Dagur - 27.02.1993, Side 18

18 - DAGUR - Laugardagur 27. febrúar 1993
Sagnabrunnur
Réðu heitrof örlögum Látra-Bjargar?
U
t með Eyjafirði austan-
verðum frá Höfðahverfi
og allt norður að Gjögr-
um liggur Látraströnd-
__________ in. Þar eru þverhnípt
hamrabelti í sjó niður, en efst á
ströndinni rísa snarbrött fjöll og þar
er hæsti tindurinn tignarlegur á að
líta - það er Kaldbakur. Þarna eru
veðrabrigði mikil, brimasamt og
fárviðri eru þar oftar og tíðari en
annars staðar þekkist.
Á þessum slóðum voru all margir bæir,
hér á dögum áður, en nú eru þeir orðnir að
eyðikotum eins og gengur.
Yst á ströndinni stóð bærinn Látrar.
Dró hann nafn sitt af því, að þar voru sela-
látur mikil. Þarna bjó á öldum áður
hraustleikafólk og sægarpar miklir svo af
var látið, er stunduðu útræði frá þessum
slóðum, þrátt fyrir hafnleysi. Undir hömr-
unum var oft skjól í austanátt, en þegar af
norðan og norðvestan blæs verða fárviðri
og ferlegur sjógangur með brimsköflum er
lemja klettaborgirnar svo allt virðist leika
á reiðiskjálfi.
Það þarf engan að furða, þó ýmsir kyn-
legir kvistir hafi vaxið upp í slíku umhverfi
og víst hafa þeir verið fleiri en fjöldinn veit
um. Flest af því fólki, sem háði hina hörðu
lífsbaráttu er nú löngu horfið og spor þess
týnd og sokkin í mold.
En þegar betur er að gáð, er það ekki
svo ósjaldan, sem konur hafa þó skilið eft-
ir sig þau spor, er ekki verða útmáð og skal
nú einnar þeirrar getið, sem greipt hefir
nafn sitt inn í þjóðarmeðvitundina - skip-
að sér rúm þar öðrum fremur og gert Látra
og byggðarlagið þar frægt og orðið sjálf ein
af öndvegis hetjum í íslenskum sögnum.
Þessi sérkennilega kona er að vísu fædd
bakborðsmegin við Eyjafjörð þegar siglt
er út, að Stærri-Árskógi árið 1716, en var
flutt barn að árum að Látrum hinum meg-
in fjarðar þar sem Gjögrar skaga lengst út
í Dumbshaf.
Kona þessi hét Björg Einarsdóttir. Hef-
ur hún jafnan verið kennd við þann bæ og
nefnd Látra-Björg. Faðir hennar var Einar
Sæmundsson - Hrólfssonar sýslumanns,
en móðir Hrólfs, Björg að nafni, var dóttir
Steinunnar Guðbrandsdóttur, biskups.
Stóðu að báðum þessum ættum fésterkir
virðingamenn, gáfaðir og skáldmæltir vel,
en stórbrotnir í lund og nokkuð óþjálir í
samskiptum.
Einar Sæmundsson faðir Bjargar var
fæddur nálægt 1684. Hann fór ungur í
Hólaskóla og mun hafa útskrifast þaðan 18
ára að aldri. Hann sigldi til háskólanáms í
Kaupmannahöfn og dvaldi erlendis næstu
árin, en sóttist námið illa. Hneigðist hann
mjög til óreglu og lauk aldrei prófi. Leiddi
það til sundurþykkju með honum og föður
hans, en góðvinur Einars, Magnús Gísla-
son, amtmaður bar sáttarorð á milli, sem
endaði með því, að séra Sæmundur féllst á
að taka hinn týnda son aftur með föður-
legri umhyggju. Kom Einar heim og settist
að hjá föður sínum. Um svipað leyti gekk
hann aðeiga Margréti dóttur séra Björns
Bjarnasonar prests að Hvanneyri og mun
hún hafa verið sæmilega efnum búin. Var
margt lærðra manna í þeirri ætt. Einari
stúdent er þannig lýst, að hann hafi verið
„fluggáfaður, mikill fræðimaður og vel að
sér í lögum“, einnig var hann talinn skáld
gott, en nokkuð þótti hann níðskældinn,
einkum ef höfðingjar og valdsmenn áttu í
hlut. Gerðist Einar allmikill virðingamað-
ur, og var hann oft sýslumönnum til
aðstoðar. Þá stundaði hann sjósókn og
þótti fengsæll í meira lagi. Ekki var hann
með öllu laus við ættarmetnað og stór-
mennskubrag.
Einar bjó um hríð að Látrum og varð
Björg dóttir hans þar eftir, þegar hann
flutti þaðan, en ekki er getið um það hvað
olli brottför hans eða hvert hann fór. Ólst
nú Björg þar síðan upp, eins og áður er
sagt og tók þar skjótum þroska, bæði and-
legum og líkamlegum. Þótti hún sýna
mikla víkingslund í sæferðum og eins var
hún varla komin á unglingsár, er orð lék á
því, að hún vissi jafnlangt nefi sínu. Hafði
hún strax í þessum efnum stærra svipmót
en flestar kynsystur hennar og vísur þær,
sem hún kastaði fram eru magnaðar og
sverja sig greinilega í ætt við brimgnýinn
undir hamrabjörgum Látrastrandar:
Grundir, elfur,
salt og sandar,
sjós með dunum,
undir skelfur
allt affjandans
ólátunum.
