Morgunblaðið - 19.01.1992, Blaðsíða 8

8 B
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 19. JANÚAR 1992
þetta land og þessi þjóð á. Þá mun-
um við fyrst og fremst viðhalda
minningunni, þakklætinu og því
trausti sem við bárum alltaf til
þessa mikilhæfa foringja okkar og
þjóðarleiðtoga.
Matthías Bjarnason
Á ÞVÍ leikur enginn vafi að íslands-
sagan mun ævinlega minnast Ólafs
Thors, sem eins litríkasta og áhrifa-
mesta stjómmálaforingja og þjóðar-
leiðtoga 20. aldarinnar. Hálfa öld-
ina hafði hann slík áhrif að vart
verður vikið að hinum þýðingar-
mestu málaflokkum í þjóðfélaginu
að nafn hans komi þar ekki við
sögu.
Ólafur Thors ólst upp á einu
umsvifamesta heimili í landinu fyrir
og eftir síðustu aldamót. Faðir
hans, Thor Jensen, kom ungur frá
Danmörku til íslands. Hann heillað-
ist af landi og þjóð og ungri stúlku,
Margréti Þorbjörgu Kristjánsdóttur
frá Hraunhöfn í Staðarsveit, og það
var ekki aftur snúið.
Thor Jensen varð mikill athafna-
maður sem hafði mátt þola mót-
blástur sem og meðvind í lífsbarátt-
unni. Til liðs við hann og fyrirtæki
hans, Kveldúlf hf., gengu synir
hans og Ólafur varð þar í forystu.
Reyndist hann sem framkvæmda-
stjóri Kveldúlfs hf. mikilhæfur
stjómandi og hafði á þeim tíma
forystu í samtökum útvegsmanna.
Honum var hinsvegar ljóst af því
sem þá gerðist á vettvangi þjóð-
mála að þarf þurfti sterka forystu
til þess að tryggja frelsi einstakl-
ingsins til orðs og athafna og þjóð-
inni sjálfstæði sitt á nýjan leik.
Því var það að Ólafur Thors gekk
til liðs við Jón Þorláksson, forystu-
mann heimastjórnarmanna, og var
í framboði á lista með honum í
aukakosningum til Alþingis 1921,
þá 29 ára gamall. Hann náði þá
ekki kosningu enda í 3ja og neðsta
sæti á listanum. Þetta mun hafa
verið hörð kosningabarátta, en
Ólafur vakti strax mikla athygli
fyrir sköruglegan og snjallan mál-
flutning. Ekki skaðaði sérstæður
persónuleiki Ólafs þann orðstír sem
hann þá þegar hafði áunnið sér.
Teningnum hafði verið kastað.
Fimm árum síðar í aukakosningum
í janúar 1926 var Ólafur Thors kjör-
inn alþingismaður Gullbringu- og
Kjósarsýslu, sem frá 1959 nefnist
Reykjaneskjördæmi. Gegndi hann
þingmennsku unz hann lézt á gaml-
ársdag 1964.
í kosningunum 1926 bar Ólafur
sigurorð af andstæðingi sínum,
þeim mæta og snjalla stjórnmála-
manni Haraldi Guðmundssyni. Sig-
urbjöm Þorkelsson, kaupmaður í
„Vísi“, segir frá þessari kosninga-
bráttu í ævisögu sinni „Himneskt
er að lifa“. Hann lýstir sérstaklega
kosningafundi í Kjósinni. Málefna-
leg barátta og fimleg, svo og
mælska frambjóðenda var lengi í
minnum höfð. Sigurbjörn greinir frá
glæsilegri framkomu og ræðu-
mennsku Ólafs: „„Hann kom, sá
og sigraði“ og þetta breyttist ekk-
ert allt til dauðadags Ólafs, tæplega
40 ár,“ segir Sigurbjörn. Trúi ég
að allir sem til þekktu séu hinum
látna höfðingja, Sigurbirni í „Vísi“,
sammála.
Ólafur Thors hafði ekki lengi
verið innan veggja Alþingis, er hann
var kominn í forystusveit þar. Hann
var kosinn formaður Sjálfstæðis-
flokksins 1934 og gegndi for-
mennsku til 1961 að hann gaf ekki
kost á sér til endurkjörs.
