Morgunblaðið - 19.06.1988, Síða 9

MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 19. JÚNÍ 1988
B 9
„Sölumaður deyr“
ætti eftir að öðlazt þá þýðingu, sem
raun ber vitni. Upphaflega var það
bókstafsverk um bókstafskenndan
sölumann, en það er orðið að svolít-
illi goðsögn, ekki bara í Bandaríkjun-
um heldur einnig í mörgum öðrum
hlutum heims. Ekki eru mörg ár
síðan ég fór til Kína til að stjóma
þessu leikriti. Þá sögðu allir Kínasér-
fræðingamir: „Kínverjar munu aldrei
skilja þetta verk. Þeir vita ekki, hvað
sölumaður er.“
Það kom' á daginn, að þeir vissu
það ansi vel, hvað sölumaður var.
Þeim var hins vegar meinað að ger-
ast sölumenn. Nú, bara fáum árum
seinna, hefur verksmiðja í einkaeign
risið þar í hveiju þorpi og hverri’
smáborg og hvort sem þessar verk-
smiðjur framleiða skyrtur eða leir-
vömr eða eitthvað enn annað, þá em
þær þegar búnar að senda hundmð
sölumanna af stað út af örkinni.
Þetta er svolítið líkt því, sem var í
Bandaríkjunum fyrir heimsstyijöld-
ina fyrri. Ég býst líka við því, að
Rússar eigi eftir að sækja á á þessu
sviði. Áður en þessi öld er liðin verð-
ur sölumannasprenging alls staðar í
Sovétríkjunum.
Frelsið sem viðfangsefni
„Sölumaður deyr“ er alls ekki það
verk mitt, sem mest er sýnt. Það er
leikritið „í deiglunni". Ástæðan er
að nokkm sú, að það þarf mikinn
leikara til að leika Willy Loman og
margir smærri leikhópar hafa ekki
slíkum leikara á að skipa. Það er
einfaldlega leikrit, sem erfiðara er
að færa upp. „f deiglunni" fæst við
frelsið, sem er fyrirbæri, sem margir
minni skólar og kennarar em hel-
teknir af. Þess vegna er verkið mik-
ið leikið. Ég var vanur að segja, að
ég gæti sagt fyrir um það, hvort
lýðræðisstjóm í Mið- og Suður-
Ámeríku væri um það bil að falla,
því að þá var farið að leika þetta
leikrit þar. Það sama gerðist, þegar
lýðræðisstjom tók við af einræðis-
stjóm. Skyndilega var farið að sýna
„I deiglunni" alls staðar þar í landi.
Það er erfitt fyrir mig að segja
nokkuð um, hvort það sé annað hvort
þessara verka, sem ég er hreyknast-
ur af. Tilfinningar mínar em bundn-
ar ákveðnum uppfærslum. Fyrir
skömmu sá ég t.d. sýningu í London
á „Horft af brúnni", sem var einfald-
lega frábær. Hún var með Michael
Gambon, sem er sennilega bezti leik-
ari Englands nú. Leiksýningin gerði
nákvæmlega það, sem ég hafði stefnt
að þegar ég skrifaði verkið upphaf-
lega, sem sé að halda áhorfendum
felmtri slegnum síðustu 10 mín-
útumar, af ótta við að allur heimur-
inn væri að hrynja. Það kvöld fannst
mér sem það væri beztá verkið, sem
ég hefði nokkkm sihni samið, en ég
hef séð sýningar á öðmm verkum
mínum, sem mér hefur fundizt það
sama um.
í New York em leikhúsin nú á
dögum mjög fjandsamleg gagnvart
hreinskilnum leikritum af hvaða teg-
und sem er .og það jafnvel gagnvart
þeim, sem fá góða dóma. Broadway
er sýningarbúð — söngleikir, létt-
vægar skemmt'anir. Ef ég ætla að
sjá eitthvað, sem máli skiptir, þá fer
ég í kvikmyndahúsin.
