Morgunblaðið - 15.03.1998, Blaðsíða 16

16 B SUNNUDAGUR 15. MARZ 1998
MORGUNBLAÐIÐ

MÁLVERND og nýyrða-
smíð er hvorttveggja
iðja sem íslendingar
eru sagðir duglegri við
en flestar þjóðir. Reynt er að
spoma við slettum og hamla gegn
vaxandi áhrifum enskunnar,
hreinsa málfarið.
Helge Sandöy er prófessor í nor-
rænum málvísindum við Björg-
vinjarháskóla og flutti hann fyrir-
lestur í boði heimspekideildar Há-
skóla Islands í liðinni viku um
norska nýhreinsunarstefnu. Hann
segir að grundvallarmunur sé á
stefnu málvemdunarmanna í Nor-
egi og á Islandi. íslendingar vísi til
; sögulegra raka, tungan hafí verið
grandvöllur þjóðlegrar menningar
á umliðnum öldum, sé hornsteinn
íslenskrar menningarviðleitni og
sjálfstæðis. Þetta sé ekki hægt í
Noregi en sem kunnugt er á sér-
stakt, norskt ritmál sér mun
skemmri sögu en íslenskt. „Við
getum ekki lesið rit Snorra Sturlu-
sonar á upprunalega málinu, verð-
um að þýða þau á norsku,“ segir
Sandöy og ekki laust við öfund í
röddinni.
Fjölbreytni og einsleitni
Hann segir jafn mikilvægt að
halda við fjölbreytni í tungumálum
Jarðarbúa eins og fjölbreytileika
f"tegundanna í lífríkinu. Nægileg
fjölbreytni auki viðnámið ef kreppa
komi upp. Þar sem eingöngu sé
ræktað eitt afbrigði af jarðargróða
eða dýram sé alltaf hætta á að
sjúkdómur geti útrýmt afbrigðinu.
Sama eigi við um tungumálin og
menningarheima þeirra.
„Tungan er undirstaða menning-
arinnar á hverjum stað. Það er
núna sterk hneigð til að staðla alla
hluti, einfalda þá og gera þá léttari
í vöfum, meðal annars í viðskiptum.
^ Við bendum á að sköpunargáfan á
sér oft rætur í andstæðum. Ef alls
staðar yrði talað sama málið myndi
vanta þennan hvata, eggjunina sem
ólík málsvæði og þar með ólík
hugsun tryggir.
Hvað yrði um áreitið sem hvetur
okkur til að skilja ólíkar aðstæðm'
annarra manna og hugsa málin upp
á nýtt? Of mikil einsleitni gæti
dregið úr menningarlegri framþró-
un í heiminum. Með þessu er ég þó
ekki að mæla gegn því að fólk læri
vel aðrar tungur en sína eigin, því
..fer fjarri.“
Hann er spurður hvort ekki sé
um ofstýringaráráttu að ræða og
jafnframt hvort almenningur fyllist
*ekki málótta við að heyra stans-
lausar umvandanir, hætti að þora
að tjá sig opinberlega af ótta við að
brjóta af sér.
„Auðvitað er alltaf hætta á því að
við fórum offari í málnefndinni en
við viljum leiðbeina, ekki sveifla
vendi. Við þurfum að vera varkár
og megum ekki taka of stór skref.
Ef munurinn á því málfari sem við
mælum með og máli almennings
verður of mikill höfum við ekki
lengur áhrif. Hins vegar held ég að
málótti sé ekki mikið vandamál í
Noregi. Fólk skrifar þar mikið í
blöð og virðist ekki haldið neinum
ótta. Miklu meira er um að menn
fari hjá sér ef þeir ætla að skrifa
erlent orð sem er orðið að mikið
notaðri slettu en vita ekki hvemig
á að stafsetja það. Mér dettur í hug
orðið jógurt sem er ol'tast stafsett
upp á ensku hjá okkur, yoghurt og
fáir kunna þessa útgáfu af ritun
orðsins.
