Verkamaðurinn


Verkamaðurinn - 06.09.1963, Blaðsíða 4

Verkamaðurinn - 06.09.1963, Blaðsíða 4
Þar sem menn loka húsum ÞaS gerist víSar og víðar, aS dyrum húsanna er lokað í dreif- býlinu og menn ganga slyppir frá jörðunum, því enginn vill kaupa. Mig langar að leiSa les- anda á einar þær stöðvar, þar sem allmjög ber á slíkri öfug- þróun. Ef við ökum frá Þórshöfn á Langanesi, austur yfir Brekkna- heiði (áður Helkunduheiði), förum við yfir sýslumörk Norð- ur-Þingeyjarsýslu og Norður- Múlasýslu. Af austurbrún heið- arinnar blasir við flói mikill: Bakkaflói, er markast af Langa- nesfonti að norðan og Digra- nesi að austan. Inn í strandlengju þá hina miklu, er liggur sunnan að fló- anum, skerast þrír firðir, nyrzt Finnafjörður, þá Miðfjörður og austast Bakkafj örður. Strandlengja þessi hefur frá fornu heitið Norðurströnd, en nú síðustu áratugi gengið undir nafninu Langanesströnd. Sveit þessi er sérstakur hrepp- ur, Skeggjastaðahreppur, og eru hér norðurmörk hans, en austur- mörk liggja á Sandvíkurheiði, er skilur Strönd og Vopnafjörð. „Austan við Langanes eru Langanesstrendur, þar er fiski- sælt á sumrin." Þessi klausa stóð í landafræði okkar fyrri, og hefur valdið þeim tvöfalda misskilningi, að sveitin héti Langanesströnd, og sé aust- an við eða jafnvel austan á Langanesi. Hitt er rétt, eða a. m. k. var rétt: „Þar er fiskisælt á sumrin". Hér mun því jafnan hafa verið allgott undir bú, því flestir bændur reru til fiskjar með landbúnaði og juku þannig matbjörg sína, en stutt var á • mið, er gaf. En þessi svæði urðu fyrir ránveiði eins og fleiri, og því dró mjög úr afla á grunn- miðum á löngu tímabili eftir fyrra stríð, og hefur vart komizt í hið eldra horf enn, þrátt fyrir friðun. Annað, sem stuðlaði að sæmi- legri afkomu var afburðagóð fjörubeit fyrir sauðfé, ef ekki voru ísar. Var því fé yfirleitt létt á fóðrum, enda oft snjólétt á vetrum, og beitilönd eru víðast góð. Þetta kom sér vel, því hér „sumrar seint á stundum". Norð- austanáttin er rík og kaldlynd, úthagar spruttu illa, engjahey- skapur því seintekinn og ræktun lengst af lítil. Þar við bætist, að sveitin liggur í norðurkanti hinnar alræmdu Austfjarðaþoku. Eru því óþurrkar tíðir. Fóður- öflun var því mjög erfið áður en ræktun kom til. Þótti vel sett á vetur, ef heybaggi var til á kind. Sem við erum stödd á austur- brún Brekknaheiðar, höfum við á vinstri hönd f jallaklasa mikinn, er gengur út austanvert Langa- nes, allt til það þverbeygir í aust- ur. Þetta eru hrikafjöll, stand- brött í sjó, skorin sundur af þröngum skörðum. Fjallklasinn veitir Ströndinni skjól í norðan- átt, en rænir hana einnig dýrð miðnætursólar um stund á vor- nóttum, því miður. Syðsti hluti fjallanna hefur um langt bil verið kallaður Gunnólfsvíkurfjall, en hét til forna Gunnólfsfell. Svo segir í Landnámu: „Gunnólfur kroppa hét maður, sonur Þóris hauknefs hersis, hann nam Gunnólfsvík og Gunn- ólfsfell og Langanes allt fyrir utan Helkunduheiði og bjó í Fagravík". Þar segir enn: „Finni hét maður, er nam Finnafjörð og Viðfjörð." (Nú Miðfjörð). Og enn segir Landnáma: „Hróð- geir hinn hvíti Hrappsson, nam Sandvík fyrir norðan Digranes, allt til Viðfjarðar og bjó á Skeggj astöðum." Þetta hefur Landnámabók að segja um frumbyggð sveitarinn- ar. Þeir