Dagblaðið Vísir - DV - 25.05.1990, Qupperneq 14

14
FÖSTUDAGUR 25. MAÍ 1990.
Útgáfufélag: FRJÁLS FJOLMIÐLUN HF.
Stjórnarformaður og útgáfustjóri: SVEINN R. EYJÖLFSSON
Framkvæmdastjóri og útgáfustjóri: HÖRÐUR EINARSSON
Ritstjórar: JONAS KRISTJÁNSSON og ELLERT B. SCHRAM
Aðstoðarritstjórar: HAUKUR HELGASON og ELiAS SNÆLAND JÓNSSON
Fréttastjóri: JÚNAS HARALDSSON
Auglýsingastjórar: PÁLL STEFÁNSSON og INGOLFUR P. STEINSSON
Ritstjórn, skrifstofur, auglýsingar, smáauglýsingar, blaðaafgreiðsla, áskrift,
ÞVERHOLTI 11,105 RVÍK, SiMI (91 )27022 - FAX: (91 )27079
Setning, umbrot, mynda- og plötugerð:
PRENTSMIÐJA FRJÁLSRAR FJÖLMIÐLUNAR HF„ ÞVERHOLTI 11
Prentun: ÁRVAKUR HF. - Askriftarverð á mánuði 1000 kr.
Verð i lausasölu virka daga 95 kr. - Helgarblað 115 kr.
Vakning smáþjóðanna
Samhliða þeirri bylgju lýðræðislegri stjórnarhátta,
sem gengið hefur yfir mestan hluta Austur-Evrópu á
síðustu misserum, rís önnur alda sem getur haft af-
drifarík áhrif á evrópskt landakort framtíðarinnar. Það
er sú þjóðernisvakning sem orðið hefur meðal þeirra
íjölmörgu smáþjóða eðá þjóðarbrota sem nú una illa
stöðu sinni sem minnihluti innan stærri ríkjaheilda.
Þótt lýðræðisbylgjan auðveldi og undirbúi jarðveginn
fyrir nánara samstarf ríkja í álfunni allri gengur þjóð-
ernisvakning smáþjóða í austri að vissu marki í and-
stæða átt. Flestar þjóðir í vesturhluta álfunnar, einkum
þær sem eru í Evrópubandalaginu, vinna að sífellt nán-
ara yfirþjóðlegu samstarfi á mörgum sviðum þjóðlífsins
á sama tíma og smáþjóðir í austri hefja hátt á loft merki
þjóðernis síns, þjóðtungu og í sumum tilvikum einnig
trúarbragðá og vilja ráða sínum málum sjálfar.
Það ætti ekki að standa á okkur íslendingum að skilja
og styðja baráttu smáþjóða og þjóðarbrota fyrir sjálf-
stæði. Við erum sjálfir ein fámennasta þjóð jarðarinnar
en létum engu að síður ekki staðar numið fyrr en við
höfðum heimt fullt sjálfstæði úr höndum frændþjóðar
okkar. Við mátum okkar eigin þjóðerni og tungu og
djúpa þrá þjóðarinnar til að stjórna eigin málum öllu
öðru meira. Og höfðum að lokum fullan sigur.
Sjálfstæðisbarátta Eystrasaltsríkjanna hefur verið
mest í sviðsljósi flölmiðla að undanförnu. Þjóðir Eist-
lands, Lettlands og Litháen hafa áður verið sjálfstæðar
og landamæri þeirra eru þegar afmörkuð og óumdeild.
Það mun allt verða til þess að auðvelda þeim sigur í
sjálfstæðisbaráttunni.
Margar smáþjóðir búa við önnur og erfiðari skilyrði.
