Morgunblaðið - 31.07.1997, Page 30

30 FIMMTUDAGUR 31. JÚLÍ 1997
MORGUNBLAÐIÐ
AÐSENDAR GREINAR
GUÐMUNDUR Páll
Ólafsson, rithöfundur
og náttúrufræðingur,
hefur skrifað nokkrar
greinar um meintar
hættur af stíflum og
lónum. I grein sinni
(Mbl. 20 júní sl.) verð-
ur Guðmundi tíðrætt
um líffræðilega skað-
í‘*‘ semi miðlunarlóna.
Þar ræðir hann um
sérstaka hættu á súr-
efnisþurrð í miðlunar-
lónum umfram það
sem gengur og gerist
í stöðuvötnum, og
einnig er rætt um áhrif
á fiskistofna og veiði
í ám, farvegi og næringarefnaburð
til sjávar.
Súrefnisþurrð
Til þess að súrefnisþurrð verði
við botn vatna, hvort sem þau eru
náttúruleg eða manngerð, þarf að
eyðast þar meira súrefni en berst
j- að. Það getur átt sér stað þegar
mikið er af lífrænum rotnandi leyf-
um og/eða endumýjun súrefnis við
botn er hindmð. Súrefni berst stöðu-
vatni (lóni) eftir þrennskonar leið-
um: Með írennslisvatni, við tillífun
plantna og þömnga og með flæði
frá andrúmsloftinu. Tillífun og flæði
frá andrúmslofti skipta mestu máli.
Báðar þessar leiðir veita súrefni inn
í yfirborðslög vatnsins. Til þess að
flytja súrefnið niður þarf vatnið að
blandast, þ.e. yfirborðslög að bland-
v ast botnlögum. Það gerist fyrir áhrif
vinda. Sterk lagskipting sem rakin
er til hitamunar í yfírborðs- og botn-
lögum getur komið í veg fyrir að
þessi blöndun eigi sér stað. Flest
vötn á meginlöndunum, nema þau
allra grynnstu, verða yfírleitt lag-
skipt og þar er algengt að súrefni
gangi til þurrðar, bæði á sumrin og
vetuma. A vorin og haustin bland-
ast vatn á hinn bóginn og endurnýj-
ar súrefni við botn. Hvemig þessu
er nákvæmlega varið ræðst af að-
stæðum, og þar ræður sumarhiti
mestu en að auki skiptir miklu
máli hvort vindasamt er á viðkom-
andi landsvæði, hvemig landslagi
er háttað og öðm skjóli, t.d. skógi.
Á íslandi eru hitaskil í vötnum
takmörkuð, ef þau em til staðar,
og styðst sú fullyrðing við mæling-
ar á hita, að sumri til,
í nokkrum vötnum,
aðallega stómm. I
Þingvallavatni (100 m
y.s.) verða veik hita-
skil á 10-30 m dýpi og
munar 1-3° C á hita
efst og neðst í hitaskil-
unum, mismunandi
eftir ámm. Svipað er
uppi á teningnum í
Lagarfljóti (25 m y.s.).
í þeim hluta Þórisvatns
(570 m y.s.) þar sem
dýpi er svipað og í fyrr-
nefndu vötnunum
(50-100 m), náði vatn-
ið að verða 6-7° C við
yfírborð en um 5° C á
100 m dýpi. í Austurbotni (austur-
hluta Þórisvatns) þar sem vatnið
nær um 50 m dýpi, náði yfírborðs-
hitinn 9-10° C, og lækkaði jafnt
og þétt í tæplega 7° C á 50 m
dýpi. Hraðast féll hitinn á 10-30 m
dýpi, um 1,5° C. Á íslandi virðist
það tímabil sem veik hitalagskipt-
ing getur átt sér stað aðeins vera
um mánuður, en ekki er óalgengt
að vötn standi hitalagskipt frá maí
til september á meginlöndunum.
