Dagblaðið Vísir - DV - 25.06.1986, Page 13

DV. MIÐVIKUDAGUR 25. JÚNÍ 1986.
13
Brengluð siðferðiskennd
Miklar umræður hafa farið af stað
um siðferðið í samskiptum manna.
Þessu veldur svokallað Hafskipsmál.
Það er kannski vonum seinna að
slíkar umræður færu af stað í fullri
alvöru. Fram til þess hefur tekist að
svæfa þær. En nú eru þessi mál orð-
in svo fyrirferðarmikil að þeim
verður ekki lengur leynt. Okurmálið
svonefhda og svo nú Hafskipsmálið
eru þau mál sem komist hafa til sak-
sóknara en margt sem þeim tengist
bendir til þess að víða sé pottur brot-
inn. Eins og komið hefúr í ljós þá
tengjast málum þessum menn sem
gegna æðstu embættum meðal þjóð-
arinnar. Nú er hins vegar að sjá
hvort siðferðiskennd almennings er
svo sterk að mál af þessu tagi verði
upplýst og þess jafnframt krafist að
þeir sem við slíkt eru riðnir, viljandi
eða óviljandi, segi af sér trúnaðar-
störfúm.
Rannsóknarnefnd
Alþingis
Við þekkjum fjölda dæma um
hvemig á slíkum málum er tekið í
þjóðlöndum í kringum okkur. Þar
teljast menn ábyrgir gerða sinna og
eru líka taldir ábyrgir fyrir verkum
þeirra stofhana er þeir veita for-
stöðu. Þessu hefur hins vegar ekki
verið þannig farið á Islandi. Það er
því mjög fróðlegt að vita hvemig fer
með starfsmenn Útvegsbankans
þegar öll kurl verða til grafar komin
í Hafskipsmálinu. Verða bankastjór-
amir og bankaráðsmennimir látnir
sitja áfram komi það í ljós að bank-
inn hafi farið langt út fynr sinn
ramma í lánveitingum? Það er ljóst
að bankaráðsmennimir bera þar
mikla ábyrgð því þeir hafa eftirlits-
skyldu. Hafi þeir ekki vitað um þessi
lánamál hafa þeir brugðist skyldu
sinni sem kjömir fulltrúar og em
því brotlegir. Þeirri yfirlýsingu fyrr-
Kjallarinn
Kári Arnórsson
skólastjóri
verandi formanns bankaráðs Út>
vegsbankans að hann hafi ekkert
vitað um þessi lán verður því vart
trúað. Öðm hverju hefúr komið upp
hugmyndin um að starfandi væri
rannsóknamefnd á vegum Alþingis.
Vilmundur heitinn Gylfason hreyfði
þessu máli oft. Það fékk ekki hljóm-
gmnn hjá þingmönnum. Borin var
fram tillaga um að Alþingi kysi sér-
staka rannsóknamefnd varðandi
samskipti Útvegsbankans og Haf-
skips. Því var hafnað. Augljóst er
af þessum dæmum að enn hafa menn
ekki verið tilbúnir til þeirra verka.
En skyldu menn ekki nú skilja nauð-
syn þess að slíkt aðhald þurfi að
vera? Alltof oft hefúr verið litið á
slíka athugun í ljósi þess að póli-
tískir andstæðingar ættu í hlut.
Menn verða einhvem tíma að losna
út úr því.
Að bera ábyrgð
Þegar menn gegna opinberum
störfum, hvort heldur er fyrir ríki,
bæjarfélög eða önnur félög, þá er það
ekki lengur þeirra einkamál hvemig
þeir haga afskiptum sínum. Þeir
verða að gæta þess að athafnir þeirra
verða gjaman settar í samband við
stöðu þeirra. I því flókna viðskipta-
samfélagi sem við lifum í em gildr-
umar margar. Ekki er það síst þar
sem siðferðisbrenglun í viðskiptum
er á háu stigi eins og hér á landi.