Lítum á nokkur dæmi:
Ungverjar eru fjölmennir utan heimalandsins. Þeir
eru um tólf prósent íbúa suðurhluta Slóvakíu sem heyr-
ir undir stjórnvöld í Prag. Og um tvær milljónir þeirra
búa í Transylvaníu í vesturhluta Rúmeníu þar sem ein-
ræðisstjórn kommúnista reyndi að útrýma þjóðarein-
kennum þeirra með því að jafna ungverskar byggðir
við jörðu. Moldavar skiptast nú milli tveggja ríkja:
Rúmeníu og Moldavíu í Sovétríkjunum. Serbar, Slóvan-
ar og Króatar eiga erfiða sambúð í Júgóslavíu sem kynni
að liðast í sundur í nokkur sjálfstæð ríki. Albanar eiga
undir högg að sækja hjá Serbum í Kosovo-héraði í Júgó-
slavíu. Makedóníumenn, sem nú skiptast á milli Júgó-
slavíu, Grikklands og Búlgaríu, fmna til þjóðlegrar sam-
stöðu. Gríski minnihlutinn í Albaníu er að fjölda til á
við íslensku þjóðina. Um það bil ein milljón þýskumæl-
andi manna býr enn í Póllandi. í Eystrasaltsríkjunum
er fólk af rússnesku þjóðerni fjölmennur minnihluta-
hópur sem er uggandi um sinn hag. Síðast en ekki síst
ber að nefna þær þjóðir og þjóðarbrot í Sovétríkjunum
sem hafa trúna á Islam sem sameiningartákn.
í kjölfar beggja heimsstyrjaldanna beittu sigurvegar-
arnir valdi sínu til þess að búa til stærri ríkjaheildir.
Það var ekki hlustað á vilja smáþjóða og þjóðarbrota
sem vildu fá að ráða sínum málum sjálf.
Eru tímarnir að þessu leyti í raun breyttir?
Prófsteinn á það verður hvort smáþjóðirnar fá í reynd
að ákveða sjálfar framtíð sína og stjórnarhætti. Hvort
sjálfsákvörðunarréttur smáþjóðanna verður virtur, þótt
það geti haft í för með sér sundurlimun ríkja og þar
með breytt landamæri í álfunni, eða verði áfram látinn
víkja fyrir hagsmunum stærri og öflugri þjóða.
Elías Snæland Jónsson
Sameinað Þýska-
land og NATO
Sameiningu Þýskalands miðar
jafnt og þétt og allar horfur eru á
aö pólitísk og efnahagsleg samein-
ing verði komin á um næstu ára-
mót, eða þá í byrjun næsta árs. Það
er ótrúlegt til þess að hugsa, að um
þetta leyti í fyrra gerðu menn þvi
skóna, að Austur Þýskaland yrði
síðast allra ríkja kommúnismans
til að taka breytingum í lýðræðis-
átt. Enginn átti von á að ríki Honec-
kers stæði á slíkum brauðfótum
sem í raun reyndist. Sameining er
raunar ekki rétta orðið, nær væri
að segja að Vestur-Þýskaland inn-
Mmi Austur-Þýskaland.
Um síðustu helgi var stærsta
skrefið til þessa stigið í sameining-
arátt, þegar efnahagskerfl ríkjanna
var í raun sameinað í eitt og ákveð-
ið að vestur-þýska markið verði
sameiginlegur gjaldmiðill alls
Þýskalands frá 1. júlí í sumar. Frá
þeim degi greiða allir Þjóðverjar
skatta í einn ríkissjóð, vestur-
þýska ríkið tekur við öUum útgjöld-
um austur-þýska ríkisins og yfir-
stjórn fiármála þess um leið.
Vestur-Þjóðverjar stofna 150
miUjarða marka sjóð til að standa
straum af kostnaði viö breyting-
amar í Austur-Þýskalandi og taka
á sig skuldbindingar austur-þýska
ríkisins sem eru miklu meiri en
talið var.
Nú er útlit fyrir 50 milljarða
marka halla á íjárlögum Austur-
Þjóðverja en slíkum tölum var
haldið leyndum í tíð fyrri valdhafa.
Síðan er ætlunin að sameiginlegar
þingkosningar verði 2. desember,
og ríkin fimm, sem mynda Austur-
Þýskaland, Mecklenburg, Brand-
enburg, Sachsen, Sachsen-Anhalt
og Thúringen sæki formlega um
aðild að vestur-þýska sambands-
lýðveldinu og bætist við þau 11 sem
þar eru fyrir. Að því mun svo koma
að Berlín verði höfuðborg Þýska-
lands á ný.
Kvíði
Það er nú komið í ljós, sem marga
grunaði, að hrifning almennings í
báðum ríkjunum vegna væntan-
legar sameiningar fer minnkandi í
réttu hlutfalli við fyrirsjáanleg út-
gjöld og óþægindi af sameining-
unni. Austur-Þjóðverjar óttast
mjög um sinn hag og sjá fram á
stórfellt atvinnuleysi og öryggis-
leysi þegar velferðarþjóðfélag
þeirra hverfur og illa rekin fyrir-
tæki fara hundruðum saman á
hausinn, en vestur-þýskum al-
menningi ógnar sá kostnaður sem
þessu öllu mun fylgja.