Mælingar benda ennfremur til
þess að hér á landi falli hiti í vötn-
um niður undir 0° C í öllu vatninu
áður en ís myndast. Ástæða þess
er sú hve vindasamt er hérlendis,
einkum á haustin. Þar sem vindur
er minni og skýlla, myndast ísinn
oft þegar hiti í botnlögum vatna
er enn um og yfír 4° C og getur
sá hiti haldist allan veturinn. Mik-
ill munur er á hraða efnabreytinga,
þar á meðal eyðingu súrefnis við
hita sem er 4° C eða hærri miðað
við 1° C og lægri eins og reyndin
virðist vera hérlendis.
Þau eðlisfræðilögmál sem ráða
blöndun vatns í vatnsbol stöðu-
vatna vinna nákvæmlega eins í
miðlunar- og uppistöðulónum virkj-
ana og í náttúrulegum vötnum. Áf
þeirri þekkingu sem aflað hefur
verið um hitaástand í vötnum við
hérlendar aðstæður má draga þá
ályktun að endurnýjun súrefnis í
botnlögum vatnsbolsins sé nokkuð
trygg með blöndun við yfirborðslög,
og að reikna megi með því að súr-
efni eyðist fremur hægt að vetri
meðan vötn eru á ís vegna lágs hita.
Eftir stendur að til þess að súr-
efni eyðist sérstaklega í manngerð-
um lónum umfram það sem hætta
er á í náttúrulegum vötnum, þarf
víðáttumikil og þykk lög af auð-
rotnanlegum jarðvegi. Því fer víðs
fjarri að slíkar aðstæður séu al-
mennt fyrir hendi þar sem hugsan-
lega er þörf lóna vegna virkjana
hérlendis.
Vatnafiskar
Stíflur í ám geta hindrað náttúru-
legar göngur laxfíska á hrygningar-
stöðvar ofar í ánum. Um þetta eru
fjölmörg dæmi frá Evrópu og Amer-
íku. Áhrif miðlunarlóna á lífríki
ánna fara eftir því hvar þau eru
staðsett t.d. miðað við fískgengan
hluta farvegarins og hve stóran
Engin ástæða er til að
ætla að miðlunarlón á
íslandi verði almennt
súrefnislaus við botn,
segir Hákon Aðal-
steinsson, og geti
þannig haft eitrunar-
áhrif í ánum.
hluta af afrennslissvæðinu þau
stemma. Ennfremur er rétt að
minna á að flestar stærri virkjanir
sem verða hugsanlega byggðar yrðu
í jökulám, og í þeim tilfellum yrðu
áhrifín jákvæð á fískgengd, vegna
minnkandi gruggs. Bestu laxveiði-
árnar eiga upptök í stöðuvötnum,
en það má rekja til lífræns reks,
aðallega svifs og lífræns gruggs,
og líklega einnig til þess að vötnin
jafna út mestu öfgamar í rennsli.
Hvorki svif né aðrar lífrænar leyfar
eyðast þó vatn úr lónum sé leitt í
gegnum virkjun áður en því er aftur
veitt út í ána. Með virkjun Blöndu
og stíflun hennar var tekið fyrir
göngu sjóbleikju inn á vatnasvæðið
á Auðkúlu- og Eyvindarstaðaheiði.
Eitthvað gekk einnig af laxi fram
á heiðar, en sáralítið. Þetta var fyrir-
séð, og fórn sem stjórnvöld töldu
rétt að færa, enda voru aðrir og
ríkari hagsmunir fólgnir í virkjun
árinnar að mati þeirra. Blanda er
gerbreytt vatnsfall eftir virkjun.
Rennsli er jafnara, bakkar eru víða
að gróa upp og jökulgormurinn að-
eins svipur hjá sjón. Þessar breyt-
ingar hafa þegar komið fram í nýj-
um og skemmtilegri veiðistöðum í
ánni en þar voru fyrir virkjun.