Þegar Sjálfstæðisflokkurinn
samþykkti 1939, skv. tillögu Ólafs
Thors, þátttöku í þjóðstjórninni tók
hann að sjálfsögðu sæti í ríkis-
stjórninni, en hafði áður setið stutt-
an tíma 1932 í ríkisstjóm Ásgeirs
Ásgeirssonar. Með þátttöku í þjóð-
stjóminni tókst Ólafur á hendur
forystuhlutverk í íslenskum þjóð-
málum, sem hann gegndi allt til
þess að hann lét af embætti forsæt-
isráðherra í nóvember 1963. Á
þessu tímabili veitti Ólafur forystu
fleiri ríkisstjórnum en nokkur annar
stjómmálamaður. Auk þess að
gegna embætti forsætisráðherra í
fimm ríkisstjórnum gegndi hann
ráðherraembættum í þrem öðrum
ríkisstjórnum.
Stórkostlegar breytingar hafa
orðið á þjóðfélagsháttum okkar ís-
lendinga á þessari öld. Framfarir á
öllum sviðum þjóðlífsins samfara
aukinni menntun og félagslegu ör-
yggi. Þýðingarmiklar og afdrifarík-
ar ákvarðanir hafa verið teknar
varðandi sjálfstæði og öryggi lands-
ins og auðlegð þess til hagsældar
fyrir íslenska þjóð.
Það er á engan hallað þegar stað-
hæft er að Ólafur Thors er í hópi
þeirra alþingismanna á þessari öld,
sem hvað mest áhrif hafa haft á
gang þjóðmála.
Þegar Ólafur Thors tók við þing-
mennsku var þjóðin fátæk og hafði
ekki tækifæri til þess að vetja miklu
fé til þess að auka lífsþægindi sín.
Alls staðar blöstu við verkefni og
oft var mikið atvinnuleysi og ör-
birgð. Ólafur hafði alist upp við
stórhug og góðvild. Faðir hans hafði
mikið umleikis og veitti fjölda fólks
atvinnu. Þegar harðnaði á dalnum
hjá fólki stóð ekki á foreldrum Ólafs
að koma til hjálpar. Það veganesti
sem Ólafur fékk í heimahúsum ent-
ist honum ævilangt og kom sér vel
fyrir þann mikla fjölda fólks sem
til hans þurfti að leita.
Þegar litið er til þeirra miklu
breytinga sem urðu í kjördæmi
Ólafs tala þær staðreyndir sínu
máli. Alls staðar hafði hann unnið
að málum með það sjónarmið að
tryggja íbúum kjördæmisins sem
besta lífsafkomu. En það voru ekki
aðeins hans eigin kjósendur sem
nutu góðs af verkum hans. Hann
var eins og hann sagði sjálfur „þing-
maður alls landsins". Það voru orð
að sönnu.
Það er engum blöðum um það
að fletta að Ólafur Thors er einn
minnisstæðasti og glæsilegasti per-
sónuleiki sem komið hefur fram á
stjórnmálasviðið á þessari öld. Hann
hafði flest það til að bera, sem
maður í þeirri stöðu sem hann
gegndi þarf að hafa til þess að
geta skilað svo glæstum árangri í
lífsstarfi sínu. Hann var mikill
drengskaparmaður, hafði við-
kvæma lund og mátti ekkert aumt
sjá öðruvísi en reyna að bæta þar
um. Hjálpsemi hans var viðbrugðið
og þeir sem leituðu til hans fóru
ekki bónleiðir til búðar. Sem stjórn-
málaforingi var hann sérstæður
persónuleiki sem ekki var hægt að
komast hjá að taka eftir. Hann var
gæddur þeim hæfileikum í fyllstum
mæli, sem slíkur maður þarf til
þess að koma málum sínum fram.
Mjög vel greindur, snarráður og
samningslipur og gat laðað til sín
ólíkustu öfl og samstillt menn til
átaka.
Hvar sem hann kom var hann
hrókur alls fagnaðar, hreif áheyr-
endur sína með einstakri ræðu-
mennsku og þar sem beita þurfti
sérstökum rökum lagði hann málin
fyrir með einföldum hætti, enda
átti hann alls staðar áheyrendur og
aðdáendur.
Það er vissulega ekki á færi a'ilra
kvenna að stand við hlið manns sem
stendur í jafn ströngu allt sitt líf
og Ólafur gerði. Hlutverki sínu skil-
aði frú Ingibjörg Thors, eiginkona
Ólafs, með miklum ágætum hvort
heldur var sem móðir barna þeirra
eða eiginkona hins mikla stjórn-
málaforingja. Eiginkonu sína mat
Ólafur að verðleikum, enda var
þáttur hennar æði mikiil í hinu far-
sæla og árangursríka starfi hans.