Enn hefur krafa almennings ekki
risið nógu hátt í þá vem að menn
sem verða uppvísir að misferli eða
alvarlegum mistökum í embættis-
ferli verði tafarlaust látnir víkja og
strax og grunur verður um slíkt,
meðan mál er í rannsókn.
Nú hefur það verið upplýst að Al-
bert Guðmundsson hefúr þegið háa
flámpphæð að gjöf frá Hafskip. Haf-
skipi hefur að sjálfeögðu verið í
sjálfevald sett hverjum það gaf gjaf-
ir. Það sem er áfellisvert i þessu
tilviki er að fjármálaráðherra lands-
ins þiggur háa fjárhæð án þess að
hennar sé getið í skattframtali. Fjár-
málaráðherra, æðsti yfirmaður
skattamála í landinu, dregur þetta
undan skatti hvort sem það er gert
af gáleysi eður ei. Á sama tíma er
hann að tjá sig um það í fjölmiðlum
að herða þurfi eftirlit með skatt-
heimtunni og koma í veg fyrir
skattsvik. Ég fúllyrði að undir öllum
kringumstæðum hefði slík gerð kost-
að mann ráðherrastól i löndum þar
sem menn hafa sæmilega siðferðis-
kennd. En hér situr ráðherrann sem
fastast.
Það hefur einnig komið í ljós að
fyrir tilverknað sama ráðherra hafa
tvö skipafélög veitt formanni stærsta
viðsemjEuida síns á vinnumarkaði
umtalsverðan styrk. Sá maður, Guð-
mundur J. Guðmundsson, er auk
þess formaður Verkamannasam-
bandsins og alþingismaður. Honum
virðist hafa verið ókunnugt um
þessa gjörð en engu að síður tekið
við þessu fé. Hann sýnir þó þann
manndóm umfram ráðherrann að
láta af þeim embættum sem hann
gegnir meðan rannsókn þessa máls
fer fram.
Það setur óhug að fólki þegar slík
mál koma upp. Menn fyllast vor-
kunnsemi í garð þeirra sem óviljandi
lenda í þessu. Vorkunnsemi dregur
hins vegar ekki fjöður yfir það að
ábyrgð fylgir þvi að takast á hendur
trúnaðarstörf. Þá ábyrgð verða
menn að axla og taka afleiðingum
af óvarkámi sinni. Pólitísku mold-
viðri er þarflaust að þyrla upp
kringum slík mál. Auðvitað koma
þau sér illa fyrir þá flokka sem þess-
ir menn eru fulltrúar fyrir og þar
hljóta þeir að gera grein fyrir sínum
málum. Ummæli flokksandstæðinga
um slefandi hýenur eru því afekap-
lega ómekkleg.
Kári Arnórsson.
„Þegar menn gegna opinberum störfum
hvort heldur er fyrir ríki,bæjarfélög eða
önnur félög, þá er það ekki lengur þeirra
einkamál hvernig þeir haga afskiptum sín-
um.
Pólitískt aparteit í landinu?
Allir þekkja söguna af miskunn-
sama Samverjanum, en maður
nokkur ferðaðist frá Jerúsalem til
Jeríkó og féll í ræningjahendur er
flettu hann klæðum og börðu hann
og létu hann eftir hálfdauðan. En
af hendingu fór prestur nokkur nið-
ur veg þennan, er hann sá ferða-
manninn gekk hann framhjá.
Sömuleiðis kom og Levíti þar að og
sá hann og gekk einnig framhjá. En
Samverji nokkur, er var á ferð, kom
að honum og er hann sá hann,
kenndi hann í brjósti um hann, gekk
til hans og batt um sár hans og
hellti í þau olíu og víni, og hann
setti hann upp á eigin eyk og flutti
hann til gistihúss og bar umhyggju
fyrir honum. Og daginn eftir tók
hann upp tvo denara og fékk gest-
gjafanum og mælti: A1 þú önn fyrir
honum, og það sem þú kostar meiru
til, skal ég borga þér, þegar ég kem
aftur.