Árfarvegir
Við miðlun í jökulvatni fellur
meirihluti jökulaurs út í miðlunar-
lónum; allt eftir því hve langa við-
stöðu jökulárnar hafa í lóninu. Við
það jafnast rennsli neðan virkjunar
og áin flytur oft lítið af grófum
aur. Við það eykst flutningsgeta
árvatnsins, sem áin getur nýtt
hvort sem er til að dýpka farveginn
eða grafa bakka eftir aðstæðum.
Til eru mælingar á farvegi Þjórsár
sem spanna nokkra áratugi í sögu
farvegarins. Þær sýna að frá því
að byijað var að miðla í ánni um
1973 hefur áin víða dýpkað farveg
sinn, og mjög hefur dregið úr
bakkabroti á heildina litið.
Ár sem renna á hallalitlu landi
hneigjast til að renna í bugðum.
Athuganir sem gerðar voru á far-
vegi Blöndu fyrir virkjun sýndu að
lengd bugðanna var frá 1-2,5 km.
Það tók ána um 30 ár að fiytja
stystu bugðurnar um lengd sína.
Þessar mælingar voru gerðar með
samanburði á loftmyndum frá mis-
munandi tímum, þar sem þær elstu
eru frá því um 1945. Með þessari
tækni má rekja 50 ár í sögu far-
vega, en gallinn er hins vegar sá
að oftast hefur náttúruleg fram-
vinda árfarvega verið trufluð með
ýmsum aðgerðum, t.d. vegna vega-
gerðar eða til að bjarga gróður-
lendi. Árfarvegir eru þess eðlis að
varhugavert er að draga ályktanir
af því sem gerist á einstaka stað
á afmörkuðum tíma.
Áhrif miðlana á hafið
Er líklegt að íhlutun um rennslis-
hætti nokkurra stórfljóta á landinu
og útfelling á hluta af þeim jökul-
aur sem nú berst til sjávar muni
hafa áhrif á lífíð í sjónum umhverf-
is landið? Er framburður ánna,
einkum jökulelfa, grundvöllur fyrir
þörungalíf sjávar, e.t.v. Iykilþáttur
í frjósemi grunnsjávar við Island?
Sá hluti Golfstraumsins sem að
jafnaði streymir umhverfis landið
er talinn flytja um 1 milljón m3/s.
Á sama tíma renna um 5,5 þús.
m3/s af landinu, sem jafngildir um
0,6% af því sem hafstraumar flytja
inn á grunnsævi. í Riti Fiskideildar
frá 1991 greina Unnsteinn Stefáns-
son og Jón Ólafsson frá niðurstöð-
um rannsókna á frjóseún íslenska
hafsvæðisins. Þar segir að fosfat
(P) og nitur (N) í afrennsli af land-
inu skipti litlu sem engu máli (in-
significant) í strandsjónum. Áhrif
kísils eru mun meiri, en hins vegar
er hrein undantekning ef kísill er
takmarkandi fyrir framleiðni þör-
unga. Ekkert bendir til að jökulaur
flytji næringarefni, þ.e. kísil, sem
losni við blöndun í sjó. Það skiptir
því mjög litlu máli fyrir fijósemi
íslenskra hafsvæða hvort ámar
flytji meiri eða minni jökulaur til
sjávar. Það kann að vera að á af-
mörkuðum svæðum næst landi hafí
afrennsli af landinu einhveija þýð-
ingu fyrir næringarástand (kísil) á
grunnsævi, en um það eru rann-
sóknir fáorðar. Annað mál er að
haffræðingar hafa talið sig fínna
samband milli leysingar af landi
og stöðugleika í yfirborðslögum á
grunnslóð, t.d. í innanverðum
Faxaflóa og á hrygningarslóð
þorsksins á Selvogsbanka. Þessara
áhrifa fer að gæta í kjölfar leysinga
af láglendi á Suðurlandi í apríl
áður en leysingar byija á vatna-
sviði lóna á hálendinu. Þessi áhrif
hafa lítið með næringarefni að
gera, heldur eru þau af eðlisfræði-
legum toga. Ferskvatnið lækkar
seltu lítillega í yfírborðslögum sjáv-
ar og flýtir fyrir því að hitaskil
geti myndast á viðkomandi strand-
svæðum. Leysingin af láglendi flýt-
ir á þann hátt fyrir því að hagstæð
skilyrði myndist fyrir vöxt þörunga
og síðar dýrasvifs, og því hefur
verið haldið fram að jákvætt sam-
band geti verið milli þess og við-
komu þorskseiða.