Norðmenn hugsa ekki eins mikið
um tungumálið og Islendingar.
Hlutverk okkar í norsku málnefnd-
inni er að aðstoða almenning sem
hefur ekki endilega þekkingu á
sjálfu málkerfínu, framburðarregl-
um og slíkum atriðum sem hægt er
að læra um í háskóla. Við bendum
t.d. á að hægt er að bera enska orð-
ið juice, ávaxtasafí, fram sem jús.
Það er einfaldara og auðveldara
fyrir okkur en rétti, enski fram-
burðurinn. Nú kunna mun fleiri
ensku en áður gerðist og þá þurf-
MÁLVERNDUNARSINNAR segja að vernda beri fjölbreytileikann í málsamfélagi heimsins eins og margbreytnina í lífríkinu.
Norski málvísindamaðurinn
Helge Sandöy um málhreinsun
í heimalandi sínu
Viljum leið-
beina en ekki
sveifla vendi
A að vernda tunguna fyrir áhrifum ensk-
unnar, sporna við slettum, útlenskulegri
hugsun, orðaröð og setningaskipan - eða
láta eins konar markaðslögmál tunffumáls-
ins um að ráða för? Kristján Jónsson
ræddi þessi mál við norska prófessorinn
Helge Sandöy sem vill verjast ásókn ensk-
unnar og efla nýnorsku.
HELGE Sandöy, prófessor í norrænum málvísindum
við Björgvinjarháskóla.
um við frekar að auka meðvitund
fólks um eðlilegan, norskan fram-
burð á ensku orðunum."
Mikill munur er á því hvaða
stefnu er fylgt í þessum málum á
Norðurlöndunum af hálfu ráða-
manna menntamála. Danir fylgja
engri hreintungustefnu eða
púrisma eins og það er nefnt á
fræðimálinu. Þeir leyfa erlendum
orðum að hasla sér völl, reyna yfír-
leitt enga stýringu, láta málið þró-
ast að vild. Málnotkun fjölmiðla og
almennings ræður ferð. Svíar eru
varkárari en þeir eru ekki jafn
mikið á varðbergi og við eða Norð-
menn.
Merkar þjóðtungur eins og
enska og spænska urðu til þegar
framandi mál hélt innreið sína og
blandaðist máli eða mállýskum
'sém fyrir vora í landinu. Það er því
varla einhlítt að erlend tungumála-
áhrif hafí orðið þjóðum til ills.
Sandöy segir það vissulega rétt og
norska sé þegar orðin dæmi um
slíkt mál, svo mikið af orðaforðan-
um sé af erlendum toga. En breyt-
ingarnar megi ekki gerast of hratt.
Þróun hljóti alltaf að verða í málinu
en ef jafn mikilvægur þáttur í þjóð-
menningunni taki kollsteypu geti
afleiðingarnar orðið
meira rótleysi en menn
ráði við.
Vinsælt umræðuefni
I Noregi óttast margir
um framtíð tungunnar í heimi vax-
andi alþjóðlegra samskipta og fjöl-
miðlunar. Deilur um tunguna hafa
þar oft verið fjörugar, eftirlæt-
isumræðuefni ásamt trúardeilum,
en kjarninn oftast verið deilan um
ríkismálið (bókmálið) annars vegar
og nýnorskuna sem var búin til á
19. öld og þá mjög horft til íslensk-
unnar auk nokkurra mállýskna.
Ríkismál er algengt fyrirbæri
hjá öðrum Evrópuþjóðum en Is-
lendingum og segja fræðimenn að
oft sé um að ræða mállýskuna sem
var öflugust í höfuðstað og þá hjá
hirðinni. Þegar ríkisvaldið efldist
og embættismenn létu meira til sín
taka varð meiri þörf fyrir staðlað
mál sem hægt væri að nota um allt
ríkið. Umrædd gerð fékk smám
saman hlutverk „rétta“ málsins -
og varð að sjálfsögðu finna en hin-
ar vegna þess að valdastéttin not-
aði það.