Þó Látra-Björg hafi alist upp við slíkar
náttúruhamfarir, þá hefði hún ekki orðið
sú afburða kona, sem hún reyndist, ef hún
hefði ekki af og til dokað við í mannlegri
heimi. Að minnsta kosti mun hún hafa
haft alla þá líkamsburði til að koma ár
sinni fyrir borð, og þá hefir hún ekki síður
verið haldin heitum og ástríðufullum til-
finningum. Þegar allt þetta helst í hendur
geta ævintýri gerst - jafnvel á afskekktri
Látraströnd.
Öllum frásögnum ber saman um það, að
Látra-Björg hafi mjög snemma ævinnar
vakið á sér athygli fyrir óvenju eldlegar
gáfur og stórbrotna skapsmuni. Þessi per-
sónueinkenni koma ljóslega fram í þeim
skáldskap hennar, sem geymst hefur.
Urðu kveðlingar hennar brátt landsfrægir
og lagðist það orð á, að ekki væri mönnum
hollt að eiga framtíð sína, undir tungurót-
um skáldkonunnar.
Ekki er vitað til þess, að neinar heimild-
ir séu til um það, hvernig þessi undarlega
kona kom mönnum fyrir sjónir, þegar hún
var í blóma lífsins. Hins vegar hefur Gísli
Konráðsson fræðimaður skráð lýsingu á
henni frá efri árunum, en þar er hún talin
hafa verið kvenna „feriegust ásýndum" að
sögn þeirra manna er sáu hana og eftir
henni muna eða kynntust henni. Hún hat-
aði allt skraut, var hálslöng mjög og
hávaxin, og sagt að hún væri afar há til
knés. Bjóst hún jafnan sauðsvartri hempu,
er tók á mitt læri, með knappaskúfhúfu á
höfði, þá er hún hafði mest við, en oftast
hettu sauðmórauða.
Þó að lýsing þessi kunni að vera rétt í
aðalatriðum, ber hún samt greinilega með
sér að vera umfram allt miðuð við það
gervi, sem hæfði hinni þjóðsögulegu föru-
konu, og vel má vera, að hún hafi sjálf gert
sér nokkurt far um að skapa það. En að
hinu leytinu gefur lýsingin fremur ófull-
komna hugmynd um, hvernig útliti hennar
var raunverulega háttað, þegar þessu fer-
lega gervi er sleppt.
En hvað um það, ævintýrið virðist einn-
ig hafa lagt leið sína til hinnar ungu og
þóttafullu valkyrju, er sleit barnaskóm sín-
um á hrikalegustu eyðislóðum norðurhjar-
ans, í nánu sambýli við huldar vættir, for-
ynjur og ferleg náttúruöfl. En það hefði
ekki verið í stíl við aðra þætti sögu þessar-
ar stórlátu ungmeyjar, ef ævintýrið, sem
sennilega olli örlagahvörfum í lífi hennar,
hefði verið sótt í jafn fátæklegan uppruna
og næsta kotbæ eða nágrenni, og hvorki
myndi hún sjálf né þjóðsagan hafa unað
þeim hlut. Það vill svo til, að lífið, sem ein-
att er öðrum skáldum hugkvæmara, sá
hinu fyrsta og eina ástarævintýri seiðkon-
unnar fyrir skáldlegu dul, sem henni einni
mátti hæfa.
Svo herma sagnir, sem ekki verða vé-
fengdar, að dag nokkurn hafi erlendum
manni af næsta fjarrænum toga, skotið upp
á afskekktu sögusviði Látrastrandar.
Heimildir greina ekki, með hvaða atburð-
um þetta hafi átt sér stað, en sennilegast
má telja, að hann hafi verið annað tveggja,
skipbrotsmaður af erlendu skipi, fiski-
skútu eða kaupfari, eða komið í land með
öðrum hætti og þá ekki kært sig um að
snúa aftur til skips. Að minnsta kosti verð-
ur að hafa það fyrir satt, að hinn útlendi
maður hafi um alllangt skeið átt bólfestu á
þessum slóðum, og munnmæli benda til
þess, að hann hafi meira að segja gert sig
talsvert heimakominn, einkum hjá kven-
þjóðinni. Er og engin furða, þó að hið
veikara kyn, sem átti fárra kosta völ, hafi
litið svo framandlegan gest hýru auga. En
hafi ungmærin að Látrum verið ein í þeim
hópi, þá er hitt jafnvíst, að hún bar að
sinni fullan sigur af hólmi yfir stallsystrum
sínum. Gerðist hún heitbundin hinum er-
lenda manni, og þarf ekki að efa, að hún
hafi fellt til hans sterka og ástríðuþrungna
ást, svo sem skapsmunum hennar var far-
ið.