Niðurstaða
Engin sérstök ástæða er til að
ætla að miðlunarlón (manngerð
vötn) á íslandi verði almennt súr-
efnislaus við botn og geti þannig
haft eitrunaráhrif í ánum neðan
þeirra. Aðstæður á íslandi eru aðr-
ar en gengur og gerist víða á
meginlöndunum og því ekki al-
mennt tilefni til að yfírfæra nei-
kvæða reynslu af einstaka lónum
þar til íslands.
Áhrif miðlunarlóna á fiskistofna
og veiði geta bæði verið jákvæð
og neikvæð allt eftir aðstæðum í
hveiju tilviki.
í þeim tilfellum þar sem veruleg
miðlun er til staðar (Þjórsá og
Blanda) hefur dregið úr breyting-
um árfarvega miðað við það sem
áður var við náttúrulega rennslis-
hætti og framburð.
Ekkert bendir til að íhlutun um
rennslishætti og framburð jökul-
aurs til sjávar skipti neinu sem
nemur fyrir næringarástand sjávar
hér við iand, nema e.t.v. á afmörk-
uðum svæðum næst landi.
Höfundur er vatnalíffræðingur og
fer með umhverfismál
orkuvinnslu hjá Orkustofnun.
Um aðskiljanlega
náttúru virkjunarlóna
Hákon
Aðalsteinsson
BÖRN þurfa tíma til
að vaxa, læra og
þroskast. Að sama
_ j skapi þurfa foreldrar
tíma til að ala upp böm
sín. Flestir geta verið
sammála um þetta,
enda engin ný sann-
indi. Vegna baráttu
foreldranna við að ná
endum saman, ein-
kennast uppeldisað-
stæður margra barna
hins vegar af miklum
hraða og spennu. Að-
stæðum sem ýta undir
að börnin verði fyrr
sjálfbjarga. Það að
J auka sjálfsbjargarvið-
leitni barna er ekki illa meint og
flestir myndu telja það þroskandi.
Kröfur til barna um það, sem þau
valda ekki geta hins vegar verið
þeim skaðlegar og skapað hjá þeim
kvíða sem þau ráða ekki við.
Börn sem axla mikla ábyrgð kalla
gjarnan á breytta framkomu full-
orðinna í sinn garð.
Framkomu þar sem
hinum fullorðna hættir
til að umgangast barn-
ið sem jafningja og
kröfurnar til barnsins
verða í samræmi við
það. Börnin verða virk-
ari þátttakendur í
ákvarðanatöku um
hluti sem varða uppeld-
isskilyrði þeirra s.s.
afþreyingu, matarvenj-
ur og svefntíma. Gagn-
vart yngri börnum get-
ur slíkt virst saklaust
en eftir því sem börnin
eldast verður erfíðara
fyrir foreldrana að
standast þrýsting barnsins, sem allt
of oft nær yfirtökunum. Barnið
ræður ferðinni undir því yfírskini
að „allir aðrir mega“ og þeim rökum
foreldranna að „ég treysti mínu
barni".