Frú Ingibjörg lifði að eiginmanni
sínum látnum til ársins 1988.
Á aldarafmæli Ólafs Thors í dag,
19. janúar 1992, viljum við vinir
og samhetjar og ég veit reyndar
miklu fleiri minnast þeirra hjóna,
frú Ingibjargar og Ólafs Thors, með
virðingu og þakklæti.
Sjálfstæðismenn í Reykjanes-
kjördæmi minnast ómetanlegra
starfa hans og forystu.
Á meðan í þjóð vorri býr dugur
og drengskapur verður Ólafs Thors
og verka hans ævinlega minnst.
Matthías Á. Mathiesen
SÁ ER þetta ritar kynntist Ólafí
Thors persónulega ekki fyrr en
laust fyrir 1950, þegar mjög var
tekið að líða á starfsferil hans. Þessi
kynni hófust fyrst að ráði þegar
Ólafur fól mér, sem forsætisráð-
herra í minnihlutastjórn Sjálfstæð-
isflokksins, er sat að völdum í 3
mánuði veturinn 1949-50, að vinna
með dr. Benjamín Eiríkssyni að
samningu frumvarps um víðtækar
efnahagsráðstafanir, sem stjórnin
lagði fyrir Alþingi í febrúar 1950
og var það síðan samþykkt með
nokkrum breytingum eftir að sam-
komulag hafði tekist með Fram-
sóknarflokknum og Sjálfstæðis-
flokknum um myndun ríkisstjórnar
undir forsæti Steingríms Steinþórs-
sonar.
Þótt mér sé ljóst að aðrir, sem
lengri og nánari kynni höfðu af
Ólafí en ég, eru mér færari til þess
að gera minningu hans skil við þetta
tækifæri, þá taldi ég mér bæði ljúft
og skylt að verða við tilmælum um
það að rifja upp í stuttu máli endur-
minningar mínar um kynni mín af
Ólafi og samstarf við hann. Þetta
samstarf var eðlilega nánast þegar
fyrir dyrum stóðu róttækar aðgerð-
ir í efnahagsmálum svo sem var
þegar tillögur dr. Benjamíns Eiríks-
sonar voru til meðferðar á þinginu
1949-50 og svo aftur þegar víðtæk
löggjöf um efnahagsmál var sett í
upphafí hins svonefnda viðreisnar-
tímabils á fyrstu mánuðum ársins
1960. Hvor tveggja lagasetningin
markaði að því leyti tímamót í ís-
lenzkum efnahagsmálum að til-
gangur ráðstafananna var sá að
hverfa frá þeirri haftastefnu, sem
ríkjandi hafði verið hér á landi allt
frá því að áhrifa heimskreppunnar
miklu fór að gæta í byijun 4. ára-
tugarins og fram til ársins 1950. Á
kreppuárunum var höftunum fyrst
og fremst beitt vegna gjaldeyris-
skortsins, sem þá var, en eftir að
heimsstyrjöldin síðari skall á haust-
ið 1939 var það einkum skortur á
skipsrými sem gerði takmarkanir á
útflutningi nauðsynlegar, því að
hinar miklu gjaldeyristekjur, sem
styijöldin færði íslendingum bætti
á skömmum tíma úr gjaldeyris-
skortinum. Þegar stríðinu lauk áttu
íslendingar miklar gjaldeyrisinn-
stæður í erlendum bönkum, þannig
að hægt hefði þá verið að draga
úr innflutningshöftunum eða jafn-
vel afnema þau með öllu. En ís-
lenzkir stjórnmálaleiðtogar voru þá
sammála um það, að svo brýna
nauðsyn bæri til þess að endurnýja
þau framleiðslutæki landsmanna
sem mjög höfðu gengið úr sér á
stríðsárunum að binda yrði veruleg-
an hluta gjaldeyrisforðans í því
skyni, en takmarka að sama skapi
aukningu neyzluvöruinnflutnings.
