Dagblaðið Vísir - DV - 20.08.1990, Qupperneq 14

14
MÁNUDAGUR 20. ÁGÚST 1990.
Útgáfufélag: FRJÁLS FJÖLMIÐLUN HF.
Stjórnarformaður og útgáfustjóri: SVEINN R. EYJÓLFSSON
Framkvæmdastjóri og útgáfustjóri: HÖRÐUR EINARSSON
Ritstjórar: JÖNAS KRISTJANSSON og ELLERT B. SCHRAM
Aðstoðarritstjórar: HAUKUR HELGASON og ELlAS SNÆLAND JONSSON
Fréttastjóri: JÓNAS HARALDSSON
Auglýsingastjórar: PÁLL STEFÁNSSON og INGÓLFUR P. STEINSSON
Ritstjórn, skrifstofur, auglýsingar, smáauglýsingar, blaðaafgreiðsla, áskrift,
ÞVERHOLTI 11,105 RVlK, SlMI (91 >27022 - FAX: (91)27079
Setning, umbrot, mynda- og plötugerð:
PRENTSMIÐJA FRjALSRAR FJÖLMIÐLUNAR HF„ ÞVERHOLTI 11
Prentun: ÁRVAKUR HF. - Áskriftarverð á mánuði 1000 kr.
Verð I lausasölu virka daga 95 kr. - Helgarblað 115 kr.
Óhóflega dýrt
Verð utanfara með ferðaskrifstofum héðan hefur ver-
ið óhóflega hátt. Þar veldur meðal annars, að oft gera
ferðaskrifstofur hér slaka samninga vjð erlenda aðila.
En íslendingar margir þekkja þetta háa verð, af því að
þeir hafa sjálfir farið utan og samið við ferðaskrifstofur
erlendis. Þannig hefur náðst miklu lægra verð.
Til viðbótar kemur, að grunur leikur á, að samráð
milli ferðaskrifstofa hér sé ekki samkvæmt reglum.
Verðlagsstjóri segir til dæmis, að ferðaskrifstofurnar
virðist nú hafa haft ólöglegt samráð um hækkun. Hag-
deild Félags íslenzkra ferðaskrifstofa gefur út, hvað
hækkun aðfanga þýði mikla verðhækkun og ferðaskrif-
stofurnar hækki verðið samkvæmt því. Þetta segir verð-
lagsstjóri að sé ólöglegt samráð. Þarna er um harðar
ásakanir að ræða.
Við vitum, að Flugleiðir drottna í millilandaflugi. Það
félag hefur fengið óeðlilega aðstöðu. Við höfum einnig
séð ferðaskrifstofum fækka. Því færri sem þær eru þeim
mun auðveldara er að koma við samráði. Þetta mál er
að mörgu leyti ekki alveg náskylt þeim deilum um verð,
sem eru í gangi þessa dagana. En við vitum, að utanferð-
ir íslendinga eru of dýrar, dýrari en þær þyrftu og ættu
að vera.
Samkeppni er grundvöllur nútíma markaðsþjóðfé-
lags. Vissulega má mikið ræða um hagræðingu við
samruna. En í ferðaskrifstofufyrirtækjunum hefur mál-
um farið hrakandi.
Verðlagsstjóri telur útreikninga ferðaskrifstofa á
hækkunarþörf nú vera villandi og ranga. Sem betur fer
eru sumar ferðaskrifstofur að verða við óskum Al-
þýðusambandsins og lækka verð sín. Hitt kann að vera
rétt, að sólarlandaferðir hafi hækkað minna en láns-
kjaravísitala á síðasta ári. En þar er það eftirspurnin,
sem stýrir. Við höfum lifað krepputíma, þar sem ekki
hefur verið unnt að sjúga jafnmikið úr fólki og áður.
Ferðaskrifstofur hafa tekið það til greina að einhverju
leyti. Engu að síður ber mjög að fagna lækkun verðs
ferðaskrifstofa og taka undir með Alþýðusambandinu
og verðlagsstjóra. Ennfremur þarf að kanna sérstaklega
og gaumgæfilega, að hve miklu leyti er um samráð að
ræða og að hversu miklu leyti það er ólöglegt.
Við verðum í þessum efnum að hafa samúð með verð-
lagsstjóra og Alþýðusambandinu.
Verð ferðaskrifstofa er of hátt.
En hvernig verðlagseftirht viljum við?
Landsmenn vilja ekki verðlagseftirht, þar sem Verð-
lagsstofnun er með puttana í hverjum krók. Verðlags-
stofnun á hins vegar að sinna því meginverkefni, að
samkeppni sé haldið gangandi.
Þetta er verkefni Verðlagsstofnunar gagnvart ferða-
skrifstofunum. Verðlagsstofnun á þar ekki að láta deig-
an síga, meðan grunur er um ólöglegt samráð.