Þó að undarlegt megi heita, er nú ekki
kunnugt um nein ástarkvæði eða vísur,
sem Björg hafi ort til elskhuga síns, ef frá
er talin eins konar kveðjustaka, sem hún á
að hafa varpað fram af gefnu tilefni. Er
mælt, að hún hafi að þessu sinni verið að
fylgja unnusta sínum um borð í franskt
skip. Kynni það að benda til þess, að hann
hafi einmitt verið frakkneskur, og væri það
þá ekki í fyrsta sinn, sem menn af því
þjóðerni hafa komið við sögu íslenskra
kvenna. Sumir þessara skyndigesta hafa
meira að segja stundum skilið eftir sig
nokkra „ættargripi“ til minja - eins og
kunnugt er.
Því var þó ekki að heilsa um unnusta
Látra-Bjargar. Hann hvarf - að því er best
verður séð, jafn hljóðlaust og hann kom
og lét engin þau spor eftir sig, er sjá megi
stað í íslenskum ættstofnum. Brigði hans
við Látra-Björgu mun hins vegar hafa ork-
að því, að hún varð afhuga hjónaböndum
og var ekki framan kennd við karlmenn.
Að þessu leyti mætti ef til vill kenna hinum
erlenda manni um það, að enginn íslend-
ingur skuli nú geta stært sig af að eiga
skáldkonuna Látra-Björgu að ættmóður.
En hvernig brást hin ættgöfga og stór-
láta kona við vonbrigðunum að öðru leyti?
Um það, að þau gengu því nær stolti
hennar, sem hún hafði ekki aðeins unnusta
sinn grunaðan um að vera í þingum við
gifta konu, heldur einnig að eiga vingott
við þá þriðju. En það var ekki henni að
skapi að hampa harmi sínum framan í
aðra, heldur kaus hún að fela logsáran eld
ástríðanna undir þeim kaldranalega hjúpi,
sem henni varð upp frá þejssu tamast ac)
kasta yfir sig. Þess vegna varð henni ekki
fyrir að yrkja harmkvæði um hin sáru
tryggðarof, heldur brá hún á það ráð að
dauðhreinsa tilfinningar sínar af allri
væmni og gerði upp reikningana við unn-
ustann í nokkrum þeim vísum, sem hún
orti ókvenlegastar á löngum æviferli. Úr
þessu hispurslausa skilnaðarljóði hefur að
minnsta kosti ein staka lifað fram til þessa
á vörum íslenskrar alþýðu; en hún hljóðar
syo:
Komst í vanda kokkállinn,
kviðarbrandinn hristi.
Látrastrandar læsingin
lykilsfjandann missti.
Kona, sem hefur með þvílíkum hætti kvatt
fyrstu og síðustu ást sína, gengur ekki
framar óbrynjuð út í lífið.
Dagur og Leikfélag Akureyrar:
Verðlaunagetraun úr óperettuheiminiun
Um síðustu helgi var grein í Helgarblaði Dags um sögu
óperettusýninga hjá Leikfélagi Akureyrar. Nánar má fræð-
ast um sýningarnar í bókinni „Saga leiklistar á Akureyri
1860-1992“ eftir Harald Sigurðsson. Dagur og Leikfélag
Akureyrar hafa ákveðið að efna til verðlaunagetraunar í
tengslum við óperettusýningar LA og í verðlaun er gjafa-
kort fyrir tvo á sýningu Leikfélags Akureyrar á „drottningu
óperettunnar“, Leðurblökunni eftir Jóhann Strauss, sem
frumsýnd verður 26. mars. Handhafi gjafakortsins getur
pantað sér miða á sýningu að eigin vali aðra en frumsýn-
ingu.
1. Hvað hét söngvari sá er sló í gegn í hlutverki Schuberts í Meyja-
skemmunni hjá LA 1954? Sonur hans er nú óperusöngvari á
heimsmælikvarða..
2. Hvaða tvær óperettur höfðu komið í gestaleik frá Reykjavík til
Akureyrar áður en Akureyringar réðust sjálfir í að setja upp
óperettu?
3. Hver leikstýrði:
a) Meyjaskemmunni hjá LA 1954?
b) Bláu kápunni hjá LA 1961?
c) Nitouche hjá LA 1965?
4. Hverjir léku eftirtalin hlutverk I Nitouche hjá LA 1965:
a) Abbadísina?
b) Celestín söngkennara?
c) Denise?
5. Hver er maðurinn? Hann var söngvari, leikari og leikstjóri,
heiðursfélagi Leikfélags Akureyrar og lék í óperettunum
þremur, Meyjaskemmunni, Bláu kápunni og Nitouche. Hann
lést nú í febrúar.
Svörum skal skilað á afgreiðslu Dags, Strandgötu 31, eða í póst-
hólf 58 602 Akureyri, í síðasta lagi föstudaginn 19. mars í umslagi
merkt „Óperettugetraun“. Dregið verður úr réttum lausnum og fær
hinn heppni gjafakort fyrir tvo á Leðurblökuna. SS