hafa haft landrými nóg í fyrstu, þessir þrír. Ekki er mér kunnugt um bæinn Fagravík, en Fagranes þekkja allir. Hér hafa enn orðið nafnbreytingar: Við- fjörður verður Miðfjörður og er eðlileg þróun. Sandvík er enn þekkt sem innhluti Bakkafjarðar, s.b. Sandvíkurheiði þar innaf. Við sjáum hér af heiðarbrún- inni yfir alla sveitina, langa, vog- skorna sjávarströnd og nokkuð mikið undirlendi, einkum mið- svæðis. Þá taka við ávalir, bungumyndaðir hálsar og lágar hæðir inn til landsins, allt inn- undir Hólsfjöll. Kistufjöll marka þar þverlínu í bláu við sjón- deildarhring og tveir fjallahnúk- ar hefjast upp af hálendinu og sjást víða að. Þetta eru Hágang- ar, ytri og syðri, falleg fjöll, sem oft falda hvítu. Eftir að hafa skyggnzt svo vel um af brún Helkunduheiðar, er bezt að aka austur þjóðveginn og kynnast byggðinni nánar. Við komum fyrst að bæ Gurnir ólfs kroppu, Gunnólfsvík. Bær- inn stendur skjóllega sunnanund- ir enda Gunnólfsfells og er all- hrikalegt upp að líta. Þetta er stór jörð og var oft vel setin, með gagn af sjó og landi. Vísir að sjávarþorpi myndaðist niðri á fjörubakkanum og kallaðist Bakkinn. Þaðan hefur án efa lengi verið stunduð útgerð, en tvö býli stóðu þar framundir síð- ara stríð, og Færeyingar voru þar fjölmennir hvert sumar. Margri skútunni þótti og gott að hleypa þar inn í norðan og norð- austan áföllum. Nú er þetta allt í eyði og tómi. Nýbyggt hús stendur lokað og mannlaust á landnámsjörðinni og tún í órækt. Þarna eru þó góð lífsskilyrði. Lending ágæt og velvarin fyrir úthafsöldu, skammt á mið og fiskivon. Hér ætti að gera bryggju, byggja hús og róa á sjó. Kannske koma þeir tímar. Við ökum yfir ána Geysirófu, litla og káta, á leið sinni ofan úr heiðinni út í víkina. Á eystri bakka hennar stendur lítið stein- hús á lágum mel, en mannlaust. Býlið var kallað Urðarsel og hér fæddist Bóni prins. (Sjá sögu Kiljans, Napóleon Bónaparti.) Þegar rómantíkin tók að grass- era með þjóðinni og steinsteyp- an, andstæða hennar, kom til sögu, var byggt upp í Urðarseli og nafnið Sóleyjarvellir fest við býlið, enda mun það hið upphaf- lega. En það dugði ekki til, jörð- in er í eyði. Við ökum fyrir ofurlítinn múla, framhjá Bolabás og erum komin að Felli. Smyrlafell hét það og var vel setið, enda góð jörð. Nú búa þar feðgar tveir, einir, og fagur hópur er floginn úr því hreiðri til annarra lands- hluta. Rétt er að stoppa aðeins hjá næsta vatnsfalli, FinnafjarSará. Gunnólfsvíkurfjall (Gunn- ólfsfell). Það ver sveitina fyrir noröanótt. Yxt á þessum fjallarana er önn- ur „vörn". Á Heiðarfjalli sitja kanar og skyggja hönd fyrir augu í austur. Mynd H.K.S. verðan gerist stutt en fagurt æf- intýr í byggðasögu sveitarinnar, sem vert er að minnast: Á þriðja tug aldarinnar byggðu barnmörg hjón sér býli hér í landi Saurbæjar og kölluSu Hafnir. Þetta voru atorkuhjón og börnin einstakt efnisfólk. Þetta býli varð þekkt fyrir starf- semi og snyrtimennsku. Synirnir komu upp farsælli útgerð þaðan, og faðirinn ræktaði tún. Kraftur, æskugleði, músik og gestaglaum- ur einkenndi hér allt meðan það var. En margt af því, sem óx og dafnaði á þriðja tugi aldar okk- ar, skolaðist burt og sökk í lok hins fjórða og í upphafi hins fimmta. Saga Hafna er öll og fjölskyldan dreifð um