Samkvæmt nýlegri skoðana-
könnun telja fjórir af hverjum
fimm Vestur-Þjóðveijum að sam-
einingin muni skaða hagsmuni
þeirra. Einkum óttast þeir skatta-
hækkanir og margir óttast um at-
vinnu sína vegna samkeppni við
austur-þýskt vinnuafl. Austur-
þýskur almenningur óttast ekki
aðeins atvinnuleysi og öryggis-
leysi. Almennasti óttinn þar er að
Austur-Þjóðverjar verði annars
flokks borgarar í þýska ríkinu,
land þeirra verði einhvers konar
arðrænd nýlenda.
Allir þeir sem lengra hugsa en
um sína eigin skammtímahags-
muni sjá þó gífurlega framtíðar-
möguleika í sameinuðu Þýska-
landi. Vestur-Þjóðveijar búast við
að fjárfesting vestrænna fyrirtækja
muni innan fárra ára bæta upp það
atvinnuleysi sem kann að verða í
austurhlutanum, og uppbyggingin
sjálf muni mjög fljótt skila báðum
hlutum Þýskalands stórbættum
lífskjörum, og gera Þýskaland að
enn meira efnahagsstórveldi en
þaö er nú.
Alþjóðleg mál og fjórveldin
En sameining Þýskalands er ekki
aðeins innanlandsmál og hefur
aldrei verið. Þýsku ríkin eru stofn-
KjaUarinn
Gunnar Eyþórsson
fréttamaður
uð upp úr hernámssvæðum sigur-
vegaranna í síðari heimsstyrjöld-
inni og friðarsamningar hafa enn
ekki verið gerðir. Fjórveldin;
Bandaríkin, Sovétríkin, Bretland
og Frakkland hafa öll enn mikið
herlið á hernámssvæðum sínum
austan og vestan landamæranna,
og þýsku ríkin eru hvort í sínu
hernaðarbandalagi. Sameining
Þýskalands getur ekki farið fram
endanlega nema í samráði við fjór-
veldin og þar eru alvarleg ágrein-
ingsmál uppi, fyrst og fremst um
aðildina að NATO.
Náðst hefur samkomulag um að
þýsku ríkin semji um sameiningu,
en íjórveldin verði með í ráðum um
málefni sem þau varðar. Þetta er
svokölluð „tveir plús fiórir"
formúla, sem nú er mikið hampað,
en áður höfðu Sovétmenn viljað
„fjórir plús núll“ formúlu, það er
að íjórveldin ein hafi yfirumsjón
með sameiningunni. Nú eru þýsku
ríkin tvö að mestu búin að koma
sér saman um hvernig sameining-
unni verður háttað og þá kemur til
kasta fjórveldanna.
í framkvæmd eru það Bandaríkin
og Sovétríkin sem þurfa að koma
sér saman, Bretar og Frakkar lúta
forystu Bandaríkjanna. Pólverjar
vildu um tíma fá aðild að fundum
ijórveldanna um þessi mál, vegna
ótta við útþenslu Þýskalands í aust-
urátt, en þeirri kröfu var hafnað.
Hún sýnir þó hug þeirra og margra
annarra til sameinaðs Þýskalands.
En það er framtíð Þjóðverja í
NATO sem nú strandar á.
Þrýstingur og Litháen
Sovétmenn sjá fram á það, eftir
að Austur-Þýskaland verður inn-
limað í sameinað Þýskaland, að
bein áhrif þeirra á gang mála í
Mið-Evrópu munu að mestu leyti
hverfa. Þeir reyna nú að bjarga því
sem bjargaö verður eftir að ljóst
varð að sameining er óumflýjanleg.
Ein af ástæðunum fyrir því hversu
treg vestræn ríki hafa verið til að
styðja í verki sjálfstæðisbaráttu
Eystrasaltsríkjanna er ótti við að
Sovétmenn muni bregðast við
þrýstingi í þágu Litháa með því að
setja óaðgengilegar kröfur fram á
fundum fjórveldanna um samein-
ingu Þýskalands.