Kristur spyr lögvitringinn hver
hafi hafi reynst náungi mannsins,
sem féll í hendur ræningjunum og
fékk það svar að það hefði sá verið
sem gjörði miskunnarverkið á hon-
um. Og Jesús sagði við hann: Far
þú og gjör slíkt hið sama.
Ferðamaðurinn
Kristur notar prest, Levíta og
Samveija í ákveðnum tilgangi. Sam-
kvæmt lögmáli Gyðinga máttu
hvorki prestar eða Levítar snerta lík
eða dauðvona mann, - þá urðu þeir
óhreinir. Samverjar voru á hinn hóg-
inn grautartrúarmenn í augum
réttrúaðra Gyðinga, - jafnvel hreinir
heiðingjar, m.a. vegna þess að þeir
viðurkenndu ekki Jerúsalem, en það
er sagt frá því í Lúkasarguðspjalli
að Samverjar hafi neitað að veita
Jesú viðtöku á einu ferðalaga hans
af því að hann var á leið til Jerúsal-
em. (Lúk. 9:52).
Þegar því prestur og Levíti ganga
fram hjá ferðamanninum er það
beinlínis vegna þess að trú þeirra
bannaði þeim að hjálpa honum. Og
þeir lögðu svo mikla áherslu á trú
sína að hjálpsemin varð að víkja.
Nú ætla ég ekki að halda því fram
að svo hafi verið ástatt fyrir Guð-
mundi J. og ferðamanninum. Hins
vegar held ég því fram að öll þau
rök, sem sett hafa verið saman fyrir
Kjallarinn
Haraldur Blöndal
lögfræðingur
því að ósæmilegt hafi verið að hálfu
Eimskipafélagsins og Hafskips að
leggja hönd á plóg til þess að leið-
togi verkamanna í Reykjavík héldi
heilsu sinni, eru hin sömu og prest-
urinn og Levítinn þuldu meðan þeir
skunduðu fram hjá ferðamanninum.
Á hinn bóginn er Guðmundur í
svipaðri aðstöðu og ferðamaðurinn
gagnvart Samverjanum. Hinir rétt-
trúuðu gátu ekki hugsað sér að njóta
liðsinnis Samverja. Sá maður varð
óhreinn. Skoði menn stöðu Guð-
mundar í þessu ljósi þá sjá menn að
hinir rétttrúuðu, faríseamir, hafa
enn mikið um sig - þeir eru víða -
ekki síst meðal blaðamanna og Al-
þýðubandalagsfólks.
Ekki persónuleg þakkarskuld
Kjaminn í dæmisögunni af misk-
unnsama Samverjanum er að ferða-
maðurinn er engrar ættar,
stjómmálaskoðunar, hömndslitar
eða stéttar. Hann er aðeins bág-
staddur maður. Og þegar menn líta
bágstaddan mann eiga þeir ekki að
minnast stjómmálaskoðana sinna,
stéttar, hörundslitar eða ættar -
þeirra skylda er að vera þeim bág-
stadda náungi. Og rétt eins og það
er kristnum manni skylt að veita
hjálpina getur enginn orðið óhreinn
af því að þiggja hana.
Áð sönnu hafði Guðmundur enga
möguleika á að vita hvaðan hjálpin
kom - en skipti það máli? Þeir sem
réttu fram höndina töldu ekki
ástæðu til að kynna sig - þeir ætl-
uðust ekki til þess að neinn stæði í
þakkarskuld við þá persónulega.
Og menn mega ekki gleyma því
að það er verið að gera svona hluti
á hveijum einasta degi hér á ís-
landi. Hver og einn einasti Islend-
ingur, sem komist hefur á
kosningaaldur, hefur tekið þátt í að
rétta vini sínum og kunningja og
þeim, sem hann hefur aðeins spurnir
af, hjálparhönd, og það er aldrei
spurt eins og Ólafur Ragnar Gríms-
son, Ellert B. Schram, presturinn og
Levítinn gerðu: Verð ég óhreinn af
þessu? Menn rétta einfaldlega hönd-
ina eins og Samverjinn.