landið, Sóleyjavallahúsið. Lokað, mannlaust. Um þessa á var eitt sinn kveð- in vísa, sem ekki má gleymast, sökum frumleika: Finnafjarðará er ljót — byssu-skalla-rana. ¦— Ég vildi ég ætti mér orf og Ijá ¦— þá skyldi ég höggv-ana niður í strá — og fara svona með hana. Lax finnst í ánni og á nyrðri bakka ofan við ósinn mótar fyrir fjárborg frá Felli. Fjaran hér var góð og kölluð átjánviknafjara. Það nafn hefur hún hlotið á hörðum vetri, er þari hennar bjargaði sauðkindinni. Næsti bær heitir Saurbær. Við getum áð við Saurbæjará. A nyrðri bakka hennar stendur ný- legt og gott steinhús, mannlaust. Ræktun er hér og landkostir, en ekki mannlíf. Skammt frá eru rústir annars býlis, Stekkur hét það og fóstraði dætur fagrar milli heimsstyrjaldanna tveggja. Spyrjið nú eftir fjölskyldunni í Húsavík norður. Austan ár er þó enn vel búið, en Saurbær var þéttar setinn áður. Nú verður nes langt á vinstri hönd, Miðfjarðarnes — tangi, er skiptir Mið- og Finnafirði. Um miðjan þennan tanga norðan- 4) Verkamaðurinn brautryðjandinn genginn til náða og eyðingin jafnar yfir sporin. En lagið „Æskuminning" á rætur hér. Höfundur þess, Ágúst Pétursson er eitt þessara systkina. . En áfram austur yfir nesið, þar ökum við með tvö býli á vinstri, Miðfjarðarnesin, mynd- arbúskapur þar. Inn með Mið- firði að norðan og stöðvumst við Miðfjarðará. Hér er nógur lax, ef maður mætti renna. Rétt ofan við brúna, sern við förum yfir, má sjá leifar eldri brúar, sem byggð var í sumarblíðu, þegar áin var í steinum og verk' fræðingurinn trúði ekki heima- mönnum. Þetta var ekkert vatns- fall. Hann sá ekki aðdragand- ann, vissi ekki vorleysingu, var of lærður til að trúa bæridakurf- um, hét Jón Þorláksson. Brúin fór vorið eftir. En hér var þörf að brúa. Vitað er um 26 manns, sem áin hefur banað. Rétt innan við brúna er býho Miðfjarðarnessel, státar af mesta æðarvarpi sveitarinnar í eyrar oddanum undan Svartabakka. Áðrur tvíbýli, nú eitt. Áfram vegleysu inn með á að norðan- Föstudagur 6. september 1963 Þarna stendur rúst bæjarins Kverkártungu. Hann var í byggð fram undir stríð. En það gleym- ist ekki þetta nafn. Tvennt kem- ur til: Hér fæddist Magnús Stefánsson,.skáldanafn Orn Arn- arson. Faðir hans drukknaði í Kverkárósum frá barnahópnum sínum. En sveitin man skáldið. Annað, sem heldur uppi nafni þessa eyðibýlis er, að þar á nú forláta draugur 100 ára afmæli. Tungu-Brestur er frægasti draug- ur þessarar sveitar og eyddi þetta býli um stund við upphaf sitt um 1860. Hann hefur verið við lýði og í fullu fjöri fram undir þetta, enda 100 ár ekki hár draugsaldur. Síðasta ábú- anda var hann tryggur fylgi- nautur og átti vinsamlega sam- búð við fjölskylduna. (Sjá Þjóðs. Ólafs Davíðssonar um upphaf Tungu-Brests.) Niður- undan bænum er Fálkafoss. Þar hrannast lax Miðfjarðarár við torfæru. Þess vegna gengur eyði- býlið kaupum og sölum og hækkar í verði, hvað sem draug- um líður, enda má víst rekja sögu eyðibýla nútímans til öllu háskalegri drauga og tillitslaus- ari en Brestur var. En aftur út til sjávar, og yfir brúna á þessari góðu laxá. Æð- arvarpið er einnig hér á austur- bakkanum. Miðfjörður er stór jörð. Voru þar lengstum fjórir og fimm bændur. Nú eru þeir tveir. Og æðarfuglinn vaggar sér á bárunum. Næst skiptir Hölkná jörðum, og í