En það þarf töluverða hugarfarsbreytingu almennt,
til þess að verðlag á utanferðum verði skaplegt og í sam-
ræmi við það, sem annars staðar gerist. íslendingar búa
í köldu landi. Segja má, að utanferðir séu mannrétt-
indi, sem flestir skuli búa við. Ekki má loka menn inni
með múrum verðlags.
Hlúa þarf að samkeppni. Samráð ferðaskrifstofa drep-
ur niður það, sem gera þarf. Samráðið eyðileggur mann-
réttindin.
Á meðan getum við kannski fagnað lítilsháttar verð-
lækkun.
Haukur Helgason

,,/Ettu siðfræðikennararnir í Háskóla Islands, þeir Páll Skúlason, Eyjólfur Kjalar Emilsson og Vilhjálmur
Árnason, ekki að nota þessi dæmi í kennslu sinni?" - spyr höfundur
Gersku ævintýrin
Einn kosturinn við að búa nálægt
stórum og góðum háskóla, eins og
ég geri hér í Stanford í Kaliforníu,
er, aö á svæðinu eru margar bóka-
búðir, og ekki spillir fyrir, að kafö-
stofur eru sums staðar reknar sam-
hliða þeim. Ég leit inn í eina búðina
um daginn og rakst þar á bók, sem
ég keypti umsvifalaust og las. Hún
heitir Pohtical Pilgrims eða Ferða-
langar til fyrirmyndarríkja (Uni-
versity Press of Ámerica, Lanham
1990) og er eftir Paul nokkurn Holl-
ander, félagsfræðiprófessor í
Massachusettsháskóla í Amherst.
Þetta rit er um eitt furðulegasta
fyrirbæri tuttugustu aldar: feröa-
langana, sem fóru til sameignar-
landanna og sáu ekkert nema
himnaríkissælu, þótt þjóðir þess-
ara landa hafi búið við einhveija
verstu harðstjóm, sem sögur fara
af. Hollander hefur viðað að sér
ótrúlegum fróöleik um þetta fyrir-
bæri, og bók hans er lipurlega sett
saman, sums staöar reyfara hkust.
Firring vestrænna
menntamanna
Margir ferðalanganna voru engir
aular. Öðru nær. Flestir voru vel
menntaðir menn, prestar, vísinda-
menn, rithöfundar. Hvernig stóð á
því, að þeir sáu ekkert eða heyröu
af því, sem fram fór? Hollander tel-
ur, aö menntun þeirra kunni ein-
mitt að vera ein meginskýringin á
því, aö þeir lokuðu öhum skilning-
arvitum.
Þeir töldu Vesturlönd að falli
komin. Þar var kreppa, skipulags-
leysi, tómlæti um hugmyndir og
hugsjónir (og þess vegna áhuga-
leysi á boðskap menntamanna),
taumlaus efnishyggja, siðleysi,
hver höndin upp á móti annarri.
í Ráðstjórnarríkjunum virtust
hins vegar allir kraftar vera virkj-
aöir í þágu einnar hugsjónar. Þar
voru tekin risastór skref fram á
við, að því er menn héldu. Þar var
haldið uppi ströngum aga, en ekk-
ert siðleysi liðið. Og þar var borin
virðing fyrir menntamönnum.
Hinum firrtu vestrænu mennta-
mönnum bauð svo við heimalönd-
um sínum, að aht annað hlaut að
vera miklu betra. Þegar Ráðstjórn-
arríkin misstu aðdráttarafl sitt,
fundu þeir önnur lönd: Kínaveldi,
Kúbu, Norður-Víetnam, Norður-
Kóreu, Albaníu og Níkaragúa.
í hópi hinna hrifnu gistivina Stal-
íns voru stjóminálaskýrandinn
Harold Laski, rithöfundurinn Ge-
orge Bernard Shaw, Sydney og
Beatrice Webb og vísindamenn
eins og J.D. Bernal og Julian Hux-
ley. Líklega er einn gráthlægileg-
asti kafli bókarinnar um heimsókn
Henrys Wallaces, þáverandi vara-
forseta Bandaríkjanna, og Owens
nokkurs Lattimors til Kolyma 1944.
Frá dögum Pótemkins hafa Rúss-
ar verið sérfræðingar í því að
blekkja ferðamenn, og þeim tókst
það svo sannarlega í þetta skipti.
Wallace og Lattimore grunaði ekki,
að þeir væru í miöjum verstu
vinnubúðum Stalínstímans. Svo
Kjallariim
Dr. Hannes Hólmsteinn
Gissurarson
lektor í stjórnmálafræði
vih th, að einn fanginn, sem komst
lífs af, hefur í endurminningum
sínum lýst ahri þeirri fyrirhöfn,
sem lögð var í blekkingamar.