Haustið_ 1944 var mynduð undir
forsæti Ólafs Thors, formanns
Sjálfstæðisflokksins, hin svonefnda
nýsköpunarstjórn sem Alþýðuflokk-
urinn og Sósíalistaflokkurinn áttu
einnig aðild að, en Framsóknar-
flokkurinn var einn í stjórnarand-
stöðu. Meginverkefni þeirrar ríkis-
stjórnar skyldi einmitt vera það, að
skipuleggja nauðsynlega endurnýj-
un og aukningu framleiðslutækj-
anna, þannig að bæði einkaaðilum
og opinberum aðilum er í slíkar
framkvæmdir vildu ráðast, yrði séð
fyrir nauðsynlegum lánum og gjald-
eyri til slíks. Kosningar til Alþingis
fóru fram sumarið 1946 og unnu
flokkar þeir er að ríkisstjórninni
stóðu yfírleitt á við kosningarnar,
en eini stjómarandstöðuflokkurinn,
Framsóknarflokkurinn, tapaði
fýlgi. En haustið 1946 leiddi ágrein-
ingur um utanríkismál til þess að
stjórnarsamstarfíð rofnaði.
Eftir fall ríkisstjórnarinnar var
gerð tilraun til þess að koma á þjóð-
stjórn, þ.e. ríkisstjórn, er allir 4
flokkamir, er fulltrúa áttu þá á
Alþingi, ættu aðild að. Samkomulag
var um það í viðræðunefnd, er skip-
uð var af flokkunum og munu allir
formenn flokkanna hafa átt sæti í
þeirri nefnd, að ef þjóðstjómin
kæmist á fót, þá skyldi megin-
áherzla á það lögð í stjórn efnahags-
mála að ljúka á sem skemmstum
tíma þeim framkvæmdum, sem
ólokið var á vegum nýsköpunarinn-
ar. Var á vegum viðræðunefndar
stjórnmálaflokkanna skipuð nefnd
fjögurra hagfræðinga, sem gera
átti tillögur um það hvernig hugsan-
legt samkomulag stjórnmálamanna
um stefnu í efnahagsmálum yrði
bezt framkvæmt. í nefnd þessari
áttu sæti auk undirritaðs, er skipað-
ur var í hana af Sjálfstæðisflokkn-
um, Gylfi Þ. Gíslason fyrir Alþýðu-
flokkinn, Klemenz Tryggvason fyrir
Framsóknarflokkinn, þótt hann mér
vitanlega hafi aldrei verið flokks-
bundinn í þeim flokki, og Jónas
Haralz fyrir Sósíalistáflokkinn.
Ekki náðist samkomulag milli
stjórnmálamanna um myndun þjóð-
stjómar, en eftir langt þóf var í
febrúar 1947 mynduð þriggja
flokka stjórn undir forsæti Stefáns
Jóh. Stefánssonar og stóðu að henni
Framsóknarflokkur og Sjálfstæðis-
flokkur auk Alþýðuflokksins, en
Sósíalistaflokkurinn varð þá einn í
stjómarandstöðu. Mun sérstaða
flokksins í utanríkismálum hafa
valdið þar mestu um fremur en
ágreiningur um efnahagsmálin.
Hagfræðinganefndin skilaði þó all-
ýtarlegu áliti og tillögum um það
hvemig auðveldast yrði að fram-
kvæma þá sameiginlegu stefnuyfir-
lýsingu leiðtoga stjórnmálaflokk-
anna að nýsköpunarframkvæmdun-
um skyldi lokið á sem skemmstum
tíma. Ekki var þó sérstök ánægja
með álitsgerð okkar, enda mátti
með réttu segja, að þar var gert
ráð fyrir viðtækari höftum en áður
höfðu þekkst, því að auk innflutn-
ingshaftanna var gert ráð fyrir víð-
tækum hömlum á fjárfestingum
með því að koma á fót sérstakri
stofnun sem gefa þyrfti leyfi til nær
allra þeirra fjárfestinga, er einkaað-
ilar eða opinberir aðilar óskuðu að
stofna til. Hlaut þessi stofnun nafn-
ið Fjárhagsráð er henni hafði verið
komið á fót.
En þrátt fyrir óánægjuna með
álit hagfræðinganefndarinnar var
það þó uppistaðan í þeirri efnahags-
stefnu, sem fylgt var af hálfu þeirr-
ar ríkisstjórnar, er nú tók við undir
forsæti Stefáns Jóh. Stefánssonar.
Enda mun óánægja forystumanna
þeirra stjórnmálaflokka, sem að
nýsköpuninni stóðu ekki hafa beinst
að þeim tillögum, sem við gerðum
heldur að úttekt þeirri sem við gerð-
Formaður Sjáltstæðisflokksins á fundaferö uni iandið.