Morgunblaðið - 19.01.1992, Page 12

12 B
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 19. JANÚAR 1992
ÉG ÁTTI því láni að fagna að
hafa náin kynni af Ólafi Thors á
síðustu æviárum hans. Þetta voru
12 viðburðarík ár. Hann var
flokksforingi, lét af formennsku
Sjálfstæðisfiokksins þrem árum
fyrir andlát sitt. Hann var ráð-
herra, lengst af forsætisráðherra,
i nema síðasta árið sem hann lifði.
Hann var höfðinginn sem hreif hug
og hjarta. Samband okkar var
einkar traust frá fyrsta samfundi
til hins síðasta. Ég var í harðri
baráttu í kjördæmi mínu vestra og
jafnframt í forustu í flokksstarfinu
í höfuðborginni. Ólafur studdi mig
í hvívetna. Hann gerði mig að
framkvæmdastjóra Sjálfstæðis-
flokksins.
Þetta voru minnisstæðir tímar
fyrir mann eins og mig, á byrjunar-
skeiði stjórnmálaafskipta. Og eng-
inn persónuleiki gat^ verið eftir-
minnilegri en einmitt Ólafur Thors.
Ég á mikinn sjóð endurminninga
um samskipti okkar Ólafs. Það
lýstur upp myndum af samtölum
okkar um hin fjölbreytilegu efni
sem við var að fást í flokksstjórn
og stjómmálabaráttu. Greipt er í
huga mér viðbrögð hans í blíðu og
stríðu við hvers konar aðstæður
og uppákomur. Það leiftrar af
gáskafullum tilsvörum hans og
lífssýn alvöru og ábyrgðar. Og
ósjaldan var rætt um annað en það
sem kom flokksstarfinu beint við.
Hann sagði mér margt um það sem
. við var að fást í landstjórninni á
hverjum tíma, menn og málefni.
Kenndi þar margra grasa, mikill
fróðleikur. En best lýsti samt frá-
sögn hans manninum sjálfum,
skoðunum hans og viðhorfum. Allt
er þetta dýrmætt og geymt í huga
mér. Það væri of langt mál í þess-
um minningarorðum að ætla sér
að tíunda sögur mínar hér af. En
af þeim má draga ályktanir um
persónuleikann Ólaf Thors eins og
ég kynntist honum.
Þegar minnst er aldarafmælis
Ólafs Thors skyldi haft í huga að
hann var margslunginn persónu-
leiki. Hann trónaði á hefðartindi
æðstu valda og metorða, flokksfor-
ingi og þjóðarleiðtogi. En samt
átti hann til að bera hlédrægni og
hæversku og fordild og fáfengileg-
heit voru honum framandi. Á sið-
asta stórafmæli sem hann lifði
mátti þannig ekki minnast á að
forsætisráðherra landsins væri 70
ára. Þess var hvergi getið og ætlað
var að hann væri erlendis á þessum
merkisdegi. En hann lét sér nægja
að vera heima og fól mér að fylgj-
ast með að allri leynd væri fram-
fylgt. Þetta var hinum mikla manni
eðlislægt.
Ekki var öllum alltaf ljóst hið
sanna eðli Ólafs. Það var hald
sumra, sem ekki þekktu Ólaf, að
j. hann léti sér ekki allt fyrir bijósti
brenna, léti vaða á súðum og væri
jafnvel strákslegur og kærulaus.
Þetta var ekki vegna þess að menn
hefðu á takteinum dæmi þessa.
Þessi skoðun virtist mótast af fasi
hans og látbragði því maðurinn
gat verið kátur og hress á mann-
fundum, grínisti góður og hveijum
manni skemmtilegri. Misskilning-
urinn á skaphöfn Ólafs bar keim
af þeim hindurvitnum að stjórn-
málamaður hlyti að vera leiðinleg-
ur til þess að teljast traustsins
í' verður. En hér var ekki einungis
um misskilning að ræða. Þessu var
þveröfugt farið með Ólaf. Enginn
var samviskusamari í stóru og
smáu en einmitt hann. Orð skyldu
standa eins og stafur á bók. Engu
mátti lofa nema hægt væri að efna.
Nákvæmnin var með eindæmum.
Stundvísi var lögmál. Þú fékkst
þungar ákúrur ef einhveiju var
ábótavant í þessu efni. Hér er að
finna eina skýringuna á þeim rniklu
foringjahæfileikum sem Ólafur
hafði til að bera.
Þó að Ólafur segði hveijum sem
var til syndanna tæpitungulaust
af einurð og hreinskilni hafði hann
eitthvert lag á þessu sem ekki er
ölium gefið. Ávítur og reiðilestur
skyldu ekki eftir andúð, sárindi eða
gremju hjá þeim sem fyrir urðu.
Ef honum þótti til þess geta komið
sagði hann gjarnan kannski eftir
nokkur dægur við þann sem í hlut
átti, að nú skyldu þeir láta lokið
þessum blóðnóttum. Og þá hvarf
allt eins og dögg fyrir sólu. Engum
var tamara en Ölafí að viðhafa
aðgát í nærveru sálar. Þannig hélst
honum á mannaforráðum. Hér
voru engin hræðslugæði. Hann var
mannasættir jafnframt því að
halda hlut sínum gagnvart hveijum
sem var. Var hér enn að finna einn
leyndardóminn að foringjahæfi-
leikum hans.