hana rennum viS fyrir bleikju. Djúpilækur heitir jörSin austan hennar, með víðlend og frjósöm ræktarlönd og gnægð fjörubeitar. En húsið er lokað. Djúpilækur er nú í raun og veru í eyði. ÞaS er nýbýliS Bjarma- land, sem blómstrar. Mun þá hiS gamla nafn týnast? Hér er rétt aS staldra viS og athuga jarSfræSilegt fyrirbæri, sem er sérstakt fyrir miS- og norSurhluta þessarar sveitar. ÞaS er svokallaður jarðbakki, sem gengur eftir henni endi- langri, mismunandi langt frá nú- Skeggjastaða- kirkja. 1 1 8 ára gömul. Myndin er tekin fyrir breytingu. verandi sjávarmáli, mest um einn kílómeter. Þetta er fornt fjöru- borð, því skeljar og kuðungar koma þar upp, þegar grafið er. Inn til landsins standa þrjú býli í túni. Jörð sú hét til skamms tíma GunnarsstaSir, en þaS nafn er ekki lengur til. Ungu býlin hlutu nú nöfn aS kröfu ný- býlasjóSs. AtriSi, sem þyrfti aS taka til nánari yfirvegunar. Yfir Djúpalækinn, og viS er- um komin í ÞorvaldsstaSi. GóS jörS og víSlend. ÁSur margbýlt. unni, meSal annars var grunni lyft um hálfan meter, gluggar og fúinn viSur endurnýjaSur. Einn- ig var reist viS hana viSbygging meS turni og reynt eftir föngum aS samræma hana gerS gamla hússins. Um þaS segir HörSur Agústsson svo í Birtingi, 2. hefti 1963: „Séra Sigmar hefur einmitt á þessu ári staSiS í fjár- frekum framkvæmdum kirkjunni til góða. Sú viðreisn hefur á flestan hátt tekizt vel, nema hvað stöpull, sem klofvega húkir á hliSarbyggingu eins og sending frá ÆgissíSu í Reykjavík, orkar mjög tvímælis." I þessari viSbyggingu er for- kirkja og skrúðhús og undir kjallari fyrir hitunartæki. Bjarni Ölafsson húsasmíSameistari gerSi teikninguna og sá um smíSi. Leysti hann verk sitt vel af hendi. Frú Gréta og Jón Björnsson sáu um málningu og skreytingu alla, m. a. vann Gréta aS því aS skíra upp myndir og Skeggjastaðakirkja eftir breytingu 1962. Nú er þar einn bóndi. Hér kem- ur Örn skáld enn viS sögu. Hann ólst hér upp. Þá kemur næst prestssetriS SkeggjastaSir. Ágæt jörS og all- vel setin. Þar er rétt aS staldra viS og athuga 118 ára gamla kirkju, sem veriS hefur meS í sorg og gleSi sóknarbarna sinna og vakir enn yfir þeim lífs og liSnum. Kirkju þessa lét reisa 1845, þáverandi sóknarprestur, séra Hóseas Árnason, merkis- klerkur mesti. Yfirsmiður er mér tjáð, að hafi verið Guðjón Jóns- son frá Akureyri. (Hörður Ágústsson telur þó að höfundur kirkjunnar sé enginn annar en timburmeistari Ólafur Briem á Grund). Kirkjan er timburkirkja í þeirra tíma stíl, látlaus bygging og fögur í einfaldleik sínum. Einhverjar endurbætur voru gerðar á henni fyrir síðustu alda- mót, þó án ytri og innri stílsrösk- unar. SíðastliðiS ár var svo lokið gagngerðri endurbót á kirkj- skrautverk á predikunarstól, sem talinn er vera frá 18. öld. Við förum yfir Staðará og sjá- um fallegan foss til hægri, Draugafoss heitir hann, — til athugunar fyrir Eimskip. — Spölkorn austar er Bakkaá, hvorug mikið vatnsfall eða sil- ungsríkt en gátu verið slæmir farartálmar áður en brýr komu. Hér inn til landsins eru tvö býli, Dalhús, enn í byggð, og Nýibær, áður Jónsstaðir, í eyði. Næsti bær með sjó er Bakki, stór jörð og góS, áSur mjög setin ábúend- um, nú er þar tvíbýli aSeins. Bakki mun lifa í sögu þó dulbúiS sé. Þar bjó Þórarinn ríki, afi Gunnars