Höfðu hinir auðtrúa ferðalangar
enga afsökun? Vom þeir ekki gabb-
aðir? Ég er ekki viss um það. Við
megum ekki gleyma því hvoru
tveggja, að Ráðstjómarríkin og
önnur sameignarlönd báru öll ein-
kenni alræðis og harðstjómar og
aö ýmsir menn heimsóttu þau og
létu ekki blekkjast. Nægir þar að
nefna Malcolm Muggeridge, Arth-
ur Köstler og Bertrand Russeh.
íslenskir ferðalangar
Við lestur bókarinnar varð mér
hugsað heim. Stalín og starfs-
bræður hans áttu líka gistivini á
íslandi. Rauðu hættunni, ferðabók
Þórbergs Þórðarsonar, svipar mjög
til þeirra verka, sem Hollander
greinir. Halldór Laxnes skrifaði
hvorki meira né minna en þrjár
bækur um ferðir sínar austur, enda
varð hann vitni að tveimur sögu-
legustu atvikum Stalínstímans,
hungursneyðinni í Úkraínu 1932 og
réttarhöldunum yfir Búkharín
1938.
Óhkt Þórbergi var Halldór ekki
auðtrúa, heldur ósannsöguh: Sem
kunnugt er kveður við allt annan
tón í Skáldatíma frá 1963 en í Aust-
urvegi frá 1932 og Gerska ævintýr-
inu frá 1938. Halldór sá flest það,
sem miður fór. En hann sagði ekki
frá því fyrr en 1963. Mál og menn-
ing gaf einnig út lofgerð um stjórn
Stalíns. Undir ráðstjóm eftir Hew-
lett Johnson, dómkirkjuprest í
Kantaraborg. Útgáfufélagið fékk
æðsta prest íslenskrar ritskýring-
ar, Sigurð Nordal prófessor, th að
fylgja bókinni úr hlaði. Sagöi Sig-
urður, að Johnson hlyti að segja
satt. Bretar væru þekktir fyrir
sannsögli!
íslenskir sameignarmenn skiptu
eins og skoðanabræður þeirra er-
lendis um viðkomustaði, eftir að
mesti ljóminn fór af Ráðstjórnar-
ríkjunum. Kristinn E. Andréssön
hélt til Kínaveldis og birti síðan
bókina Byr undir vængjum. Magn-
ús Kjartansson fór til sama lands
og skrifaöi Bak við bambustjaldið,
þar sem hann lýsti því yfir, að bylt-
ing væri ekkert teboð! Magnús fór
hka til Norður-Víetnams og skrif-
aði bók um þá ferð. Þessum látum
ætlar seint að linna: Ég hef hér í
blaðinu vakið athygli á hrifning-
arstunum þeirra Guðrúnar Helga-
dóttur og Svavars Gestssonar eftir
heimsóknir th Rúmeníu á valda-
tíma Sjáseskús. Erlendis fer slíkt
fólk umsvifalaust í skammarkrók.
Á íslandi verður það forseti Sam-
einaðs Alþingis og menntamála-
ráðherra. Jafnframt sögðu aðrir
íslendingar sannleikann um sam-
eignarlöndin: Benjamín Eiríksson,
Arnór Hannibalsson, Skúli Magn-
ússon og Bárður Halldórsson. Ættu
siðfræðikennararnir í Háskóla ís-
lands, þeir Páh Skúlason, Eyjólfur
Kjalar Emilsson og Vhhjálmur
Árnason, ekki að nota þessi dæmi
í kennslu sinni?
Tvö umhugsunarefni
Fyrir nokkru vöktu tveir ungir
menn athygli á sér fyrir aö skrifa
bókina íslenskir nasistar um þá,
sem létu um stund glepjast af for-
dæmi Hitlers í Norðurálfunni. Er
ekki kominn tími th að skrifa bók-
ina íslenskir stahnistar um þá, sem
hafa í næstum því sjötíu ár reynt
að skrökva sig inn á íslendinga?
Gömlu þjóðernissinnarnir sáu
þrátt fyrir allt aö sér, þegar þeir
komust að sannleikanum um ó-
dæði Hitlers og manna hans. En
stalínistarnir skiptu aöeins um
umræðuefni, ekki um skoðun. Þeir
hafa til dæmis komið í veg fyrir
allar tilraunir, sem gerðar hafa
veriö til þess að breyta hinni marx-
isku stefnuskrá Alþýöubandalags-
ins. Annað er líka umhugsunar-
vert.
í hópi þeirra, sem gengu hinni
austrænu blekkingu á hönd, voru
margir ritsnjöllustu og gáfuðustu
menn Vesturlanda. Sýnir þetta
ekki, að ritsnihd og gáfur þurfa
ekki alltaf að fela í sér heilbrigða
skynsemi og dómgreind? Sýnir
þetta ekki, að við getum tæplega
htið til menntamanna um andlega
forystu?
Hannes Hólmsteinn Gissurarson
„Er ekki kominn tími til að skrifa bók-
ina ISLENSKIR STALÍNISTAR um þá,
sem hafa 1 næstum þ\úsjötíu ár reynt
að skrökva sig inn á íslendinga?“