Miklar gáfur hlutu að prýða slík-
an mann sem Ólaf. Hins vegar er
í ummælum um hann oft lögð
áhersla á ýmsa aðra góða kosti
fremur en gáfur, svo sem dreng-
skap, dirfsku, kjark, mælsku,
glæsimennsku og aðra yfirburði
sem hann hafði til brunns að bera.
Sjálfur átti hann til í glettni að
gera lítið úr skólagöngu sinni og
námshæfíleikum. Svipaði honum í
þessu til sumra stórmenna verald-
arsögunnar svo sem Winstons
Churchills. En Ólafur var ekki ein-
ungis vel gefinn, hann var djúpvit-
ur maður. Hann hélt heilræði
Hávamála, að hæla sér ekki af
vitsmununum. Og meira að segja
lét hann tíðum sem hann hefði
ekki vit fyrir öðrum. Þetta mátti
kallast leikaraskapur. En í raun
var þetta djúpfærni og innsæi hins
vitra manns á eigindir mannssálar-
innar. Hér var um að ræða enn
einn leyndardóminn að foringja-
hæfileikum Ólafs.
Ýmsar þversagnir urðu til um
Ólaf eins og aðra mikla menn.
Hann átti að vera stefnulaus og
haga seglum eftir vindi. En hann
þekkti öllum betur völundarhús og
refilstigu stjómmálanna, list hins
mögulega. Hann hafði til að bera
þann sveigjanleika sem nauðsyn
krefur til að koma kjarna máls
fram. Þannig var sveigjanleikinn
skýringin á þeirri stefnufestu sem
líf og starf Ölafs ber vott um. Og
grundvöllur stefnunnar var alla tíð
einstaklings- og athafnafrelsi.
Þetta var Ólafi svo í blóð borið að
honum gat ekki orðið villugjarnt á
leið frelsisins. Rauði þráðurinn á
hveiju sem valt var að vinna þjóð-
ina úr fátækt til bjargálna eins og
hann gjarnan komst að orði. En
mér fannst alltaf skína í gegn að
hjaitanu næst stóð reisn og frelsi
fóstuijarðarinnar og samúðin með
lítilmagnanum.
Ólafur var raunsær á hlut og
stöðu hins unga lýðveldis okkar í
samfélagi þjóða heims á tímum
hamskipta og breytinga. En eitt
var óumbreytanlegt, réttur íslend-
inga yfir eigin landi. Þegar Banda-
ríkin fóru eftir stríð fram á her-
stöðvar til 100 ára var afstaða
Ólafs skýr. Hann mælti: „... Þannig
báðu Bandaríkin þá um land af
okkar landi til þess að gera það
að landi af sínu landi. Og margir
óttuðust að síðan ætti að stjórna
okkar gamla landi frá þeirra nýja
landi...“ Hver má ekki muna Einar
Þveræing.
Ólafur vissi vel hvað kom lítil-
magnanum að liði. Einhver skyn-
ugur hefir sagt að það þurfi vinstri
mann til að tala um félagslegar
umbætur en hægri mann til að
framkvæma þær. Þetta sannmæli
átti vissulega við um Ólaf. Og eitt
er víst, honum var alvara að láta
verkin tala. Hann átti til að segja:
Sjálfstæðisflokkurinn hjálpar fá-
tæka manninum, hinir ríku geta
hjálpað sér sjálfir.
Sjálfstæðisflokkurinn og Ólafur
Thors voru óaðskiljanlegir. Þennan
flokk leiddi Ólafur til þeirra áhrifa
sem gerðu honum möguleg stór-
virki hans í íslenskum stjórnmál-
um. Þar gildir einu hvort varðar
Frá útför Úlafs Ihors. Sr. Bjarni Jónsson, vígsluhiskup, við minnis-
varðann um hjóniu Margréti Þnrbjðrgu Kristjánsdóttur og Thor Jensen.
lokaskref í sjálfstæðisbaráttu, lýð-
veldisstofnun, mótun utanríkis-
stefnu lýðveldisins, varnarmál, út-
færslu landhelginnar, atvinnuupp-
byggingu eftir stríð eða fijálsræð-
isþróun í efnahagsmálum. Um
þetta allt er mikil og merk saga.
En þetta er ekki umræðuefni mitt
hér, heldur maðurinn sjálfur, Ólaf-
ur Thors, eins og hann kom mér
fyrir sjónir.
Ég sé fyrir mér mikilmennið
Ólaf Thors. Slíkum mönnum er
skipað til öndvegis. Ég man að
eitt sinn í góðum fagnaði sátum
við þrír flokksmenn saman við
borð með Ólafi. Einn viðstaddra
sagði þá: Ólafur, þú ert mestur
íslendinga á þessari öld, þú ert
meiri en Hannes Hafstein. Ég
minnist lengi viðbragða Ólafs.
Hann brást ævareiður við og
skammaði ótæpilega þann sem svo
mælti. Þetta sýndi mér það eitt,
hve mikill Ólafur var. Og þá er
mér í minni annað atvik. í hófi í
Ráðherrabústaðnum tók Ólafur
allt í einu í handlegg mér, leiddi
mig á tiltekinn stað og sagði: Hér
hitti ég Hannes Hafstein í fyrsta
sinn, hér tók hann í höndina á mér.
Þannig er Ólafur Thors ógleym-
anlegur í einu og öllu. Nú heyrir
hann framtíðinni til.
Þorvaldur Garðar
Kristjánsson