Því miður þekkjum við sem störf-
um innan félagsþjónustunnar allt
of mörg dæmi þar sem slíkt hefur
haft afdrifaríkar afleiðingar. Dæmi
um börn og unglinga sem eru und-
ir áhrifum vímugjafa eða við að-
stæður sem þau ráða ekki við s.s á
götum úti utan útivistartíma, í eftir-
litslausum samkvæmum í heima-
Mikilvægt er, segir
Unnur V. Ingólfsdótt-
ir, að allir sem umgang-
ast börn og unglinga
axli ábyrgð.
húsum og á útihátíðum. Ófá þeirra
hafa við slíkar aðstæður orðið fyrir
líkamsmeiðingum, árásum, nauðg-
un eða örkumli sem merkir þau til
lífstíðar.
Máttur samstöðu
Umræða um skaðsemi þess að
börn og unglingar neyti áfengis og
annarra vímuefna hefur aukist
umtalsvert undanfarið. Fjölmargar
stofnanir, félagasamtök, einstakl-
ingar og opinberir aðilar tengjast
baráttunni gegn vímuefnaneyslu.
Mörg sveitarfélög hafa markað sér
stefnu í því hvernig skuli spornað
gegn áfengisneyslu barna og ungl-
inga. Má þar nefna samstarf Akra-
ness, Egilsstaða, Húsavíkur, Mos-
fellsbæjar og Vestmannaeyja við
forvarnadeild SÁÁ undir yfirskrift-
inni „Víðtækar forvarnir í sveitarfé-
lögum“. Markmið verkefnisins er
m.a. að sveitarfélögin marki sér
heildstæða stefnu í forvörnum og
að þeir aðilar sem sinna málefnum
barna og unglinga stilli saman
strengi sína. Einn þáttur verkefnis-
ins er námskeið og fræðsla til for-
eldra og annarra sem koma að upp-
eldi barna og unglinga.
Félagsmálastjórar á íslandi koma
reglulega saman til fundar. Á fundi
sem þeir héldu í sumarbyijun var
rætt um á hvern hátt sveitarfélögin
geti af meiri krafti barist gegn
áfengis og vímuefnaneyslu barna
og unglinga. Ein aðferðin sem
nefnd var, er að vekja athygli á
mikilvægi þess að allir sem um-
gangast börn og unglinga axli
ábyrgð. Sem dæmi má nefna að
ábyrgð þeirra sem standa fyrir há-
tíðum um verslunarmannahelgina
er mikil. Algengt er að börn undir
16 ára aldri sæki slíkar hátíðir án
þess að þau séu í fylgd með fullorðn-
um.
Stuðningur við foreldra getur
skipt sköpum og hann getur verið
með ýmsu móti. Undanfarin ár hafa
barnaverndarnefnd og lögreglan í
Mosfellsbæ sent bréf á öll heimili í
bæjarfélaginu, til að minna á
ákvæði í lögum um útivistartíma
barna. Það hefur reynst mörgum
foreldrum mikill stuðningur í að
setja börnum sínum mörk um úti-
vistartíma. Ef dregist hefur að
senda bréfið að hausti hafa foreldr-
ar haft samband til að spyijast fyr-
ir um hvort ekki sé von á nýju bréfi
til að hengja upp í eldhúsinu.
Þetta er aðeins lítið dæmi um
aðferð sem opinberir aðilar geta
beitt til að styðja við bakið á foreldr-
um og stuðla þannig að öruggari
uppeldisskilyrðum barna. Með sam-
stilltu átaki má gera enn betur.
Foreldrar bera ábýrgð á uppeldi
barna sinna. Samfélagið ber einnig
ábyrgð með því að skapa foreldrum
aðstæður til að sinna börnum sín-
um. Með því að láta okkur uppeldis-
skilyrði barna varða, svo sem með
því að skapa samstöðu og vekja
athygli á því sem betur má fara,
getum við haft áhrif til góðs. Þann-
ig má segja að það þurfi heilt þorp
til að ala upp eitt barn svo vel fari.
Höfundur er fclagsmálastjóri í
Mosfellsbæ.
Þarf heilt þorp til
að ala upp barn?
Unnur V.
Ingólfsdóttir