Gunnarssonar rithöf- undar, og gerSi hann þennan afa sinn ódauSlegan undir nafninu Ketilbjörn á Knerri, í stórverki sínu Fjallkirkjan. Þáttur Frans- manna í lífi Ströndunga er þar nokkuð skýrður og persónuein- kennum manns munu sjaldan hafa verið gerð betri skil en í sínum og kveðja Fró höfninni. — Bakkfirðingar byrja ungir að stunda sjó. Kannske fær þessi hákarl í dag. Þeir hafa drepið mcrgcn góðan þar — og kunna að verka hann vcl. hinni hrjúfu hláturmynd af Þór- arni á Bakka undir nafni Ketil- bjarnar. Þá höldum við næst í kaup- stað. Höfn við Bakkafjörð er eitt af minnstu sjávarþorpum á ís- landi, íbúar eru fáir og dauft um aS litast. Þó hefur þarna lengi veriS útgerS og fiskverkun á sumrin og var staSurinn mjög sóttur af Sunnlendingum um tíma, er nýttu fiskimiðin þarna á milli vertíða á Suðurlandi og blönduSu jafnvel blóSi viS „inn- fædda". Eins var þarna mikill fjöldi Færeyinga um langt ára- bil. Einnig þeir skildu eftir leift- ur kvöldstunda í augum heima- manna. UtgerS á Höfn öSlaSist ný og betri skiIyrSi viS íilkomu frumstæSrar hafnar og síldar- og beinaverksmiSja sem þarna hef- ur veriS reist, eykur atvinnu- vonir á sumur. Nokkur síldar- söltun er þar einnig. Hafnar- stæSi er annars mjög erfitt hér, aSeins smábátar hafa veriS gerS- ir út til fiskveiSa og varS aS setja þá upp háan bakka undan vetri og veSrum. Nú í sumar eru þó gerSir út héðan tveir „mótor- bátar", sem verða þó að leggja upp afla sinn á Vopnafirði og flytjast til fjarlægari staða í vetrarlægi. Á Bakkafirði var löngum reimt. Alþekkt er sagan um beinakastið í Höfn, og til- komumikið þótti, er Viðvíkur- Lalli, Skála-Stubbur og Tungu- Brestur höfðu þar hrindingamót á bakkanum. En þorpið er í vexti, og með aukinni aðstoð fj árveitingavalds mætti skapa þarna þægilegt at- hafnasvæði, því fiskimiðin eru rík og staðurinn liggur mjög vel við til móttöku síldar, sem oft fyllir Bakkaflóa undir haust. Hér áður mátti stundum sjá ljóshöf mikil, er líða tók á og skyggja. Þá kom flotinn inn fyrir Langa- nesið til veiða. Þessi svæði skreyttu einnig hvít segl og barkarlituð, Fransmenn og Fær- eyingar þekktu auðlegð mið- anna og sóttu þau á skútum sín- um. Verzlunar- og vináttubönd voru tengd, og einangrun út- skagans rofin að nokkru. Beina- kex, síróp og „blámaður" bættu í munni ungum og öldnum. Ein- staka sinnum komu rauðvíns- tunnur á stokka, jafnvel eitthvað sterkara. Og lágvaxinn, snöfur- legur Fransmaður kann enn að þekkjast í fasi og framgangi Bakkfirðings. En hér er um for- tíð að ræða. Sagan um það, sem var. Við höldum áfram unz lág- lendið þrýtur. Þar heitir bær Steintún, og er í byggð. Litlu utar kemur Landsendi og skartar vita. Þá taka við Viðvíkurbjörg, Digranesið. En sveitin er ekki þrotin á Landsenda. Inn í Digra- nesið skerst vík ein, ekki mikil, og heitir Viðvík. Inn af er dal- skora mjó. Bær er í víkinni, sam- nefndur henni, byggður mannlífi framundir síðasta stríð. Hér var Framhald á 7. síðu. Föstudagur 6. september 1963 Uppkeyrslon af bryggjunni í Höfn. Leiðin er brött og kemur í krappan boga fyrir áttræð hús. Verkamaðurinn (5

x

Verkamaðurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Verkamaðurinn
https://timarit.is/publication/215

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.