Förumunkur
Ólafur Ragnar segist beijast fyrir
friði og kærleika milli manna í heimi
hér. Sjálfur vill hann koma upp pól-
itískri apartheitstefnu hér á landi
og nýtur til þess stuðnings Ellerts
B. Schram. Þessir menn telja að
pólitík eigi ýmist að setja vinskap
manna eða hjálpsemi skorður. Svo
er kristni í landinu fyrir að þakka
að skoðanabræður þessara manna
eru fáir.
Þó eiga þeir sér fylgi meðal blaða-
manna. Því miður virðast nokkrir
íslenskir blaðamenn hafa tekið að
sér hlutverk hinna fáfróðu og of-
stækisfullu flökkumunka er fóru
milli þorpa á miðöldum og ólu á hjá-
trú og hindurvitnum og nærðust á
bálköstunum. Helgarpósturinn hefði
verið ágætt tímarit þessara manna
og fréttastofa sjónvarps þjónustað
þá vel enda um myndrænt efni að
ræða.
Nefria má lítið dæmi:
Halldór Sigfússon, fyrrv. skatt-
stjóri, upplýsti í lítilli athugasemd í
Mbl. að frá árinu 1922 a.m.k. hefði
aldrei verið gerð krafa um að menn
teldu fram styrki vegna læknishjálp-
ar eða slíkir styrkir skattlagðir.
Þessar upplýsingar var auðvelt að
nálgast fyrir hvern einasta blaða-
mann (gátu hringt á skattstofuna
eða í ríkisskattstjóra). Þrátt fyrir það
er Guðmundur J. lagður í einelti af
blaðamönnum og krafinn svara
hvort hann hafi talið margumrædda
fjárhæð fram til skatts. Hér eru
blaðamenn einfaldlega að ljúga sök-
um upp á mann eins og þegar
förumunkamir lugu því að þeir
hefðu séð konur hafa samfarir við
djöfúlinn.
Og menn hljóta að spyrja sjálfa
sig: Eru þessir blaðamenn aldrei
ábyrgir? Geta þeir alltaf sagt sorrí
Stína?
Sótt stífar
Hvað eftir annað hafa þessir
blaðamenn hlaupið upp með frá-
sagnir af meintum sakamálum og
það er ráðist að þeim sem grunaðir
eru og þeir krafðir sagna. Og sönn-
unarbyrðinni er ævinlega snúið við.
Það er alltaf spurt: Hvað segir þú
við þessum ásökunum? Sannaðu
sakleysi þitt. Og svo vísa menn í
hugtakið „áreiðanlegar heimildir"
máli sínu til stuðnings.
En er hægt að taka trúanlega frá-
sagnir um sakamál frá mönnum sem
vita ekki hvaða lög gilda í landinu
- vita ekki um dómstólaskipunina -
vita ekki um muninn á grunuðum,
kærðum og ákærðum mönnum og
rugla því alltaf saman - vita ekki
mun á skýrslu, kæru og ákæru -
úrskurði og dómi, áfrýjun og kæru
til æðra dóms, gæsluvarðhaldi, varð-
haldi eða fangelsisdómi - þekkja
ekki einu sinni refsirammann?
„Þú ert hið eina, sem aldrei getur
hrapað,
allt hefur verið þitt skuldbundið
hjú.
Með systur þinni hræðslunni, hefur
þú skapað
hundanna spágól og margs konar
trú.“
segir Hannes Hafetein í Lofkvæði
til heimskunnar. Guði sé lof að yfir-
gnæfandi meirihluti íslenskra
blaðamanna er yfir svona blaða-
mennsku hafinn. Þess vegna er
leiðinlegt að stéttin fái með þessum
hætti óorð á sig. En það er blaða-
mannanna sjálfra að halda skildi
stéttarinnar hreinum.
Haraldur Blöndal.
„Að sönnu hafði Guðmundur enga mögu-
leika á að vita hvaðan hjálpin kom - en
skipti það máli?“