Að sögn Sandöy gegnir bókmálið
eða ríkismálið norska þessu hlut-
verki á sama hátt og háþýska í
löndum þýskumælandi
manna og Oxford-enska
í Bretlandi. I ríkisfjöl-
miðlunum á 25% af efni
að vera á nýnorsku en
75% á ríkismálinu. Bók-
málið er að granni til mjög líkt
dönsku en með öðrum rithætti.
Leikritaskáldið Ibsen ski'ifaði verk
sín á bókmáli sem var nánast hrein
danska. Hins vegar era svo
nýnorska og fjölmargar mállýskur
sem era talaðar utan Oslóarsvæðis-
ins.
„Bókmálið var ritmál sem hent-
aði vel yfirstéttinni í Ósló. Fram-
burðurinn er norskur en kerfið
nokkuð ólíkt norsku, aðeins tvö
kyn eins og í dönsku. Sjálfum
fínnst mér að nýnorskan sé rétta
norskan! Hún er málið þar sem
tekið er tillit til allra mállýskna og
ætti því að henta flestum Norð-
mönnum.“
Undanfarin ár hafa málvöndun-
armenn reynt að beina sjónum
meira að baráttunni gegn erlend-
um áhrifum, að sjálfsögðu ensk-
unnar, á málkerfíð. Vilja þeir með-
al annars að ensk orð verði stafsett
upp á norsku. Þannig yrði sögnin
„fíght“ (berjast) faite á norsku,
nafnorðið barátta yrði fait.
Sandöy nefnir fleiri dæmi um
hreinsunarviðleitni. Enska orðið
um snjóbretti er snowboard. Mál-
hreinsunarmenn í Noregi vilja að
notað sé orðið snobrett og hefur
það unnið á en algengara er enn að
nota enska orðið. Hornspyrna er
nú kölluð hjornespark
en þegar Sandöy var
ungur var enska orðið
corner allsráðandi.
Enska hugtakið brain
drain, atgervisflótti, er
nú síður notað en norska orðið
hjerneflugt.
Ennfremur er mikið um að not-
uð séu norsk orð um tölvuhugtök.
„Öll forrit eru þýdd á norsku.
Enskum hugtökum í olíuvinnslu
var snarað á norsku fyrir 15 eða
20 árum, menn nota því norsku á
borpöllunum í Norðursjónum, oft
er þó líka notað enska orðið.
Framkvæmdastjóri Statoil lét
verja tíu milljónum norskra króna
í að búa til norsk orð í stað hinna
ensku. Þetta voru eiginlega leiðar-
vísar sem voru þýddir, yfir 30 tals-
ins að mig minnir. Þá þurfti oft að
leysa viðfangsefnið með nýyrð-
um.“
Snjóbrettið og unga kynslóðin
Sandöy er liðlega fimmtugur,
kvæntur og á þrjár dætur.
„Norska sjónvarpið ákvað að nota
orðið snobrett í frásögnum af vetr-
arólympíuleikum, kannski tekst að
ryðja því braut. Dóttir mín vill alls
ekki samþykkja að snobrett sé
betra en snowboard,
þetta hefur oft verið
rætt ívið matarborðið. f
Henni finnst þetta (
hlægilegt. Ég hef sagt
henni að eftir svona tíu
ár verði hún að viðurkenna ósigur
og segja líka snobrett, þá verði
norska orðið búið að ná fótfestu.“
En slettir Sandöy sjálfur? „Já, auð-
vitað kemur það fyrir en ég reyni
að nota frekar norsk nýyrði."
Hann segir aðspurður að stefna
stjórnvalda sé skýr; verjast beri
ásókn enskunnar. Menntamála-
ráðuneytið í Ósló hafí nýlega
ákveðið að auka fjárstuðning til að
efla þann þátt starfsins. A þá að
leggja áherslu á að norskan verði
notuð í tölvufræðum, á alnetinu og
almennt í því sem nefnt er einu
nafni upplýsingatækni.
Sterk hneigð
til að staðla
alla hluti
20% nota nú
nýnorsku sem
ritmál