Hvergi komi þvf betur fram sá þokki undir þrýstingi („grace under pressure") sem sé að- alsmerki sannrar listar. Hemingway virðist hafa litið á þá harðsuðu tungu- málsins sem hann ástundaði í verkum sínum sem eins konar nautaat ritlist- ar. Og lífssýn hans var ekki síst útlegging á fagurfræði nautaatsins: f nautaatinu fann hann samruna lífsmáta og listeköpunar. Á hinn bóginn má þó benda á að samlíking nautaats og stríðs er ekki fjarri lagi að öllu leyti í þessu sam- hengi. Hvort tveggja bíður upp á lífshættu við hverja hreyfingu og lífshættan er oft eina örvunarlyfíð sem Hemingway finnur gegn doða og sleni „venjulegs" lífs. Jafnframt er nautaat eingöngu háð af karl- mönnum, rétt eins og styrjaldir — f hvorum tveggja átökunum er leik- vangurinn svo gott sem ótruflaður heimur karlmanna; kvenfólk er ekki með í spilinu.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.