í New York em að verki t háska-
legri sameiningu hár kostnaður og
hátt miðaverð og í rauninni getur
eitt dagblað þar orðið til að binda
endi á sýnirigar á leikríti. Það er
líkast því og unnt væri að láta út-
gáfu á sérhverri bók í Bandaríkjun-
um takast frábærlega vel með einum
bókardómi. En ég er orðinn of þreytt-
ur á þessu ástandi til að halda áfram
að hrópa mig hásan út af því. Ég
hef verið kvartandi allt frá árinu
1952, þegar ég var í stjóm samtaka
leikritahöfunda og reyndi að fá alla
aðila leikhússins til að sameinast um
það að kanna, hvort við gætum ekki
sætt okkar við minni hlut, svo að
draga mætti úr kostnaðinum al-
mennt. Enginn hafði áhuga á þessu.
Ég vildi halda í áhorfendur, sökum
þess að jafnvel þá þegar fyrir meira
en 30 árum var það ljóst, að margir
af miðstéttaráhorfendunum vom
famir að snúa sér eitthvað annað.
Og það er viss hluti miðstéttarinnar,
sem ég hef í huga. Við emm að
missa kennarana og háskólastúdent-
ana, þennan mikilvæga hóp, sem
skapar áhuga. Leikhúsið verður að
vera brauð, ekki kaka. Pyrir visst
fólk á vissum stöðum er það brauð.
Þetta fólk þarf á þvi að halda til að
lifa. Þá væri hægt að fá leikrit, sem
em brauð — sem fást við þá hluti,
sem skipta máli. En ekki núna.
Þetta er svolítið dapurlegt sökum
þess, að við eigum mikið af hæfu
leikhúsfólki í landi okkar. Á meðal
yngri leikskáldanna hefur Dave Ma-
met mikið fram að færa. Hann er
hvass, kröftugur og skarpskyggn.
Ég held, að það geti vel orðið mikið
úr honum. Það em margir aðrir í
þessum hópi, sem líka em slyngir.
Sam Shepard er einn þeirra.
Ástandið er betra annars staðar í
Bandaríkjunum og í öðmm löndum.
í London t.d. fær maður þá tilfinn-
ingu, að fólk vilji að leikhúsið sé
gott. Þar er enn til staðar áhorfenda-
hópur, sem samanstendur af ein-
lægu, menntaðu fólk, er telur, að
leihúsið sé staður sem vert sé að
stunda og ekki bara afsökun til að
komast að heiman. Leikhúsið þar
lætur áhorfendur horfast í augu við
lífíð frekar en að beina athygli þeirra
frá því.
En gæta verður að því, að Evr-
ópubúar líta bókmenntir öðmm aug-
um. í Bandaríkjunum er litið svo á,
að höfundur leikrits eða skáldsögu
eigi að skemmta fólki og að sögunni
ljúki með frásögninni. I Evrópu em
meiri líkur á að litið verði á söguna
sem myndlíkingu. Evrópumenn álíta,
að enginn setjist niður til þess eins
að rita sögu. Þeir telja, að hvort sem
hann er sér þess meðvitandi eða
ekki þá hugleiði höfundurinn eitthvað
það í þjóðfélaginu, sem skipti hann
miklu máli. Þannig er verk hans
gluggi að því lífí, sem fram fer að
tjaldabaki í þjóðfélaginu. Evrópu-
menn hafa áhuga á verkum, sem
þeim finnst snerta mikilvægan
streng í sál þjóðfélagsins.
Leyndardómurinn
um Marilyn
Ég efast um, að nokkur hefði get-
að spáð því, hve langlíf Marilyn ætti
eftir að vera í vitund almennings.
Að hún skuli ekki hafa gleymzt er
ráðgata og hver sá, sem leyst getur
hana, stendur mér framar. Myndir
hennar vom mjög fáar og em ekki
sýndar það mikið. Hún er þekktari
sem persóna en. sem leikkona. -
Ég veit ekki hvað ég á að segja
um áhrif Mariljm á verk mín. Áhrif-
in em líklega.enn til staðar, enda
þótt ég fái ekkj enn séð hvar þau
liggja. En ég hef samið margt, sem
ekki stendur í neinunr tengslum við
hana. Þess vegna er þessi spuming
ríkari í huga almennings en í huga
mínum. Ég samdi eitt kvikmynda-
handrit fyrir hana. Það var „Utan-
garðsmennirnir" (The Misfíts). Ann-
að var það í rauninni ekki. „Eftir
syndaflóðið" (After the Fall) var eitt-
hvað enn annað. Það var öllu frekar
táknræn hugleiðing í víðum skilningi
um feril hennar og hörmuleg enda-
lok.