Vesturlandamönnum þykir sjálf-
stæði Litháens ekki nógu mikils
virði til að taka þá áhættu að Sovét-
menn stöðvi sameiningu Þýska-
lands. Flóknasta vandamálið í því
sambandi er staðsetning herja Sov-
étmanna í Austur-Þýskalandi. Sov-
étmenn hafa í hendi s'ér að gera
heildarlausn Þýskalandsmálsins
mjög erfiða ef þeir vilja.
Gorbatsjov Sovétleiðtogi lagði í
vetur fram hugmyndir um að sam-
einað Þýskaland yrði bæði í Nato
og Varsjárbandalaginu. Sú hug-
mynd féll þó um sjálfa sig, því að
Varsjárbandalagið er í dauðateygj-
unum, og Ungverjar og Tékkar
hafa beðið Sovétmenn um að fara
burt með her sinn úr löndum
þeirra. Þá vildi Gorbatsjov, og vill
enn, að Þýskaland verði hlutlaust,
en sú hugmynd á sér fáa stuðnings-
menn.
Hlutleysi og NATO
Önnur ríki óttast að Þýskaland,
utan hernaðarbandalaga, yrði mun
meiri ógnun við nágranna sína en
ef það væri áfram í NATO. Tékkar,
Pólverjar og Ungverjar hafa lýst
þeirri skoðun að Þýskaland ætti að
vera áfram í NATO. En Þýskaland
í NATO mundi tákna mjög mikla
uppgjöf Sovétmanna og álitshnekki
fyrir Gorbatsjov og herinn heima
fyrir.
Nú á dögunum tók Gorbatsjov af
skarið og sagði að ekki kæmi til
greina að Þýskaland yrði áfram í
NATO. Þetta olli vonbrigðum, því
að því hefur verið trúað, að Sovét-
menn myndu um síðir sætta sig við
áframhaldandi aðild Þýskalands að
NATO. Þetta kann að skýrast eftir
fund Bush Bandaríkjaforseta með
Gorbatsjov nú um mánaðarmót, og
enn hafa Vésturlandamenn ekki
gefið upp alla von um að Sovét-
menn fallist á aðild Þýskalands að
NATO. Án Þýskalands væri NATO
dautt sem hernarðarbandalag, og
án bandaríska hersins í Evrópu
mundu ítök Bandaríkjanna þar
stórminnka. Sovéskar hugmyndir
hafa komið fram um að Þýskaland
verði í pólitísku bandalagi við
NATO, en þeirri spumingu er
ósvarað hvernig hermálum yrði
háttað, eða hvort Þýskaland ætti
að verða eins og Frakkland, utan
við yfirherstjórn NATO.
Síðasta tillagan
Síðasta tillaga Sévardnadses ut-
anríkisráðherra Sovétmanna er á
þá leið að spurningunni um aðild
að NATO yrði frestað fram yfir
sameiningu. En ef svo færi myndu
ijórveldin, það er að segja Sovétrík-
in í þessum samhengi, áfram hafa
tak á þýsku stjórninni í utanríkis-
málum eftir sameininguna oggætu
þá hugsanlega, eftir að Þýskaland
er sameinað, knúið þýsku stjórnina
til að lýsa yfir hlutleysi og segja sig
úr NATO.
Ef þetta yrði ofan á, sem ekki er
reyndar tahð líklegt, gætu Sovét-
menn haldið enn um sinn nokkrum
ítökum í því sem gerist í Mið-
Evrópu með því að þæfast fyrir að
gefa Þjóðverjum fuMt sjálfræöi um
tilhögun hermála sinna.
Samkvæmt þessari tillögu yrðu
engir herir fluttir á brott að sinni
frá Þýskalandi og Þjóðverjar yrðu
aö kaupa sameininguna því verði
af Sovétmönnum að þeir lýsi yfir
hlutleysi.
Sameining Þýskalands veröur
ekki stöðvuð úr þessu, þótt mögu-
legt sé að tefja hana, en því fer
fjarri að póMtísk staða Þýskalands
innan Evrópu sé orðin ljós.
Gunnar Eyþórsson.
„Sameining Þýskalands verður ekki
stöðvuð úr þessu, þótt mögulegt sé að
tefja hana, en því fer enn fjarri að pólit-
ísk staða Þýskalands innan Evrópu sé
orðin ljós.“