í verkum mínum sameina ég hið
persónulega og hið pólitíska. Nú á
dögum er .sá húgsunarháttur í tízku
að gera lítjð úr hlutunum. Þar ræður
hin ósjálfráða tilfinning, bamaleg og
óskoðuð af meðvitundinni. Slíkt verð-
ur mjög leiðigjamt. Á hve marga
vegu er t.d. hægt að lýsa þvi, hvem-
ig einn maður er skotinn? Ef skotið
felur hins vegar í sér pólitíska, fé-
lagslega og mannfræðilega merk-
ingu, þá er það athyglisvert. En
gagnrýnendumir segja: „Segið okkur
ekki frá því, hvað það þýðir — segið
okkur frá því, hvemig hann féll."
Ég er upprunninn úr miklu eldri
hefð og ég held, að hún muni reyn-
ast varanlegri. Þau verk, sem end-
ast, tengja saman athugun hins til-
fmningaríka á atburðinum og eitt-
hvað af þýðingu atburðarins líka.
Lúðrasveitadagurinn í Njarðvík:
Nemendur Tónlistar-
skólans léku við Stapa
Keflavík.
Lúðrasveitadagurinn var haldinn
í fyrsta sinn hér á landi á laugar-
daginn og létu nemendur í Tónlist-
arskóla Njarðvíkur sitt ekki eftir
liggja á þessum degi sem ætlað
var að kynna almenningi lúðra-
sveitir og starfsemi þeirra.
Léku nemendur Tónlistarskólans
í um klukkustund fyrir bæjarbúa við
félagsheimilið Stapa undir stjóm
Haraldar Árna Haraldssonar, skóla-
stjóra. Jafnframt var haldinn köku-
basar og blómasala til styrktar lúðra-
sveitinni sem hyggur á Þýskalands-
ferð næsta vor.
Lúðrasveit Tónlistarskólans í
Njarðvík hefur verið starfrækt síðan
1976 þegar skólinn var stofnaður og
hefur tvívegis farið til tónleikahalds
á erlendri grund. Meðlimir lúðra-
sveitarinnar em á aldrinum 10 til
20 ára og hafa helstu verkefni sveit-
arinnar verið að leika á tyllidögum
í Njarðvík og víðar á Suðumesjum,
auk þess sem sveitin hefði bæði kom-
ið fram í útvarpi og sjónvarpi.
Haraldur Ámi Haraldsson, skóla-
stjóri, sagði að lúðrasveitin væri skip-
uð 25 manns og væm meðlimir henn-
ar ákaflega duglegir og áhugasamir.
Næsta verkefni yrði að leika á þjóð-
hátíðardaginn 17. júní, en ekki væri
hlaupið að því að halda hópi sem
þessum saman, þegar þessi árstími
væri kominn og skólunum lokið.
- BB
Afmælistilboð
kr. 6.195,-
kr. 5.900,- stgr.
Afmælistilboð
kr.41.900,-
kr. 39.900,-stgr.
AFMÆLISTILBOÐ
í tilefni þess að 1 ár er liðið frá
því við fluttum í Borgartún 28,
bauð Blomberg okkur takmarkað
magn af úrvals tækjum á hreint
ótrúlegu verði.
Láttu þessi einstöku kaup
ekki fram hjá þér fara.
OM 620 uppþvottavélin Gufugleypir E 601
Einar Farestveit&Co.hf.
BORGARTUN 28, SÍMAR: (91) 16995 OG 622900 - NÆG BÍLASTÆÐI
Biomberq
Afmæliskjör á uppþvottavél
kr. 8.000,- við útborgun,
eftirstöðvar á 10 mán.
Blomberq
Kraftmikill gufugleypir
hámark 375 m3/klst.
3 hraðar
fitusía sem má þvo
glergufuhlíf
stillanlegur fráblástUr að
framan eða aftan
kolasía fæst aukalega
aðeins 43 db á mesta
hraða
passar slétt undir skápa
5 litir
t
Þværfyrir 12 manns
50-65° h’iti, val
rafþurrkun
lækkanleg efri grind
5 þvottakerfi
íslensk handþók
aqua-stop flæðiöryggi
mjög lágvær
fæst alhvít og í litum
2ja ára ábyrgð